Adhyaya 40

Verse 1

शिशुपालेन अनेकधा कृष्णोपालम्भनपूर्वकं सभातो निर्गमनम्।। 1।। शिशुपाल उवाच। नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्स्विह महात्मसु। महीपतिषु कौरव्य राजवत्पार्थिवार्हणम्।।

śiśupālena anekadhā kṛṣṇopālambhanapūrvakaṃ sabhāto nirgamanam|| 1|| śiśupāla uvāca| nāyamarhati vārṣṇeyastiṣṭhatsviha mahātmasu| mahīpatiṣu kauravya rājavatpārthivārhaṇam||

Verse 2

नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु। यत्कामाद्देवकीपुत्रं पाण्डवार्चितवानसि।।

nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu| yatkāmāddevakīputraṃ pāṇḍavārcitavānasi||

Verse 3

बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः। अयं तत्राभ्यतिक्रान्तो ह्यापगेयोऽल्पदर्शनः।।

bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ| ayaṃ tatrābhyatikrānto hyāpageyo'lpadarśanaḥ||

Verse 4

त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया। भवत्यभ्यधिकं भीष्मो लोकेष्ववमतः सताम्।।

tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā| bhavatyabhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣvavamataḥ satām||

Verse 5

कथं ह्यराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम्। अर्हणामर्हति तथा यथा युष्माभिरर्चितः।।

kathaṃ hyarājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām| arhaṇāmarhati tathā yathā yuṣmābhirarcitaḥ||

Verse 6

अथवा मन्यसे कृष्णं स्थविरं कुरुपुङ्गवः। वसुदेवे स्थिते वृद्धे कथमर्हति तत्सुतः।।

athavā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ kurupuṅgavaḥ| vasudeve sthite vṛddhe kathamarhati tatsutaḥ||

Verse 7

अथवा वासुदेवोऽपि प्रियकामोऽनुवृत्तवान्। द्रुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम्।।

athavā vāsudevo'pi priyakāmo'nuvṛttavān| drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo'rhati pūjanam||

Verse 8

आचार्यं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन। द्रोणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्मादर्चितवानसि।।

ācāryaṃ manyase kṛṣṇamathavā kurunandana| droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmādarcitavānasi||

Verse 9

ऋत्विजं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन। द्वौपायने स्थिते वृद्धे कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया।।

ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇamathavā kurunandana| dvaupāyane sthite vṛddhe kathaṃ kṛṣṇo'rcitastvayā||

Verse 10

भीष्मे शान्तनवे राजन्स्थिते पुरुषसत्तमे। स्वच्छन्दमृत्युके राजन्कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया।।

bhīṣme śāntanave rājansthite puruṣasattame| svacchandamṛtyuke rājankathaṃ kṛṣṇo'rcitastvayā||

Verse 11

अश्वत्थाम्नि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे। कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन।।

aśvatthāmni sthite vīre sarvaśāstraviśārade| kathaṃ kṛṣṇastvayā rājannarcitaḥ kurunandana||

Verse 12

दुर्योधने च राजेन्द्रे स्थिते पुरुषसत्तमे। कृपे च भारताचार्ये कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः।।

duryodhane ca rājendre sthite puruṣasattame| kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇastvayā'rcitaḥ||

Verse 13

द्रुमं कम्पुरुषाचार्यमतिक्रम्य तथाऽर्चितः। भीष्मके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे।।

drumaṃ kampuruṣācāryamatikramya tathā'rcitaḥ| bhīṣmake caiva durdharṣe pāṇḍuvatkṛtalakṣaṇe||

Verse 14

नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च। शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः।।

nṛpe ca rukmiṇi śreṣṭhe ekalavye tathaiva ca| śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇastvayārcitaḥ||

Verse 15

अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः। जामदग्न्यस्य दयितः शिष्यो विप्रस्य भारत।।

ayaṃ ca sarvarājñāṃ vai balaślāghī mahābalaḥ| jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata||

Verse 16

येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः। तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयार्चितः।।

yenātmabalamāśritya rājāno yudhi nirjitāḥ| taṃ ca karṇamatikramya kathaṃ kṛṣṇastvayārcitaḥ||

Verse 17

नैवर्त्विङ्नैव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः। अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया।।

naivartviṅnaiva cācāryo na rājā madhusūdanaḥ| arcitaśca kuruśreṣṭha kimanyatpriyakāmyayā||

Verse 18

अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः। किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत।।

athavā'bhyarcanīyo'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ| kiṃ rājabhirihānītairavamānāya bhārata||

Verse 19

वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः। प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात्।।

vayaṃ tu na bhayādasya kaunteyasya mahātmanaḥ| prayacchāmaḥ karānsarve na lobhānna ca sāntvanāt||

Verse 20

अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः। करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते।।

asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ| karānasmai prayacchāmaḥ so'yamasmānna manyate||

Verse 21

किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि। अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि।।

kimanyadavamanānāddhe yadenaṃ rājasaṃsadi| aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇamarghyeṇārcitavānasi||

Verse 22

अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम्। को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्।।

akasmāddharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam| ko hi dharmacyute pūjāmevaṃ yuktāṃ niyojayet||

Verse 23

योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा। जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान्।।

yoyaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavānpurā| jarāsandhaṃ mahātmānamanyāyena durātmavān||

Verse 24

अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात्। दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात्।।

adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt| darśitaṃ kṛpaṇatvaṃ ca kṛṣṇe'rghyasya nivedanāt||

Verse 25

यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः। ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि।।

yadi bhītāśca kaunteyāḥ kṛpaṇāśca tapasvinaḥ| nanu tvayā'pi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavārhasi||

Verse 26

अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन। पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि।।

athavā kṛpaṇairetāmupanītāṃ janārdana| pūjāmanarhaḥ kasmāttvamabhyanujñātavānasi||

Verse 27

अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे। हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने।।

ayuktāmātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punarbahumanyase| haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśitā śveva nirjane||

Verse 28

न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते। त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन।।

na tvaṃ pārthivendrāṇāmapamānaḥ prayujyate| tvāmeva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana||

Verse 29

क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम्। अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन।।

klībe dārakriyā yādṛgandhe vā rūpadarśanam| arājño rājavatpūjā tathā te madhusūdana||

Verse 30

दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः। वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम्।।

dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaśca yādṛśaḥ| vāsudevo'pyayaṃ dṛṣṭaḥ sarvametadyathātatham||

Verse 31

इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात्। निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा।।

ityuktvā śiśupālastānutthāya paramāsanāt| niryayau sadasastasmātsahito rājabhistadā||