Adhyaya 46

Verse 1

हिरण्यकशिपुना समुद्रे तपश्ररणम्।। 1।। तपः प्रसन्नेन ब्रह्मणा तस्मै वरदानम्।।2।। तस्य वरप्राप्त्या भीतानां देवानां ब्रह्मणा परिसान्त्वनम्।। 3।। हिरण्यकशइपुना त्रैलोक्यपीडने आत्मानं शरणं गतानां देवानां श्रीहरिणाऽभयप् रदानम्।। 4।। नृसिंहरूपिणा हरिणा हिरण्यकशिपुहननम्।। 5।। भीष्म उवाच। दैत्येन्द्रो बलवान्त्राजन्सुरारिर्बलगर्वितः। हिरण्यकशिपुर्नाम आसीत्रैलोक्यकण्टकः।।

hiraṇyakaśipunā samudre tapaśraraṇam|| 1|| tapaḥ prasannena brahmaṇā tasmai varadānam||2|| tasya varaprāptyā bhītānāṃ devānāṃ brahmaṇā parisāntvanam|| 3|| hiraṇyakaśaipunā trailokyapīḍane ātmānaṃ śaraṇaṃ gatānāṃ devānāṃ śrīhariṇā'bhayap radānam|| 4|| nṛsiṃharūpiṇā hariṇā hiraṇyakaśipuhananam|| 5|| bhīṣma uvāca| daityendro balavāntrājansurārirbalagarvitaḥ| hiraṇyakaśipurnāma āsītrailokyakaṇṭakaḥ||

Verse 2

दैत्यानामादिपुरुषो वीर्येणाप्रतिमो बली। प्रविश्य जलधं राजंश्चकार तप उत्तमम्।।

daityānāmādipuruṣo vīryeṇāpratimo balī| praviśya jaladhaṃ rājaṃścakāra tapa uttamam||

Verse 3

दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च। व्रतोपवासतस्तस्थौ स्याणुमौनव्रतो दृढः।।

daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca| vratopavāsatastasthau syāṇumaunavrato dṛḍhaḥ||

Verse 4

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ। ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य तपसा नियमेन च।।

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha| brahmā prītamanāstasya tapasā niyamena ca||

Verse 5

ततः स्वयम्भूर्भगवान्स्वयमागम्य भूपते। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता।।

tataḥ svayambhūrbhagavānsvayamāgamya bhūpate| vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā||

Verse 6

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैस्तथा। रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः।।

ādityairvasubhiḥ sādhyairmarudbhirdaivataistathā| rudrairviśvasahāyaiśca yakṣarākṣasakinnaraiḥ||

Verse 7

दिशाभिर्विदिशाभिश्च नदीभिः सागरैः सह। नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्चापरैर्ग्रहैः।।

diśābhirvidiśābhiśca nadībhiḥ sāgaraiḥ saha| nakṣatraiśca muhūrtaiśca khecaraiścāparairgrahaiḥ||

Verse 8

देवर्षिभिस्तपोयुक्तैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तदा। राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः।।

devarṣibhistapoyuktaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhistadā| rājarṣibhiḥ puṇyatamairgandharvairapsarogaṇaiḥ||

Verse 9

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वसुरैस्तथा। ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यमागम्य चाब्रवीत्।।

carācaraguruḥ śrīmānvṛtaḥ sarvasuraistathā| brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityamāgamya cābravīt||

Verse 10

प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत। वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि।।

prīto'smi tava bhaktasya tapasā'nena suvrata| varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi||

Verse 11

हिरण्यकशिपुरुवाच। न देवा न च गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः। न मानुषाः पिशाचाश्च हन्युर्मां देवसत्तम।।

hiraṇyakaśipuruvāca| na devā na ca gandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ| na mānuṣāḥ piśācāśca hanyurmāṃ devasattama||

Verse 12

ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह। शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया।।

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha| śapeyustapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā||

Verse 13

न शस्त्रेण नचास्त्रेण गिरिणा पादपेन च। न शुष्केण न चार्देण स्यान्न वाऽन्येन मे वधः।।

na śastreṇa nacāstreṇa giriṇā pādapena ca| na śuṣkeṇa na cārdeṇa syānna vā'nyena me vadhaḥ||

Verse 14

नाकाशे नाथ भूमौ वा रात्रौ वा दिवसेपि वा। नान्तर्वा न बहिर्वापि स्याद्वधो मे पितामह।।

nākāśe nātha bhūmau vā rātrau vā divasepi vā| nāntarvā na bahirvāpi syādvadho me pitāmaha||

Verse 15

पशुभिर्वा मृगैर्न स्यात्पक्षिभिर्वा सरीसृपैः। ददासि चेद्वरानेतन्देवदेव वृणोम्यहम्।।

paśubhirvā mṛgairna syātpakṣibhirvā sarīsṛpaiḥ| dadāsi cedvarānetandevadeva vṛṇomyaham||

Verse 16

ब्रह्मोवाच। एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः। सर्वकामवरांस्तात प्राप्स्यसि त्वमसंशयम्।।

brahmovāca| ete divyā varāstāta mayā dattāstavādbhutāḥ| sarvakāmavarāṃstāta prāpsyasi tvamasaṃśayam||

Verse 17

एवमुक्त्वा स भगवाञ्जगामाकाशमेव हि। रराज ब्रह्मलोके हि ब्रह्मर्षिगणसेवितः।।

evamuktvā sa bhagavāñjagāmākāśameva hi| rarāja brahmaloke hi brahmarṣigaṇasevitaḥ||

Verse 18

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा मुनयस्तथा। वरप्रदानं श्रुत्वैव ते ब्रह्माणमुपस्थितः।।

tato devāśca nāgāśca gandharvā munayastathā| varapradānaṃ śrutvaiva te brahmāṇamupasthitaḥ||

Verse 19

देवा ऊचुः। वरेणाने भगवन्बाधिष्यति स नोऽसुरः। तत्प्रसीदस्व भगवन्वधोपायोऽस्य चिन्त्यताम्।।

devā ūcuḥ| vareṇāne bhagavanbādhiṣyati sa no'suraḥ| tatprasīdasva bhagavanvadhopāyo'sya cintyatām||

Verse 20

भीष्म उवाच।। ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः। प्रोवाच भगवान्वाक्यं सर्वदेवगणांस्तदा।।

bhīṣma uvāca|| tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ| provāca bhagavānvākyaṃ sarvadevagaṇāṃstadā||

Verse 21

अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम्। तपसोऽन्तेऽस्य भगवान्वधं कृष्णः करिष्यति।।

avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam| tapaso'nte'sya bhagavānvadhaṃ kṛṣṇaḥ kariṣyati||

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे ब्रह्मणा तस्य वै वधम्। स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते वै मुदान्विताः।।

etacchrutvā surāḥ sarve brahmaṇā tasya vai vadham| svāni sthānāni divyāni jagmuste vai mudānvitāḥ||

Verse 23

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वास्ता बाधते प्रजाः। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः।।

labdhamātre vare cāpi sarvāstā bādhate prajāḥ| hiraṇyakaśipurdaityo varadānena darpitaḥ||

Verse 24

राज्यं चकार दैत्येन्द्रो दैत्यसङ्घैः समावृतः। सप्तद्वीपान्वशेचके लोकालोकान्तरं बलात्।।

rājyaṃ cakāra daityendro daityasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ| saptadvīpānvaśecake lokālokāntaraṃ balāt||

Verse 25

दिव्यभोगान्समस्तान्वै लोके सर्वानवाप सः। देवांस्त्रिभुवनस्थांस्तु पराजित्य महासुरः।।

divyabhogānsamastānvai loke sarvānavāpa saḥ| devāṃstribhuvanasthāṃstu parājitya mahāsuraḥ||

Verse 26

त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः। यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद्दानवो दिवि।।

trailokyaṃ vaśamānīya svarge vasati dānavaḥ| yadā varamadonmatto nyavasaddānavo divi||

Verse 27

अथ लोकान्सगस्तांश्च विजित्य स महाबलः। भवेयमहमेवेन्द्रः सोमोऽग्निर्मारुतो रविः।।

atha lokānsagastāṃśca vijitya sa mahābalaḥ| bhaveyamahamevendraḥ somo'gnirmāruto raviḥ||

Verse 28

सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश। अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वसवोऽर्यमा।।

salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa| ahaṃ krodhaśca kāmaśca varuṇo vasavo'ryamā||

Verse 29

धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षकिम्पुरुषाधिपः। एते भवेयमित्युक्त्वा स्वयं भूत्वा बलात्स च।।

dhanadaśca dhanādhyakṣo yakṣakimpuruṣādhipaḥ| ete bhaveyamityuktvā svayaṃ bhūtvā balātsa ca||

Verse 30

एषां गृहीत्वा स्थानानि तेषां कार्याण्यवाप सः। इज्यश्चासीन्मखवरैर्देवकिन्नरसत्तमैः।।

eṣāṃ gṛhītvā sthānāni teṣāṃ kāryāṇyavāpa saḥ| ijyaścāsīnmakhavarairdevakinnarasattamaiḥ||

Verse 31

नरकस्थान्समानीय स्वर्गस्थांश्च चकार सः। एवमादीनि कर्माणि कृत्वा दैत्यपतिर्बली।।

narakasthānsamānīya svargasthāṃśca cakāra saḥ| evamādīni karmāṇi kṛtvā daityapatirbalī||

Verse 32

आश्रमेषु महाभागान्मुनीन्वै शंसितव्रतान्। सत्यधर्मपरान्दान्तान्पुरा धर्षितवांस्तु सः।।

āśrameṣu mahābhāgānmunīnvai śaṃsitavratān| satyadharmaparāndāntānpurā dharṣitavāṃstu saḥ||

Verse 33

याज्ञीयान्कृतबान्दैत्यन्याजकांश्चैव देवताः। यत्रयत्र सुरा जग्मुस्तत्रतत्र व्रजत्युत।।

yājñīyānkṛtabāndaityanyājakāṃścaiva devatāḥ| yatrayatra surā jagmustatratatra vrajatyuta||

Verse 34

स्थानानि देवतानां तु हृत्वा राज्यमकारयत्। पञ्चकोट्यश्च वर्षाणि अयुतान्येकषष्टि च।।

sthānāni devatānāṃ tu hṛtvā rājyamakārayat| pañcakoṭyaśca varṣāṇi ayutānyekaṣaṣṭi ca||

Verse 35

षष्टिश्चैव सहस्राणां जग्मुस्तस्य दुरात्मनः। एतद्वर्षं स दैत्येन्द्रो भोगैश्चर्यमवाप सः।।

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇāṃ jagmustasya durātmanaḥ| etadvarṣaṃ sa daityendro bhogaiścaryamavāpa saḥ||

Verse 36

तेनातिबाध्यमानास्ते दैत्येन्द्रेण बलीयसा। ब्रह्मलोकं सुरा जग्मुः शर्वशक्रपुरोगमाः।।

tenātibādhyamānāste daityendreṇa balīyasā| brahmalokaṃ surā jagmuḥ śarvaśakrapurogamāḥ||

Verse 37

पितामहं समासाद्य खिन्नाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ।।

pitāmahaṃ samāsādya khinnāḥ prāñjalayo'bruvan ||

Verse 38

देवा ऊचुः। भगवन्भूतभव्येश नस्त्रायस्व इहागतान्। भयं दितिसुताद्घोराद्भवत्यद्य दिवानिशम्।।

devā ūcuḥ| bhagavanbhūtabhavyeśa nastrāyasva ihāgatān| bhayaṃ ditisutādghorādbhavatyadya divāniśam||

Verse 39

भगवन्सर्वदैत्यानां स्वयम्भूरादिकृत्प्रभुः। स्रष्टा त्वं हव्यकव्यानामव्यक्तः प्रकृतिर्ध्रुवः।।

bhagavansarvadaityānāṃ svayambhūrādikṛtprabhuḥ| sraṣṭā tvaṃ havyakavyānāmavyaktaḥ prakṛtirdhruvaḥ||

Verse 40

ब्रह्मोवाच। श्रूयतामापदेवं हि दुर्विज्ञेया मयापि च। नारायणस्तु पुरुषो विश्वरूपो महाद्युतिः।।

brahmovāca| śrūyatāmāpadevaṃ hi durvijñeyā mayāpi ca| nārāyaṇastu puruṣo viśvarūpo mahādyutiḥ||

Verse 41

अव्यक्तः सर्वभूतानामचिन्त्यो विभुरव्ययः। ममापि स तु युष्माकं व्यसने परमा गतिः।।

avyaktaḥ sarvabhūtānāmacintyo vibhuravyayaḥ| mamāpi sa tu yuṣmākaṃ vyasane paramā gatiḥ||

Verse 42

नारायणः परोऽव्यक्तादहमव्यक्तसम्भवः। मत्तो जज्ञुः प्रजा लोकाः सर्वे देवासुराश्च ते।।

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādahamavyaktasambhavaḥ| matto jajñuḥ prajā lokāḥ sarve devāsurāśca te||

Verse 43

देवा यथाहं युष्माकं तथा नारायणो मम। पितामहोऽहं सर्वस्य स विष्णुः प्रपितामहः।।

devā yathāhaṃ yuṣmākaṃ tathā nārāyaṇo mama| pitāmaho'haṃ sarvasya sa viṣṇuḥ prapitāmahaḥ||

Verse 44

निश्चितं विषुधा दैत्यं स विष्णुस्तं हनिष्यति। तस्य नास्ति न शक्यं च तस्माद्व्रजत माचिरम्।।

niścitaṃ viṣudhā daityaṃ sa viṣṇustaṃ haniṣyati| tasya nāsti na śakyaṃ ca tasmādvrajata māciram||

Verse 45

भीष्म उवाच।। पितामहवचः श्रुत्वा सर्वे ते भरतर्षभ। विबुधा ब्रह्मणा सार्धं जग्मुः क्षीरोदधिं प्रति।।

bhīṣma uvāca|| pitāmahavacaḥ śrutvā sarve te bharatarṣabha| vibudhā brahmaṇā sārdhaṃ jagmuḥ kṣīrodadhiṃ prati||

Verse 46

आदित्या वसवः साध्या विश्वे च मरुतस्तथा। रुद्रा महर्षयश्चैव अश्विनौ च सुरूपिणौ।।

ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutastathā| rudrā maharṣayaścaiva aśvinau ca surūpiṇau||

Verse 47

अन्ये च दिव्या ये राजंस्ते सर्वे सगणाः सुराः। चतुर्मुखं पुरस्कृत्य श्वेतद्वीपमुपागताः।।

anye ca divyā ye rājaṃste sarve sagaṇāḥ surāḥ| caturmukhaṃ puraskṛtya śvetadvīpamupāgatāḥ||

Verse 48

देवा ऊचुः। त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्वधात्। त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम।।

devā ūcuḥ| trāyasva no'dya deveśa hiraṇyakaśiporvadhāt| tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama||

Verse 49

उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयङ्कर। क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भविष्यसि।।

utphullāmbujapatrākṣa śatrupakṣabhayaṅkara| kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi||

Verse 50

भीष्म उवाच।। तद्देवानां वचः श्रुत्वा तदा विष्णुः शुचिश्रवाः। अदृश्यः सर्वभूतात्मा वक्तुमेवोपचक्रमे।।

bhīṣma uvāca|| taddevānāṃ vacaḥ śrutvā tadā viṣṇuḥ śuciśravāḥ| adṛśyaḥ sarvabhūtātmā vaktumevopacakrame||

Verse 51

विष्णुरुवाच।। भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम्। तदेव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्।।

viṣṇuruvāca|| bhayaṃ tyajadhvamamarā abhayaṃ vo dadāmyaham| tadeva tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram||

Verse 52

एषोऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्। अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्।।

eṣo'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam| avadhyamamarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmyaham||

Verse 53

ब्रह्मोवाच।। भहवन्देवदेवेश खिन्ना एते भृशं सुराः। तस्मात्त्वं जहि दैत्येन्द्रं क्षिप्रं कालोऽस्य माचिरम्। एष त्वं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्।।

brahmovāca|| bhahavandevadeveśa khinnā ete bhṛśaṃ surāḥ| tasmāttvaṃ jahi daityendraṃ kṣipraṃ kālo'sya māciram| eṣa tvaṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam||

Verse 54

विष्णुरुवाच।। क्षिप्रमेव करिष्यामि त्वरया दैत्यनाशनम्। तस्मात्त्वं विबुधाश्चैव प्रतिपद्यत वै दिवम्।।

viṣṇuruvāca|| kṣiprameva kariṣyāmi tvarayā daityanāśanam| tasmāttvaṃ vibudhāścaiva pratipadyata vai divam||

Verse 55

भीष्म उवाच।। एवमुक्त्वा तु भगवान्विसृज्य त्रिदिवेश्वरान्। नरस्यार्धतनुर्भूत्वा सिंहस्यार्धतनुः पुनः।।

bhīṣma uvāca|| evamuktvā tu bhagavānvisṛjya tridiveśvarān| narasyārdhatanurbhūtvā siṃhasyārdhatanuḥ punaḥ||

Verse 56

नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना। भीमरूपो महातेजा व्यादितास्य इवान्तकः।।

nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā| bhīmarūpo mahātejā vyāditāsya ivāntakaḥ||

Verse 57

हिरण्यकशिपुं राजञ्जगाम हरिरीश्वरः। दैत्यास्तमागतं दृष्ट्वा नारसिंहं महाबलम्।।

hiraṇyakaśipuṃ rājañjagāma harirīśvaraḥ| daityāstamāgataṃ dṛṣṭvā nārasiṃhaṃ mahābalam||

Verse 58

ववर्षुः शस्त्रवर्षैस्ते सुसङ्क्रुद्धास्तदा हरिम्। तैः सृष्टसर्वशस्त्राणि भक्षयामास वै हरिः।।

vavarṣuḥ śastravarṣaiste susaṅkruddhāstadā harim| taiḥ sṛṣṭasarvaśastrāṇi bhakṣayāmāsa vai hariḥ||

Verse 59

जघान न रणे दैत्यान्सहस्राणि बहूनि च। तान्निहत्य च दैतेयान्सर्वान्क्रुद्धान्महाबलान्।।

jaghāna na raṇe daityānsahasrāṇi bahūni ca| tānnihatya ca daiteyānsarvānkruddhānmahābalān||

Verse 60

अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो दैत्येन्द्रं बलगर्वितम्। जीमूतघनसङ्काशो जीमूतघननिस्वनः।।

abhyadhāvatsusaṅkruddho daityendraṃ balagarvitam| jīmūtaghanasaṅkāśo jīmūtaghananisvanaḥ||

Verse 61

जीमूत इव दीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्। सोऽतिबलं दृप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।

jīmūta iva dīptaujā jīmūta iva vegavān| so'tibalaṃ dṛptaṃ dṛptaśārdūlavikramam||

Verse 62

दृप्तैर्दैत्यगणैर्गुप्तं खरैर्नखमुकैरुत। ततः कृत्वा तु युद्धं वै तेन दैत्येन वै हरिः।।

dṛptairdaityagaṇairguptaṃ kharairnakhamukairuta| tataḥ kṛtvā tu yuddhaṃ vai tena daityena vai hariḥ||

Verse 63

सन्ध्याकाले महातेजा भवनान्ते त्वरान्वितः। ऊरौ निधाय दैत्येन्द्रं निर्बिभेद नखैस्तदा।।

sandhyākāle mahātejā bhavanānte tvarānvitaḥ| ūrau nidhāya daityendraṃ nirbibheda nakhaistadā||

Verse 64

महाबलं महावीर्यं वरदानेन गर्वितम्। दैत्यश्रेष्ठं सुरश्रेष्ठो जघान तरसा हरिः।।

mahābalaṃ mahāvīryaṃ varadānena garvitam| daityaśreṣṭhaṃ suraśreṣṭho jaghāna tarasā hariḥ||

Verse 65

हिरण्यकशिपुं हत्वा सर्वदैत्यांश्च वै तदा। विबुधानां प्रजानां च हितं कृत्वा महाद्युतिः।।

hiraṇyakaśipuṃ hatvā sarvadaityāṃśca vai tadā| vibudhānāṃ prajānāṃ ca hitaṃ kṛtvā mahādyutiḥ||

Verse 66

प्रमुमोद हरिर्देवः प्राप्य धर्मं तदा भुवि। एष ते नारसिंहोऽत्र कथितः पाण्डुनन्दन।

pramumoda harirdevaḥ prāpya dharmaṃ tadā bhuvi| eṣa te nārasiṃho'tra kathitaḥ pāṇḍunandana|

Verse 67

शृणु त्वं वामनं नाम प्रादुर्भावं महात्मनः।।

śṛṇu tvaṃ vāmanaṃ nāma prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ||