Adhyaya 44

Verse 1

मधुकैटभवधकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एव भगवान्प्रभुः। नरनारायणो भूत्वा हरिरासीद्युधिष्ठिर।।

madhukaiṭabhavadhakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| avyakto vyaktaliṅgastho ya eva bhagavānprabhuḥ| naranārāyaṇo bhūtvā harirāsīdyudhiṣṭhira||

Verse 2

ब्रह्मा च शक्रः सूर्यश्च धर्मश्चैव सनातनः। बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः। प्रादुर्भावांस्तु वक्ष्यामि दिव्यान्देवगणैर्युतान्।

brahmā ca śakraḥ sūryaśca dharmaścaiva sanātanaḥ| bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ| prādurbhāvāṃstu vakṣyāmi divyāndevagaṇairyutān|

Verse 3

सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान्। अनेकबहुसाहस्रैर्देवदेवो जगत्पतिः।।

suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān| anekabahusāhasrairdevadevo jagatpatiḥ||

Verse 4

ब्रह्माणं कपिलं चैव परमेष्ठिं तथैव च। देवान्सप्तर्षिभिश्चैव शङ्करं च महायशाः।।

brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva parameṣṭhiṃ tathaiva ca| devānsaptarṣibhiścaiva śaṅkaraṃ ca mahāyaśāḥ||

Verse 5

सनत्कुमारं भगवान्मनुं चैव प्रजापतिम्। पुरा चक्रे च देवादिः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः।।

sanatkumāraṃ bhagavānmanuṃ caiva prajāpatim| purā cakre ca devādiḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ||

Verse 6

येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टेस्थावरजङ्गमे। नष्टदेवासुरवरे प्रनष्टोरगराक्षसे।।

yena cārṇavamadhyasthau naṣṭesthāvarajaṅgame| naṣṭadevāsuravare pranaṣṭoragarākṣase||

Verse 7

योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ भ्रातरौ मधुकैठभौ। हतौ भगवता तेन ततो दत्त्वा वरं परम्।।

yoddhukāmau sudurdharṣau bhrātarau madhukaiṭhabhau| hatau bhagavatā tena tato dattvā varaṃ param||

Verse 8

भूमिं बद्ध्वा कृतौ पूर्वावजेयौ द्वौ महाऽसुरौ। तौ कर्णमलसंभूतौ विष्णोस्तस्य महात्मनः।।

bhūmiṃ baddhvā kṛtau pūrvāvajeyau dvau mahā'surau| tau karṇamalasaṃbhūtau viṣṇostasya mahātmanaḥ||

Verse 9

महार्णवे प्रस्वपतः शैलराजसमौ स्थितौ। तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः।।

mahārṇave prasvapataḥ śailarājasamau sthitau| tau viveśa svayaṃ vāyurbrahmaṇā sādhu coditaḥ||

Verse 10

तौ दिवं छादयित्वा तु ववृधाते महाऽसुरौ। वायुप्रमाणौ तौ दृष्ट्वा ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः।।

tau divaṃ chādayitvā tu vavṛdhāte mahā'surau| vāyupramāṇau tau dṛṣṭvā brahmā paryamṛśacchanaiḥ||

Verse 11

एकं मृदुतरं वेत्ति कठिनं वेत्ति चापरम्। नामनी तु तयोश्चके सविता सलिलोद्भवः।।

ekaṃ mṛdutaraṃ vetti kaṭhinaṃ vetti cāparam| nāmanī tu tayoścake savitā salilodbhavaḥ||

Verse 12

मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैठभः स्वयम्। तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलगर्वितौ।।

mṛdustvayaṃ madhurnāma kaṭhinaḥ kaiṭhabhaḥ svayam| tau daityau kṛtanāmānau ceraturbalagarvitau||

Verse 13

तौ पुराऽथ दिवं सर्वां प्राप्तौ राजन्महासुरौ। प्रच्छाद्याथ दिवं सर्वां चेरतुर्मधुकैठभौ।।

tau purā'tha divaṃ sarvāṃ prāptau rājanmahāsurau| pracchādyātha divaṃ sarvāṃ ceraturmadhukaiṭhabhau||

Verse 14

सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ। तौ गतावसुरौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः।।

sarvamekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sunirbhayau| tau gatāvasurau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 15

एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत। स पद्मात्पद्मनाभस्य नाभिदेशात्समुत्थितात्।।

ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata| sa padmātpadmanābhasya nābhideśātsamutthitāt||

Verse 16

आससाद स्वयं जन्म तत्पङ्कजमपङ्कजम्। पूजयामास वसतिं ब्रह्मा लोकपितामहः।।

āsasāda svayaṃ janma tatpaṅkajamapaṅkajam| pūjayāmāsa vasatiṃ brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 17

तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणचतुर्मुखौ। बहून्वर्षायुतानप्सु शयानौ न च कम्पितौ।।

tāvubhau jalagarbhasthau nārāyaṇacaturmukhau| bahūnvarṣāyutānapsu śayānau na ca kampitau||

Verse 18

अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैठभौ। आजग्मतुस्तौ तं देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः।।

atha dīrghasya kālasya tāvubhau madhukaiṭhabhau| ājagmatustau taṃ deśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ||

Verse 19

तौ दृष्ट्वा लोकनाथस्तु रोषात्संरक्तलोचनः। उत्पपाताथ शयनात्पद्मनाभो महाद्युतिः।।

tau dṛṣṭvā lokanāthastu roṣātsaṃraktalocanaḥ| utpapātātha śayanātpadmanābho mahādyutiḥ||

Verse 20

तद्युद्धमभवद्घोरं तयोस्तस्य च भारत। एकार्णवे तदा घोरे त्रैलोक्ये जलतां गते।।

tadyuddhamabhavadghoraṃ tayostasya ca bhārata| ekārṇave tadā ghore trailokye jalatāṃ gate||

Verse 21

तदभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसङ्ख्यासहस्रशः। न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः।।

tadabhūttumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṅkhyāsahasraśaḥ| na ca tāvasurau yuddhe tadā śramamavāpatuḥ||

Verse 22

अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ। ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं प्रभुम्।।

atha dīrghasya kālasya tau daityau yuddhadurmadau| ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum||

Verse 23

प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः। आवां जहि न यत्रोर्वा सलिलेन पिरप्लुता।।

prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ| āvāṃ jahi na yatrorvā salilena piraplutā||

Verse 24

हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयाव सुरोत्तम। यो ह्यानां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ।।

hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāva surottama| yo hyānāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau||

Verse 25

तयोस्तु वचनं श्रुत्वा तदा नारायणः प्रभुः। तौ प्रहस्य मृधे दैत्यौ दोर्भ्यां च समपीडयम्।।

tayostu vacanaṃ śrutvā tadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ| tau prahasya mṛdhe daityau dorbhyāṃ ca samapīḍayam||

Verse 26

ऊरुभ्यां निधनं चक्रे तावुभौ मधुकैठबौ। तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकतां गतौ।।

ūrubhyāṃ nidhanaṃ cakre tāvubhau madhukaiṭhabau| tau hatau cāplutau toye vapurbhyāmekatāṃ gatau||

Verse 27

मेदो मुमुचतुर्दैत्यौ मज्जमानौ जलोर्मिभिः। मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दधे तदा।।

medo mumucaturdaityau majjamānau jalormibhiḥ| medasā tajjalaṃ vyāptaṃ tābhyāmantardadhe tadā||

Verse 28

नारायणश्च भगवानसृजद्विविधाः प्रजाः। दैत्ययोर्मेदसा छन्ना सर्वा राजन्वसुन्धरा।।

nārāyaṇaśca bhagavānasṛjadvividhāḥ prajāḥ| daityayormedasā channā sarvā rājanvasundharā||

Verse 29

तदाप्रभृति कौन्तेय मेदिनीति स्मृता मही। प्रभावात्पद्मनाभस्य शाश्वती च कृता नृणाम्।।

tadāprabhṛti kaunteya medinīti smṛtā mahī| prabhāvātpadmanābhasya śāśvatī ca kṛtā nṛṇām||