Adhyaya 41

Verse 1

शिशुपालं सान्त्वयन्तं युधिष्ठिरं निवार्य भीष्णेण श्रीकृष्णमाहात्म्यकथनम् ।। 1।। वैशम्पायन उवाच। ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत्। उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः।।

śiśupālaṃ sāntvayantaṃ yudhiṣṭhiraṃ nivārya bhīṣṇeṇa śrīkṛṣṇamāhātmyakathanam || 1|| vaiśampāyana uvāca| tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālamupādravat| uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ||

Verse 2

नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान्। अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्।।

nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvamuktavān| adharmaśca paro rājanpāruṣyaṃ ca nirarthakam||

Verse 3

न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः। भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा।।

na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthivaḥ| bhīṣmaḥ śāntanavastvenaṃ māvamaṃsthāstvamanyathā||

Verse 4

पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून्। मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि।।

paśya caitānmahīpālāṃstvatto vṛddhatarānbahūn| mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvatvaṃ kṣantumarhasi||

Verse 5

वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम्। न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः।।

veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣṇaścedipate bhṛśam| na hyenaṃ tvaṃ tathā yathainaṃ veda kauravaḥ||

Verse 6

भीष्म उवाच। नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम्। लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते।।

bhīṣma uvāca| nāsmai deyo hyanunayo nāyamarhati sāntvanam| lokavṛddhatame kṛṣṇe yo'rhaṇāṃ nābhimanyate||

Verse 7

क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः। यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः।।

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ| yo muñcati vaśe kṛtvā gururbhavati tasya saḥ||

Verse 8

अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि। न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा।।

asyāṃ hi samitau rājñāmekamapyajitaṃ yudhi| na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā||

Verse 9

न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः। त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः।।

na hi kevalamasmākamayamarcyatamo'cyutaḥ| trayāṇāmapi lokānāmarcanīyo mahābhujaḥ||

Verse 10

कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः। जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्।।

kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ| jagatsarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam||

Verse 11

तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान्। एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी।।

tasmātsatsvapi vṛddheṣu kṛṣṇamarcāma netarān| evaṃ vaktuṃ na cārhastvaṃ mā te'bhūdbuddhirīdṛśī||

Verse 12

ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः। यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः। तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान्।।

jñānavṛddhā mayā rājanbahavaḥ paryupāsitāḥ| yasya rājanprabhāvajñāḥ purā sarve ca rakṣitāḥ| teṣāṃ kathayatāṃ śaurerahaṃ guṇavato guṇān||

Verse 13

समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम्। कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः।।

samāgatānāmaśrauṣaṃ bahūnbahumatānsatām| karmāṇyapi ca yānyasya janmaprabhṛti dhīmataḥ||

Verse 14

बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे। न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम्।।

bahṛśaḥ kathyamānāni narairbhūyaḥ śrutāni me| na kevalaṃ vayaṃ kāmāccedigaja janārdanam||

Verse 15

न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन। अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम्।।

na sambandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathañcana| arcāmahe'rcitaṃ sadbhirbhuvi bhūtasukhāvaham||

Verse 16

यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः।।

yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayuñjmahe na ca kaścidihāsmābhiḥ suvālopyaparīkṣitaḥ||

Verse 17

गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः। ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः।।

guṇairvṛddhānatikramya harirarcyatamo mataḥ| jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ||

Verse 18

वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः। पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ।।

vaiśyānāṃ dhānyadhanavāñśūdrāṇāmeva janmataḥ| pūjyatāyāṃ ca govinde hetū dvāvapi saṃsthitau||

Verse 19

वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा। नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते।।

vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cābhyadhikaṃ tathā| nṛṇāṃ loke hi ko'nyosti viśiṣṭaḥ keśavādṛte||

Verse 20

दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा। संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते।।

dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtirbuddhiruttamā| saṃnatiḥ śrīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭiśca niyatā'cyute||

Verse 21

तमिमं लोकसम्पन्नमाचार्यं पितरं गुरुम्। अर्घ्यमर्चितमर्चामः सर्वे सङ्क्षन्तुमर्हथ।।

tamimaṃ lokasampannamācāryaṃ pitaraṃ gurum| arghyamarcitamarcāmaḥ sarve saṅkṣantumarhatha||

Verse 22

ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः। सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः।।

ṛtviggururvivāhyaśca snātako nṛpatiḥ priyaḥ| sarvametaddhṛṣīkeśastasmādabhyarcito'cyutaḥ||

Verse 23

कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः। कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम्।।

kṛṣṇa eva hi lokānāmutpattirapi cāpyayaḥ| kṛṣṇasya hi kṛte viśvamidaṃ bhūtaṃ carācaram||

Verse 24

एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः। परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः।।

eṣa prakṛtiravyaktā kartā caiva sanātanaḥ| paraśca sarvabhūtebhyastasmātpūjyatamo'cyutaḥ||

Verse 25

द्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽभः खं मही च या। चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः।। 41 ।। ==टिप्पणी==

ddhirmano mahadvāyustejo'bhaḥ khaṃ mahī ca yā| caturvidhaṃ ca yadbhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi arghāharaṇaparvaṇi ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 41 || ==ṭippaṇī==

Verse 26

आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये। दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्।।

ādityaścandramāścaiva nakṣatrāṇi grahāśca ye| diśaśca vidiśaścaiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam||

Verse 27

एष रुद्रश्च सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः। अक्षरं क्षररूपेण मानुषत्वमुपागतः।।

eṣa rudraśca sarvātmā brahmā caiva sanātanaḥ| akṣaraṃ kṣararūpeṇa mānuṣatvamupāgataḥ||

Verse 28

अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री च्छन्दसां मुखम्। राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्।।

agnihotramukhā vedā gāyatrī cchandasāṃ mukham| rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham||

Verse 29

नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम्। पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम्।।

nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityastejasāṃ mukham| parvatānāṃ mukhaṃ merurgaruḍaḥ patatāṃ mukham||

Verse 30

ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः। सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम्।।

ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva yāvatī jagato gatiḥ| sadevakeṣu lokeṣu bhagavānkeśavo mukham||

Verse 31

अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते। सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते।।

ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate| sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmādevaṃ prabhāṣate||

Verse 32

यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः। स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम्।।

yo hi dharmaṃ vicinuyādutkṛṣṭaṃ matimānnaraḥ| sa vai paśyedyathā dharmaṃ na tathā cedirāḍayam||

Verse 33

सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु। को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्।।

savṛddhabāleṣvathavā pārthiveṣu mahātmasu| ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpyenaṃ na pūjayet||

Verse 34

अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति। दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति।।

athaināṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati| duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathā'yaṃ kartumarhati||