Adhyaya 43

Verse 1

श्रीकृष्णमहिम्नो विस्तरेण कथनाय भीष्मम्प्रति युधिष्ठिरप्रार्थना।। 1।। भीष्णेण विष्णोर्जगत्सृष्टिकथाकथनम्।। 2।। वैशम्पायन उवाच। ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः। ज्ञापनार्थाय सर्वेषां भीष्मं पुनरथाब्रवीत्।।

śrīkṛṣṇamahimno vistareṇa kathanāya bhīṣmamprati yudhiṣṭhiraprārthanā|| 1|| bhīṣṇeṇa viṣṇorjagatsṛṣṭikathākathanam|| 2|| vaiśampāyana uvāca| tato bhīṣmasya tacchrutvā vacaḥ kāle yudhiṣṭhiraḥ| jñāpanārthāya sarveṣāṃ bhīṣmaṃ punarathābravīt||

Verse 2

विस्तरेणास्य देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः। श्रोतुं भगवतस्तानि प्रब्रवीहि पितामह।।

vistareṇāsya devasya karmāṇīcchāmi sarvaśaḥ| śrotuṃ bhagavatastāni prabravīhi pitāmaha||

Verse 3

कर्मणामानुपूर्वा च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः। यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह।।

karmaṇāmānupūrvā ca prādurbhāvāśca ye vibhoḥ| yathā ca prakṛtiḥ kṛṣṇe tanme brūhi pitāmaha||

Verse 4

एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ। युधिष्ठिरममित्रघ्नं तस्मिन्त्राजसमागमे।।

evamuktastadā bhīṣmaḥ provāca bharatarṣabha| yudhiṣṭhiramamitraghnaṃ tasmintrājasamāgame||

Verse 5

समक्षं वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः। कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप।।

samakṣaṃ vāsudevasya devasyeva śatakratoḥ| karmāṇyasukarāṇyanyairācacakṣe janādhipa||

Verse 6

शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके। इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशाम्पते।।

śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ ca dharmarājasya cāntike| idaṃ matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaṃ prati viśāmpate||

Verse 7

म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम्। भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत्।।

mnaivāmantrya rājendra cedirājamarindamam| bhīmakarmā tato bhīṣṇo bhūyaḥ sa itamabravīt||

Verse 8

करूणामपि राजानं युधिष्ठिरमभाषत। भीष्ण उवाच। वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर।।

karūṇāmapi rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata| bhīṣṇa uvāca| vartamānāmatītāṃ ca śṛṇu rājanyudhiṣṭhira||

Verse 9

ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम्। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः।।

īśvarasyottamasyaināṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim| avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavānprabhuḥ||

Verse 10

पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः। सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः।।

purā nārāyaṇo devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ| sahasraśīrṣaḥ puruṣo dhravo'nantaḥ sanātanaḥ||

Verse 11

सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः। सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान्।।

sahasrāsyaḥ sahasrāścaḥ sahasracaraṇo vibhuḥ| sahasravāhuḥ sarvajño devo nāmasahasravān||

Verse 12

सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः। अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः।।

sahasramukuṭo devo viśvarūpo mahādyutiḥ| anekavarṇo devādiravyaktādvai pare sthitaḥ||

Verse 13

असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः। ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम्।।

asṛjatsalilaṃ pūrvaṃ sa ca nārāyaṇaḥ prabhuḥ| tatastu bhagavāṃstoye brahmāṇamasṛjatsvayam||

Verse 14

ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम्। आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः। पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे।।

brahmā caturmukho lokānsarvāṃstānasṛjatsvayam| ādikāle purā hyevaṃ sarvalokasya codbhavaḥ| purā yaḥ pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame||

Verse 15

ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे। आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्।।

brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare| ābhūtasamplave prāpte pralīne prakṛtau mahān||

Verse 16

एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः। नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत।।

ekasmiṣṭhati sarvātmā sa tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ| nārāyaṇasya cāṅgāni sarvadaivāni bhārata||

Verse 17

शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही। अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ।।

śirastasya divaṃ rājannābhiḥ khaṃ caraṇau mahī| aśvinau karṇayordevau cakṣuṣī śaśibhāskarau||

Verse 18

इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः। अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः।।

indravaiśvānarau devau mukhaṃ tasya mahātmanaḥ| anyāni sarvadaivāni sarvāṅgāni mahātmanaḥ||

Verse 19

सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव। आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम्।।

sarvaṃ cāpi harau saṃsthaṃ sūtre maṇigaṇā iva| ābhūtasamplavānte'tha dṛṣṭvā sarvaṃ tamonvitam||

Verse 20

नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान्। ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम्।।

nārāyaṇo mahāyogī sarvajñaḥ paramātmavān| brahmabhūtastadātmānaṃ brahmaṇamasṛjatsvayam||

Verse 21

सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः। सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात्।।

so'dhyakṣaḥ sarvabhūtānāṃ prabhūtaprabhavo'cyutaḥ| sanatkumāraṃ rudraṃ ca saptarṣīśca tapodhanāt||

Verse 22

सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः। ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर।।

sarvamevāsṛjadbrahmā tathā lokāṃstathā prajāḥ| te ca tadvyasṛjaṃstatra prāptakāle yudhiṣṭhira||

Verse 23

तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्। कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत।।

tebhyo'bhavanmahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam| kalpānāṃ bahukoṭyaścasamatītāstu bhārata||

Verse 24

आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः। मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः।।

ābhūtasamplavāścaiva bahudhā'ddhā'pacakramuḥ| manvantarayugā rājansaṅkalpo bhūtasamplavāḥ||

Verse 25

चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत्। सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।। 43 ।। ==टिप्पणी==

cakravatparivartante sarvaṃ viṣamukhaṃ jagat| sṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi arghāharaṇaparvaṇi tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 43 || ==ṭippaṇī==

Verse 26

स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः। ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः।।

sa lokānāṃ hitārthāya kṣīrode vasati prabhuḥ| brahmā ca sarvalokānāṃ lokasya ca pitāmahaḥ||

Verse 27

ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः।

tato nārāyaṇo devaḥ sarvasya prapitāmahaḥ|