Adhyaya 36

Verse 1

द्वारकातः आगतस्य श्रीकृष्णस्याज्ञया यज्ञसामग्रीसम्पादनोपक्रमः।। 1।। द्वैपायनेन ऋत्विगानयनम्।। 2।। ब्राह्मणक्षत्रियादीनामामन्त्रणाय दूतप्रेषणम्।। 3।। धृतराष्ट्राद्यमन्त्रणाय नकुलगमनम्।। 4।।। दीक्षा ।। 5।। वैशम्पायन उवाच।। रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात्। शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः।।

dvārakātaḥ āgatasya śrīkṛṣṇasyājñayā yajñasāmagrīsampādanopakramaḥ|| 1|| dvaipāyanena ṛtvigānayanam|| 2|| brāhmaṇakṣatriyādīnāmāmantraṇāya dūtapreṣaṇam|| 3|| dhṛtarāṣṭrādyamantraṇāya nakulagamanam|| 4||| dīkṣā || 5|| vaiśampāyana uvāca|| rakṣaṇāddharmarājasya satyasya paripālanāt| śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva svakarmaniratāḥ prajāḥ||

Verse 2

बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात्। निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत्।।

balīnāṃ samyagādānāddharmataścānuśāsanāt| nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado'bhavat||

Verse 3

सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक्। विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणः।।

sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣā karṣaṇaṃ vaṇik| viśeṣātsarvamevaitatsañjajñe rājakarmaṇaḥ||

Verse 4

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम्। राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषागिरः।।

dasyubhyo vañcakebhyo vā rājanprati parasparam| rājavallabhataścaiva nāśrūyanta mṛṣāgiraḥ||

Verse 5

अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम्। सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि षट्‌त्रिंशोऽध्यायः।। 36।। ==टिप्पणी==

avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam| sarvametattadā nāsīddharmanitye yudhiṣṭhire|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi digvijayaparvaṇi ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ|| 36|| ==ṭippaṇī==

Verse 6

प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम्। अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथञ्चनः।।

priyaṃ kartumupasthātuṃ balikarma svabhāvajam| abhihartuṃ nṛpā jagmurnānyaiḥ kāryaiḥ kathañcanaḥ||

Verse 7

धर्मैर्धनागमैस्तस्य ववधे निचयो महान्। कर्तुं यस्य न शक्येन क्षयो वर्षशतैरपि।। मूर्छनं प्रदीपनम्।।

dharmairdhanāgamaistasya vavadhe nicayo mahān| kartuṃ yasya na śakyena kṣayo varṣaśatairapi|| mūrchanaṃ pradīpanam||

Verse 8

स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः। विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे।।

svakoṣṭhasya parīmāṇaṃ kośasya ca mahīpatiḥ| vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe||

Verse 9

सुहृदश्चैव ये सर्वे पृथक्च सहचाब्रुवन्। यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम्।।

suhṛdaścaiva ye sarve pṛthakca sahacābruvan| yajñakālastava vibho kriyatāmatra sāmpratam||

Verse 10

अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः। ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चैव विजानताम्।।

athaivaṃ bruvatāmeva teṣāmabhyāyayau hariḥ| ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaścaiva vijānatām||

Verse 11

जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह। भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः।।

jagatastasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaścāpyayaśca ha| bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ||

Verse 12

प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा। बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम्।।

prākāraḥ sarvavṛṣṇīnāmāpatsvabhayado'rihā| balādhikāre nikṣipya samyagānakadundubhim||

Verse 13

उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः। धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः।।

uccāvacamupādāya dharmarājāya mādhavaḥ| dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ||

Verse 14

तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम्। नादयन्रथघोषेण प्रविशेश पुरोत्तमम्।।

taṃ dhanaughamaparyantaṃ ratnasāgaramakṣayam| nādayanrathaghoṣeṇa praviśeśa purottamam||

Verse 15

पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत्। असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना। कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम्।।

pūrṇamāpūrayaṃsteṣāṃ dviṣacchokāvaho'bhavat| asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā| kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram||

Verse 16

तं मुदाऽभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि। स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः।।

taṃ mudā'bhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi| sa pṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 17

म्यद्वैपायनमुखैर्ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभः। भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत्।।

myadvaipāyanamukhairṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ| bhīmārjunayamaiścaiva sahitaḥ kṛṣṇamabravīt||

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच।। त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते। धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम्।।

yudhiṣṭhira uvāca|| tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate| dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādādupārjitam||

Verse 19

सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत। उपयोक्तुं द्विजाग्र्येभ्यो हव्यवाहे च माधव।।

so'hamicchāmi tatsarvaṃ vidhivaddevakīsuta| upayoktuṃ dvijāgryebhyo havyavāhe ca mādhava||

Verse 20

तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया। अनुजैश्च महाबाहो तन्माऽनुज्ञातुमर्हसि।।

tadahaṃ yaṣṭumicchāmi dāśārha sahitastvayā| anujaiśca mahābāho tanmā'nujñātumarhasi||

Verse 21

तद्दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज। त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम्।।

taddīkṣāpaya govinda tvamātmānaṃ mahābhuja| tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hyaham||

Verse 22

मां वाप्यभ्यनुजानीह सहैभिरनुजैर्विभो। अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम्।।

māṃ vāpyabhyanujānīha sahaibhiranujairvibho| anujñātastvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratumuttamam||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच। तं कृष्णःस प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम्। त्वमेव राजशार्दूल रम्राडर्हो महाक्रतुम्। सम्प्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम्।।

vaiśampāyana uvāca| taṃ kṛṣṇaḥsa pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram| tvameva rājaśārdūla ramrāḍarho mahākratum| samprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyāstato vayam||

Verse 24

यदस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते। नियुङ्क्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः।।

yadasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasyavasthite| niyuṅkṣva tvaṃ ca māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। सफलः कृष्ण सङ्कल्पः सिद्धिश्च नियता मम। यस्यमे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः।।

yudhiṣṭhira uvāca| saphalaḥ kṛṣṇa saṅkalpaḥ siddhiśca niyatā mama| yasyame tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitamupasthitaḥ||

Verse 26

वैशम्पायन उवाच। अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह। ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे।।

vaiśampāyana uvāca| anujñātastu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha| ījituṃ rājasūyena sādhanānyupacakrame||

Verse 27

ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः। सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः।।

tatastvājñāpayāmāsa pāṇḍavo'rinibarhaṇaḥ| sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaścaiva sarvaśaḥ||

Verse 28

अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्व्जातिभिः। यथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः।।

asminkratau yathoktāni yajñāṅgāni dvjātibhiḥ| yathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ||

Verse 29

अधियज्ञांश्च सम्भारान्दौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि। समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्।।

adhiyajñāṃśca sambhārāndaumyoktānkṣiprameva hi| samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam||

Verse 30

इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरश्चार्जुनसारथिः। अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया।।

indraseno viśokaśca pūraścārjunasārathiḥ| annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā||

Verse 31

सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः। मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम।।

sarvakāmāśca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ| manorathaprītikarā dvijānāṃ kurusattama||

Verse 32

वैशम्पायन उवाच।। तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्वं न्यवेदयत्। सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरे।।

vaiśampāyana uvāca|| tadvākyasamakālaṃ ca kṛtaṃ sarvaṃ nyavedayat| sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhire||

Verse 33

ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत्। वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान्।।

tato dvaipāyano rājannṛtvijaḥ samupānayat| vedāniva mahābhāgānsākṣānmūrtimato dvijān||

Verse 34

स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः। धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत्।। निचयो भाण्डागारम्।।

svayaṃ brahmatvamakarottasya satyavatīsutaḥ| dhanañjayānāmṛṣabhaḥ susāmā sāmago'bhavat|| nicayo bhāṇḍāgāram||

Verse 35

याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः। पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत्।।

yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho'dhvaryusattamaḥ| pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito'bhavat||

Verse 36

एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ। बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः।।

eteṣāṃ putravargāśca śiṣyāśca bharatarṣabha| babhūvurhotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ||

Verse 37

ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम्। शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद्देवयजनं महत्।।

te vācayitvā puṇyāhamūhayitvā ca taṃ vidhim| śāstroktaṃ pūjayāmāsustaddevayajanaṃ mahat||

Verse 38

तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः। गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्।।

tatra cakruranujñātāḥ śaraṇānyuta śilpinaḥ| gandhavanti viśālāni veśmānīva divaukasām||

Verse 39

तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः। सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभः।।

tata ājñāpayāmāsa sa rājā rājasattamaḥ| sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 40

आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम्। उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा।।

āmantraṇārthaṃ dūtāṃstvaṃ preṣayasvāśugāndrutam| upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtānprāhiṇottadā||

Verse 41

आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानथ। विनाश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च।।

āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇānbhūmipānatha| vināśca mānyāñśūdrāṃśca sarvānānayateti ca||

Verse 42

वैशम्पायन उवाच।। ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात्। आमन्त्रयाम्बभूवुस्ते प्रेषयामास चापरान्।।

vaiśampāyana uvāca|| te sarvānpṛthivīpālānpāṇḍaveyasya śāsanāt| āmantrayāmbabhūvuste preṣayāmāsa cāparān||

Verse 43

दूताश्च वाहनैर्जग्भू राष्ट्राणि सुबहून्यपि। ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम्।।

dūtāśca vāhanairjagbhū rāṣṭrāṇi subahūnyapi| tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayāmāsa pāṇḍavam||

Verse 44

नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ। द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च। भ्रातृणां चैव सर्वेणां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे।।

nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha| droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca| bhrātṛṇāṃ caiva sarveṇāṃ ye'nuraktā yudhiṣṭhire||

Verse 45

ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत।।

tataste tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| dīkṣayāñcakrire viprā rājasūyāya bhārata||

Verse 46

ज्येष्ठामूले अमावास्यां मृगाजिनसमावृतः। रौरवाजिनसंवीतो नवनीताक्तदेहवान्।।

jyeṣṭhāmūle amāvāsyāṃ mṛgājinasamāvṛtaḥ| rauravājinasaṃvīto navanītāktadehavān||

Verse 47

दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः। जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः।।

dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ||

Verse 48

भातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैः सह। क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्रैर्नानादेशसमागतैः।।

bhātṛbhirjñātibhiścaiva suhṛdbhiḥ sacivaiḥ saha| kṣatriyaiśca manuṣyendrairnānādeśasamāgataiḥ||

Verse 49

अमात्यैश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव। आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः।।

amātyaiśca naraśreṣṭho dharmo vigrahavāniva| ājagmurbrāhmaṇāstatra viṣayebhyastatastataḥ||

Verse 50

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः। तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात्।।

sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ| teṣāmāvasathāṃścakrurdharmarājasya śāsanāt||

Verse 51

बह्वन्नाच्छादनैर्युक्तान्सगणानां पृथक् पृथक्। सर्वर्तुगुणसम्पन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः।।

bahvannācchādanairyuktānsagaṇānāṃ pṛthak pṛthak| sarvartuguṇasampannāñśilpino'tha sahasraśaḥ||

Verse 52

तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा नृपसत्कृताः। कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान्।।

teṣu te nyavasanrājanbrāhmaṇā nṛpasatkṛtāḥ| kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān||

Verse 53

भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः। अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्।।

bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ| aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahātmanām||

Verse 54

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति। एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्तेस्मात्र नित्यशः।।

dīyatāṃ dīyatāmeṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāmiti| evamprakārāḥ sañjalpāḥ śrūyantesmātra nityaśaḥ||

Verse 55

गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत। रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथक् ददौ।।

gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata| rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthak dadau||

Verse 56

प्रावर्ततैव यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः। पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे।।

prāvartataiva yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ| pṛthivyāmekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape||