Adhyaya 39

Verse 1

अभिषेचनदिने ब्राह्मणादीनामन्तर्वेदिप्रवेशः।। 1।। भूभारक्षपणे नारदचिन्तनम्।। 2।। पूर्वं सङ्क्षिप्योक्तायाः कृष्णागमनकथायाः किञ्चिद्विस्तरेण कथनम्।। 3।। सहदेवेन श्रीकृष्णस्याग्रपूजाकरणम्।। 4।। शिशुपालेन श्रीकृष्णस्याग्रपूजाऽसहनम्।। 5।। वैशम्पायन उवाच।। ततोऽभिषेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह। अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्हा महर्षयः।।

abhiṣecanadine brāhmaṇādīnāmantarvedipraveśaḥ|| 1|| bhūbhārakṣapaṇe nāradacintanam|| 2|| pūrvaṃ saṅkṣipyoktāyāḥ kṛṣṇāgamanakathāyāḥ kiñcidvistareṇa kathanam|| 3|| sahadevena śrīkṛṣṇasyāgrapūjākaraṇam|| 4|| śiśupālena śrīkṛṣṇasyāgrapūjā'sahanam|| 5|| vaiśampāyana uvāca|| tato'bhiṣecanīye'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha| antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārhā maharṣayaḥ||

Verse 2

नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्वेद्यां महात्मनः। समासीनाः शुशुभिरे सहराजर्षिभिस्तदा।।

nāradapramukhāstasyāmantarvedyāṃ mahātmanaḥ| samāsīnāḥ śuśubhire saharājarṣibhistadā||

Verse 3

समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्षयस्तथा। कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः।।

sametā brahmabhavane devā devarṣayastathā| karmāntaramupāsanto jajalpuramitaujasaḥ||

Verse 4

एवमेतन्न चाप्येवमेवं चैतन्न चान्यथा। इत्यूचुर्बहवस्तत्र वितण्डां वै परस्परम्।।

evametanna cāpyevamevaṃ caitanna cānyathā| ityūcurbahavastatra vitaṇḍāṃ vai parasparam||

Verse 5

कृशानर्थांस्ततः केचिदकृशांस्तत्र कुर्वते। अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चयैः।।

kṛśānarthāṃstataḥ kecidakṛśāṃstatra kurvate| akṛśāṃśca kṛśāṃścakrurhetubhiḥ śāstraniścayaiḥ||

Verse 6

तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैरुदीरितम्। विचिक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिषम्।।

tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyairudīritam| vicikṣipuryathā śyenā nabhogatamivāmiṣam||

Verse 7

केचिद्धर्मार्थकुशलाः केचित्तत्र महाव्रताः। रेमिरे कथयन्तश्च सर्वभाष्यविदां वराः।।

keciddharmārthakuśalāḥ kecittatra mahāvratāḥ| remire kathayantaśca sarvabhāṣyavidāṃ varāḥ||

Verse 8

सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः। आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवायता।।

sā vedirvedasampannairdevadvijamaharṣibhiḥ| ābabhāse samākīrṇā nakṣatrairdyaurivāyatā||

Verse 9

न तस्यां सन्निधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रती। अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने।।

na tasyāṃ sannidhau śūdraḥ kaścidāsīnna cāvratī| antarvedyāṃ tadā rājanyudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 10

तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम्। तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः।।

tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām| tutoṣa nāradaḥ paśyandharmarājasya dhīmataḥ||

Verse 11

अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप। नारदस्तु तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम्।।

atha cintāṃ samāpede sa munirmanujādhipa| nāradastu tadā paśyansarvakṣatrasamāgamam||

Verse 12

सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुषर्षभ। अंशावतरणे याऽसौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत्।।

sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabha| aṃśāvataraṇe yā'sau brahmaṇo bhavane'bhavat||

Verse 13

देवानां सङ्गमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन। नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम्।।

devānāṃ saṅgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana| nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim||

Verse 14

साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः। प्रतिज्ञां पालयंश्चेमां जातः परपुरञ्जयः।।

sākṣātsa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ| pratijñāṃ pālayaṃścemāṃ jātaḥ parapurañjayaḥ||

Verse 15

न्दिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम्। न्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ।।

ndideśa purā yo'sau vibudhānbhūtakṛtsvayam| nyonyamabhinighnantaḥ punarlokānavāpsyatha||

Verse 16

इति नारायणः शम्भुर्भगवान्भूतभावनः। आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये।।

iti nārāyaṇaḥ śambhurbhagavānbhūtabhāvanaḥ| ādiśya vibudhānsarvānajāyata yadukṣaye||

Verse 17

क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः। परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट्।।

kṣitāvandhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ| parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇāmivoḍurāṭ||

Verse 18

यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते। सोयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः।।

yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate| soyaṃ mānuṣavannāma harirāste'rimardanaḥ||

Verse 19

अहो बत महद्भूतं स्वयम्भूर्यदिदं स्वयम्। आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम्।।

aho bata mahadbhūtaṃ svayambhūryadidaṃ svayam| ādāsyati punaḥ kṣatramevaṃ balasamanvitam||

Verse 20

इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास सर्ववित्। हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीज्यं तमीश्वरम्।।

ityetāṃ nāradaścintāṃ cintayāmāsa sarvavit| hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñairījyaṃ tamīśvaram||

Verse 21

तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः। महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः।।

tasmindharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ| mahādhvare mahābuddhistasthau sa bahumānataḥ||

Verse 22

ततः समुदिता मुख्यैर्गुणैर्गुणवतां वराः। बहवो भावितात्मानः पृथक्पृथगरिन्दमाः।।

tataḥ samuditā mukhyairguṇairguṇavatāṃ varāḥ| bahavo bhāvitātmānaḥ pṛthakpṛthagarindamāḥ||

Verse 23

आत्मकृत्यमिति ज्ञात्वा पाञ्चालास्तत्र सर्वशः। समीयुर्वृष्णयश्चैव तदाऽनीकाग्रहारिणः।।

ātmakṛtyamiti jñātvā pāñcālāstatra sarvaśaḥ| samīyurvṛṣṇayaścaiva tadā'nīkāgrahāriṇaḥ||

Verse 24

दाराः सजनामात्या वहन्तो रत्नसञ्चयान्। विकृष्टत्वाच्च देशस्य गुरुभारतया च ते।।

dārāḥ sajanāmātyā vahanto ratnasañcayān| vikṛṣṭatvācca deśasya gurubhāratayā ca te||

Verse 25

ययुः प्रमुदिताः पश्चाद्भगवन्तं समन्वयुः। बलशेषं समुदितं परिगृह्य समन्ततः।।

yayuḥ pramuditāḥ paścādbhagavantaṃ samanvayuḥ| balaśeṣaṃ samuditaṃ parigṛhya samantataḥ||

Verse 26

अजश्चक्रायुधः शौरिरमित्रगणमर्दनः। बलाधिकारे निक्षिप्य संमान्यानकदुन्दुभिम्।।

ajaścakrāyudhaḥ śauriramitragaṇamardanaḥ| balādhikāre nikṣipya saṃmānyānakadundubhim||

Verse 27

सम्प्रायाद्यादवश्रेष्ठो जयमाने युधिष्ठिरे। उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः।।

samprāyādyādavaśreṣṭho jayamāne yudhiṣṭhire| uccāvacamupādāya dharmarājāya mādhavaḥ||

Verse 28

धनौघं पुरतः कृत्वा खाण्डवप्रस्थमाययौ। तत्र यज्ञगतान्पश्यंश्चैद्यवर्गसमागतान्।।

dhanaughaṃ purataḥ kṛtvā khāṇḍavaprasthamāyayau| tatra yajñagatānpaśyaṃścaidyavargasamāgatān||

Verse 29

भूमिपालगणान्सर्वान्सप्रभानिव तोयदान्। घकायान्निवसतो यूथपानिव यूथपः।।

bhūmipālagaṇānsarvānsaprabhāniva toyadān| ghakāyānnivasato yūthapāniva yūthapaḥ||

Verse 30

बलिनः सिंहसङ्काशान्महीमावृत्य तिष्ठतः। ततो जनौघसम्बाधं राजसागरमव्ययम्।।

balinaḥ siṃhasaṅkāśānmahīmāvṛtya tiṣṭhataḥ| tato janaughasambādhaṃ rājasāgaramavyayam||

Verse 31

नादयन्रथघोषेण ह्युपायान्मधुसूदनः। असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना।।

nādayanrathaghoṣeṇa hyupāyānmadhusūdanaḥ| asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā||

Verse 32

कृष्णेन समुपेतेन जहर्षे भारतं पुरम्। ब्राह्मणक्षत्रियाणां तु पूजार्थं ह्यर्थधर्मवित्।।

kṛṣṇena samupetena jaharṣe bhārataṃ puram| brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ tu pūjārthaṃ hyarthadharmavit||

Verse 33

सहदेवो विशेषज्ञो माद्रीपुत्रः कृतोऽभवत्। भगवन्तं तु भूतानां भास्वन्तमिव तेजसा।।

sahadevo viśeṣajño mādrīputraḥ kṛto'bhavat| bhagavantaṃ tu bhūtānāṃ bhāsvantamiva tejasā||

Verse 34

विशन्तं यज्ञभूमिं तां सितस्यावरजं प्रभुम्। तेजोराशिमृषिं विप्रमदृश्यं वै विजानताम्।।

viśantaṃ yajñabhūmiṃ tāṃ sitasyāvarajaṃ prabhum| tejorāśimṛṣiṃ vipramadṛśyaṃ vai vijānatām||

Verse 35

वयोधिकानां वृद्धानां मार्गमात्मनि तिष्ठताम्। जगतस्तस्थुषश्चैव प्रभवाप्ययमच्युतम्।।

vayodhikānāṃ vṛddhānāṃ mārgamātmani tiṣṭhatām| jagatastasthuṣaścaiva prabhavāpyayamacyutam||

Verse 36

अनन्तमन्तं शत्रूणाममित्रगणमर्दनम्। प्रभवं सर्वभूतानामापत्स्वभयमच्युतम्।।

anantamantaṃ śatrūṇāmamitragaṇamardanam| prabhavaṃ sarvabhūtānāmāpatsvabhayamacyutam||

Verse 37

भविष्यं भावनं भूतं द्वारवत्यामरिन्दमम्। स दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रतिपूज्यामितौजसम्।।

bhaviṣyaṃ bhāvanaṃ bhūtaṃ dvāravatyāmarindamam| sa dṛṣṭvā kṛṣṇamāyāntaṃ pratipūjyāmitaujasam||

Verse 38

यथार्हं केशवे वृत्तिं प्रत्यपद्यत पाण्डवः। ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यसंयोगं सम्प्रधार्य गुणागुणैः।।

yathārhaṃ keśave vṛttiṃ pratyapadyata pāṇḍavaḥ| jyaiṣṭhyakāniṣṭhyasaṃyogaṃ sampradhārya guṇāguṇaiḥ||

Verse 39

आरिराधयिषुर्धर्मः पूजयित्वा द्विजोत्तमान्। महदादित्यसङ्काशमासनं च जगत्पतेः। ददौ नासादितं कैश्चित्तस्मिन्नुपविवेश सः।।

ārirādhayiṣurdharmaḥ pūjayitvā dvijottamān| mahadādityasaṅkāśamāsanaṃ ca jagatpateḥ| dadau nāsāditaṃ kaiścittasminnupaviveśa saḥ||

Verse 40

ततो भीष्मोऽब्रवीद्राजन्धर्मराजं युधिष्ठिरम्। क्रियतामर्हणं राज्ञां यथार्हमिति भारत।।

tato bhīṣmo'bravīdrājandharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| kriyatāmarhaṇaṃ rājñāṃ yathārhamiti bhārata||

Verse 41

आचार्यमृत्विजं चैव संयुजं च युधिष्ठिर। स्नातकं च प्रियं प्राहुः षडर्घार्हान्नृपं तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः।।39।। ==टिप्पणी==

ācāryamṛtvijaṃ caiva saṃyujaṃ ca yudhiṣṭhira| snātakaṃ ca priyaṃ prāhuḥ ṣaḍarghārhānnṛpaṃ tathā|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi digvijayaparvaṇi ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ||39|| ==ṭippaṇī==

Verse 42

एतानर्घ्यानभिगतानाहुः संवत्सरोषितान्। त इमे कालपूगस्य महतोऽस्मानुपागताः।।

etānarghyānabhigatānāhuḥ saṃvatsaroṣitān| ta ime kālapūgasya mahato'smānupāgatāḥ||

Verse 43

एषामेकैकशो राजन्नर्घ आनीयतामिति। अथ तैषां वरिष्ठाय समर्थायोपनीयताम्।।

eṣāmekaikaśo rājannargha ānīyatāmiti| atha taiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām||

Verse 44

युधिष्ठिर उवाच।। कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन। उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca|| kasmai bhavānmanyate'rghamekasmai kurunandana| upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tanme brūhi pitāmaha||

Verse 45

वैशम्पायन उवाच।। ततो भीष्मः शान्तनवो बुद्ध्या निश्चित्य वीर्यवान्। वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि।।

vaiśampāyana uvāca|| tato bhīṣmaḥ śāntanavo buddhyā niścitya vīryavān| vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇamarhaṇīyatamaṃ bhuvi||

Verse 46

भीष्ण उवाच।। एष ह्येषां समस्तानां तेजोबलपराक्रमैः। मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिषामिव भास्करः।।

bhīṣṇa uvāca|| eṣa hyeṣāṃ samastānāṃ tejobalaparākramaiḥ| madhye tapannivābhāti jyotiṣāmiva bhāskaraḥ||

Verse 47

असूर्यमिव सूर्येण निर्वातमिव वायुना। भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः।।

asūryamiva sūryeṇa nirvātamiva vāyunā| bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ||

Verse 48

तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान्। उपजह्रेऽथ विधिवद्वार्ष्णेयायार्घ्यमुत्तमम्।।

tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān| upajahre'tha vidhivadvārṣṇeyāyārghyamuttamam||

Verse 49

गामर्घ्यं मधुपर्कं च ह्यानीयोपाहरत्तदा। एतस्मिन्नन्तरे राजन्निदमासीत्तदाऽद्भुतम्।।

gāmarghyaṃ madhuparkaṃ ca hyānīyopāharattadā| etasminnantare rājannidamāsīttadā'dbhutam||

Verse 50

तां दृष्ट्वा क्षत्रियाः सर्वे पूजां कृष्णस्य भूयसीम्। सम्प्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयैस्तामधारयन्।।

tāṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ sarve pūjāṃ kṛṣṇasya bhūyasīm| samprekṣyānyonyamāsīnā hṛdayaistāmadhārayan||

Verse 51

प्रतिजग्राह तां कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा। शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे।।

pratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā| śiśupālastu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame||

Verse 52

उपालभ्य स भीष्मं च धर्मराजं च संसदि। अवाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः।। संयुजं सम्बन्धिनं श्वशुरादिम्। प्रियं मित्रम्।।

upālabhya sa bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi| avākṣipadvāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ|| saṃyujaṃ sambandhinaṃ śvaśurādim| priyaṃ mitram||

Verse 53

तेषामाकारभावज्ञः सहदेवो न चक्षमे। मानिनां बलिनां राज्ञां पुरुः सन्दर्शिते पदे।।

teṣāmākārabhāvajñaḥ sahadevo na cakṣame| mānināṃ balināṃ rājñāṃ puruḥ sandarśite pade||

Verse 54

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीत्सहदेवस्य मूर्धनि। जन्मप्रभृति वृष्णीना सुनीथः शत्रुरब्रवीत्।।

puṣpavṛṣṭirmahatyāsītsahadevasya mūrdhani| janmaprabhṛti vṛṣṇīnā sunīthaḥ śatrurabravīt||

Verse 55

प्रष्टा वियोनिजो राजा प्रतिवक्ता नदीसुतः। प्रतिग्रहीता गोपालः प्रदाता च वियोनिजः।।

praṣṭā viyonijo rājā prativaktā nadīsutaḥ| pratigrahītā gopālaḥ pradātā ca viyonijaḥ||

Verse 56

सदस्या मूकवत्सर्वे आसतेऽत्र किमुच्यते। इत्युक्त्वा स विहस्याशु पाण्डुं पुनरब्रवीत्।।

sadasyā mūkavatsarve āsate'tra kimucyate| ityuktvā sa vihasyāśu pāṇḍuṃ punarabravīt||

Verse 57

अतिपश्यसि वा सर्वान्न वा पश्यसि पाण्डव। तिष्ठत्स्वन्येषु पूज्येषु गोपमर्चितवानसि।।

atipaśyasi vā sarvānna vā paśyasi pāṇḍava| tiṣṭhatsvanyeṣu pūjyeṣu gopamarcitavānasi||

Verse 58

एते चैवोभये तात कार्यस्य तु विनाशके। अतिदृष्टिरदृष्टिर्वा तयोः किं त्वं समास्थितः।।

ete caivobhaye tāta kāryasya tu vināśake| atidṛṣṭiradṛṣṭirvā tayoḥ kiṃ tvaṃ samāsthitaḥ||