Adhyaya 34

Verse 1

स्मृतिमात्रागतघटोत्कचलङ्काप्रेषणवृत्तान्तस्य विस्तरेण कथनम्।।1।। कृष्णगौरवेण विभीषणेन करदानम्।। 2।। विभीषणात्करणाहृतवता घटोत्कचेन सह सहदेवस्य प्रतिनिवर्तनम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। सहदेवस्ततो राजा मन्त्रिभिः सह भारत। सम्प्रधार्य महाबाहुः सचिवैर्बुद्धिमत्तरैः।।

smṛtimātrāgataghaṭotkacalaṅkāpreṣaṇavṛttāntasya vistareṇa kathanam||1|| kṛṣṇagauraveṇa vibhīṣaṇena karadānam|| 2|| vibhīṣaṇātkaraṇāhṛtavatā ghaṭotkacena saha sahadevasya pratinivartanam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| sahadevastato rājā mantribhiḥ saha bhārata| sampradhārya mahābāhuḥ sacivairbuddhimattaraiḥ||

Verse 2

स विचार्य तदा राजन्सहदेवस्त्वरान्वितः। चिन्तयामास राजेन्द्र भ्रातुः पुत्रं घटोत्कचम्।।

sa vicārya tadā rājansahadevastvarānvitaḥ| cintayāmāsa rājendra bhrātuḥ putraṃ ghaṭotkacam||

Verse 3

ततश्चिन्तितमात्रे तु राक्षसः प्रत्यदृश्यत। अतिदीर्घो महाबाहु सर्वाभरणभूषितः।।

tataścintitamātre tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata| atidīrgho mahābāhu sarvābharaṇabhūṣitaḥ||

Verse 4

नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः। विचित्रहारकेयूरः किङ्किणीमणिभूषितः।।

nīlajīmūtasaṅkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ| vicitrahārakeyūraḥ kiṅkiṇīmaṇibhūṣitaḥ||

Verse 5

हेममाली महादंष्ट्रः किरीटी कुक्षिबन्धनः। ताम्रकेशो हरिश्मश्रुर्भीमाङ्गः कटकाङ्गदः।।

hemamālī mahādaṃṣṭraḥ kirīṭī kukṣibandhanaḥ| tāmrakeśo hariśmaśrurbhīmāṅgaḥ kaṭakāṅgadaḥ||

Verse 6

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गः सूक्ष्माम्बरधरो बली। बलेन स ययौ तत्र चालयन्निव मेदिनीम्।।

raktacandanadigdhāṅgaḥ sūkṣmāmbaradharo balī| balena sa yayau tatra cālayanniva medinīm||

Verse 7

ततो दृष्ट्वा जना राजन्नायान्तं पर्वतोपमम्। भयाद्धि दुद्रुवुः सर्वे सिंहात्क्षुद्रमृगा यथा।।

tato dṛṣṭvā janā rājannāyāntaṃ parvatopamam| bhayāddhi dudruvuḥ sarve siṃhātkṣudramṛgā yathā||

Verse 8

आससाद च माद्रेयं पुलस्त्यं रावणो यथा। अभिवाद्य ततो राजन्सहदेवं घटोत्कचः।।

āsasāda ca mādreyaṃ pulastyaṃ rāvaṇo yathā| abhivādya tato rājansahadevaṃ ghaṭotkacaḥ||

Verse 9

प्रह्वः कृताञ्जलिस्तस्थौ किं कार्यमिति चाब्रवीत्। तं परिष्वज्य बाहुभ्यां मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवः।।

prahvaḥ kṛtāñjalistasthau kiṃ kāryamiti cābravīt| taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavaḥ||

Verse 10

तं मेरुशिखराकारमागतं पाण्डुनन्दनः। पूजयित्वा सहामात्यः प्रीतो वाक्यमुवाच ह।।

taṃ meruśikharākāramāgataṃ pāṇḍunandanaḥ| pūjayitvā sahāmātyaḥ prīto vākyamuvāca ha||

Verse 11

गच्छ लङ्कां पुरीं वत्स करार्थं मम शासनात्। ।। तत्र दृष्ट्वा महात्मानं राक्षसेन्द्रं बिभीषणम्।।

gaccha laṅkāṃ purīṃ vatsa karārthaṃ mama śāsanāt| || tatra dṛṣṭvā mahātmānaṃ rākṣasendraṃ bibhīṣaṇam||

Verse 12

रत्नानि राजसूयार्थं विविधानि बहूनि च। उपादाय च सर्वाणि प्रत्यागच्छ महाबल।।

ratnāni rājasūyārthaṃ vividhāni bahūni ca| upādāya ca sarvāṇi pratyāgaccha mahābala||

Verse 13

वैशम्पायन उवाच। पाण्डवेनैवमुक्तस्तु मुदा युक्तो घटोत्कचः। तथेत्युक्त्वा महाराज प्रतस्ये दक्षिणां दिशम्।।

vaiśampāyana uvāca| pāṇḍavenaivamuktastu mudā yukto ghaṭotkacaḥ| tathetyuktvā mahārāja pratasye dakṣiṇāṃ diśam||

Verse 14

प्रययौ दक्षिणं कृत्वा सहदेवं घटोत्कचः। लङ्कामभिमुको राजन्समुद्रं स व्यलोकयत्।।

prayayau dakṣiṇaṃ kṛtvā sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ| laṅkāmabhimuko rājansamudraṃ sa vyalokayat||

Verse 15

कूर्मग्राहझषाकीर्णं मीननक्रैस्तथाऽऽकुलम्। शुक्तिव्रातसमाकीर्णं शङ्कानां निचयाकुलम्।।

kūrmagrāhajhaṣākīrṇaṃ mīnanakraistathā''kulam| śuktivrātasamākīrṇaṃ śaṅkānāṃ nicayākulam||

Verse 16

स दृष्ट्वा रामसेतुं च चिन्तयन्रामविक्रमम्।। गत्वा पारं समुद्रस्य दक्षिणं स घटोत्कचः।।

sa dṛṣṭvā rāmasetuṃ ca cintayanrāmavikramam|| gatvā pāraṃ samudrasya dakṣiṇaṃ sa ghaṭotkacaḥ||

Verse 17

ददर्श लङ्कां राजेन्द्र नाकपृष्ठोपमां शुभाम्। प्राकारेणावृतां रम्यां शुभद्वारैश्च शोभिताम्।।

dadarśa laṅkāṃ rājendra nākapṛṣṭhopamāṃ śubhām| prākāreṇāvṛtāṃ ramyāṃ śubhadvāraiśca śobhitām||

Verse 18

प्रासादैर्बहुसाहस्रैः श्वेतरक्तैश्च सङ्कुलाम्। दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादामुद्यानवनशोभिताम्।।

prāsādairbahusāhasraiḥ śvetaraktaiśca saṅkulām| divyadundubhinirhrādāmudyānavanaśobhitām||

Verse 19

सर्वकालफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्। पुष्पगन्धैश्च सङ्कीर्णां रमणीयमहारथाम्।।

sarvakālaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām| puṣpagandhaiśca saṅkīrṇāṃ ramaṇīyamahārathām||

Verse 20

नानारत्नैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम्। विवेश स पुरीं लङ्कां राक्षसैश्च निषेविताम्।।

nānāratnaiśca sampūrṇāmindrasyevāmarāvatīm| viveśa sa purīṃ laṅkāṃ rākṣasaiśca niṣevitām||

Verse 21

ददर्श स पुरीं लङ्कां राक्षसैश्च निषेविताम्।। नानावेषधरान्दक्षान्नारीश्च प्रियदर्शनाः।।

dadarśa sa purīṃ laṅkāṃ rākṣasaiśca niṣevitām|| nānāveṣadharāndakṣānnārīśca priyadarśanāḥ||

Verse 22

दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यभूषणभूषिताः। मदरक्तान्तनयनाः पीनश्रोणिपयोधराः।।

divyamālyāmbaradharā divyabhūṣaṇabhūṣitāḥ| madaraktāntanayanāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ||

Verse 23

भैमसेनिं ततो दृष्ट्वा हृष्टास्ते विस्मयं गताः। आससाद गृहं राज्ञ इन्द्रस्य सदनोपमम्।।

bhaimaseniṃ tato dṛṣṭvā hṛṣṭāste vismayaṃ gatāḥ| āsasāda gṛhaṃ rājña indrasya sadanopamam||

Verse 24

स द्वारपालमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह। घटोत्कच उवाच।। bकुरूणामृष्टबो राजा पाण्डुर्नाम महाबलः।। aकनीयांस्तस्य दायादः सहदेव इति श्रुतः। bतेनाहं प्रेषितो दूतः करार्थं कौरवस्य च।।

sa dvārapālamāsādya vākyametaduvāca ha| ghaṭotkaca uvāca|| bkurūṇāmṛṣṭabo rājā pāṇḍurnāma mahābalaḥ|| akanīyāṃstasya dāyādaḥ sahadeva iti śrutaḥ| btenāhaṃ preṣito dūtaḥ karārthaṃ kauravasya ca||

Verse 26

द्रष्टुमिच्छामि राजेनद्रं त्वं क्षिप्रं मां निवेदय। वैशम्पायन उवाच।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्वारपालो महीपते।।

draṣṭumicchāmi rājenadraṃ tvaṃ kṣipraṃ māṃ nivedaya| vaiśampāyana uvāca|| tasya tadvacanaṃ śrutvā dvārapālo mahīpate||

Verse 27

तथेत्युक्त्वा विवेशाथ भवनं स निवेदकः। प्राञ्जलिः स्रवमाचष्ट स्रवां दूतगिरं तदा।।

tathetyuktvā viveśātha bhavanaṃ sa nivedakaḥ| prāñjaliḥ sravamācaṣṭa sravāṃ dūtagiraṃ tadā||

Verse 28

द्वारपालवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो विभीषणः। उवाच वाक्यं धर्मात्मा समीपं मे प्रवेश्यताम्।।

dvārapālavacaḥ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ| uvāca vākyaṃ dharmātmā samīpaṃ me praveśyatām||

Verse 29

एवमुक्तस्तु राज्ञा स धर्मज्ञेन महात्मना। अथनिष्कम्य सम्भ्रान्तो द्वार्स्थोहैडिम्बमब्रवीत्।।

evamuktastu rājñā sa dharmajñena mahātmanā| athaniṣkamya sambhrānto dvārsthohaiḍimbamabravīt||

Verse 30

एहि दूत नृपं द्रष्टुं क्षिप्रं प्रविश च स्वयम्। द्वारपालवचः श्रुत्वा प्रविवेश घटोत्कचः।।

ehi dūta nṛpaṃ draṣṭuṃ kṣipraṃ praviśa ca svayam| dvārapālavacaḥ śrutvā praviveśa ghaṭotkacaḥ||

Verse 31

स प्रविश्य ददर्शाथ राक्षसेन्द्रस्य मन्दिरम्। ततः कैलाससङ्काशं तत्पकाञ्चनतोरणम्।।

sa praviśya dadarśātha rākṣasendrasya mandiram| tataḥ kailāsasaṅkāśaṃ tatpakāñcanatoraṇam||

Verse 32

प्राकारेण परिक्षिप्तं गोपुरैश्चापि शोभितम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधं नानारत्नोपशोभितम्।।

prākāreṇa parikṣiptaṃ gopuraiścāpi śobhitam| harmyaprāsādasambādhaṃ nānāratnopaśobhitam||

Verse 33

काञ्चनैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैरपि। वज्रवैडूर्यजुष्टैश्च स्तम्भैश्च सुमनोहरैः।।

kāñcanaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājatairapi| vajravaiḍūryajuṣṭaiśca stambhaiśca sumanoharaiḥ||

Verse 34

नानाध्वजपताकाभिर्युक्तं मणिविचित्रितम्। चित्रमाल्यावृतं रम्यं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।।

nānādhvajapatākābhiryuktaṃ maṇivicitritam| citramālyāvṛtaṃ ramyaṃ taptakāñcanavedikam||

Verse 35

स दृष्ट्वा तत्र सर्वं च भैमसेनिर्मनोहरम्। प्रविशन्नेव हैडिम्बः शुश्राव मधुरस्वरम्।।

sa dṛṣṭvā tatra sarvaṃ ca bhaimasenirmanoharam| praviśanneva haiḍimbaḥ śuśrāva madhurasvaram||

Verse 36

तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालमिताक्षरम्। दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं वादित्रसततं शुभम्।।

tantrīgītasamākīrṇaṃ samatālamitākṣaram| divyadundubhinirhrādaṃ vāditrasatataṃ śubham||

Verse 37

स श्रुत्वा मधुरं शब्दं प्रीतिमानभवत्तदा। ततो विगाह्य हैडिम्बो बहुकक्ष्यां मनोरमाम्।।

sa śrutvā madhuraṃ śabdaṃ prītimānabhavattadā| tato vigāhya haiḍimbo bahukakṣyāṃ manoramām||

Verse 38

स ददर्श महात्मानं द्वार्स्थेन सह भारत। तं विभीषणमासीनं काञ्चने परमासने।।

sa dadarśa mahātmānaṃ dvārsthena saha bhārata| taṃ vibhīṣaṇamāsīnaṃ kāñcane paramāsane||

Verse 39

दिवि भास्करसङ्काशं मुक्तामणिविभूषितम्। दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपधरं विभुम्।।

divi bhāskarasaṅkāśaṃ muktāmaṇivibhūṣitam| divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpadharaṃ vibhum||

Verse 40

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धोक्षितं शुभम्। विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम्।।

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhokṣitaṃ śubham| vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham||

Verse 41

उपोपविष्टं सचिवैर्देवैरिव शतक्रतुम्। यक्षैर्महात्मभिर्दिव्यनारीभिर्हृद्यकान्तिभिः।।

upopaviṣṭaṃ sacivairdevairiva śatakratum| yakṣairmahātmabhirdivyanārībhirhṛdyakāntibhiḥ||

Verse 42

गीतैर्मङ्गलयुक्तैश्च पूज्यमानं यथा दिवि। चामरे व्यजने चाग्र्ये हेमदण्डे महाधने।।

gītairmaṅgalayuktaiśca pūjyamānaṃ yathā divi| cāmare vyajane cāgrye hemadaṇḍe mahādhane||

Verse 43

गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि। अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टं कुबेरवरुणोपमम्।।

gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani| arciṣmantaṃ śriyā juṣṭaṃ kuberavaruṇopamam||

Verse 44

धर्मे चैव स्थितं नित्यमद्भुतं राक्षसेस्वरम्। राममिक्ष्वाकुनाथं वै स्मरन्तं मनसा सदा।।

dharme caiva sthitaṃ nityamadbhutaṃ rākṣasesvaram| rāmamikṣvākunāthaṃ vai smarantaṃ manasā sadā||

Verse 45

दृष्ट्वा घटोत्कचो राजन्ववन्दे तं कृताञ्जलिः। प्रह्वस्तस्थौ महावीर्यः शक्रं चित्ररथो यथा।।

dṛṣṭvā ghaṭotkaco rājanvavande taṃ kṛtāñjaliḥ| prahvastasthau mahāvīryaḥ śakraṃ citraratho yathā||

Verse 46

तं दूतमागतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रो विभीषणः। पूजयित्वा यथान्यायं सान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत्।।

taṃ dūtamāgataṃ dṛṣṭvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ| pūjayitvā yathānyāyaṃ sāntvapūrvaṃ vaco'bravīt||

Verse 47

विभीषण उवाच।। कस्य वंशे स सञ्जातः करमिच्छन्महीपतिः। तस्यानुजान्समस्तांश्च पुरं देशं च तस्य वै।।

vibhīṣaṇa uvāca|| kasya vaṃśe sa sañjātaḥ karamicchanmahīpatiḥ| tasyānujānsamastāṃśca puraṃ deśaṃ ca tasya vai||

Verse 48

त्वां च कार्यं च तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः। विस्तरेण मम ब्रूहि सर्वानेतान्पृथक्पृथक्।।

tvāṃ ca kāryaṃ ca tatsarvaṃ śrotumicchāmi tatvataḥ| vistareṇa mama brūhi sarvānetānpṛthakpṛthak||

Verse 49

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु हैडिम्बः पौलस्त्येन महात्मना। कृताञ्जलिरुवाचाथ समर्थमिदमुत्तरम्।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastu haiḍimbaḥ paulastyena mahātmanā| kṛtāñjaliruvācātha samarthamidamuttaram||

Verse 50

घटोत्कच उवाच। सोमवंशोद्भवो राजा पाण्डुर्नाम महाबलः। पाण्डोश्च पुत्राः पञ्चासञ्छक्रतुल्यपराक्रमाः।।

ghaṭotkaca uvāca| somavaṃśodbhavo rājā pāṇḍurnāma mahābalaḥ| pāṇḍośca putrāḥ pañcāsañchakratulyaparākramāḥ||

Verse 51

तेषां ज्येष्ठस्तु नाम्ना वै युधिष्ठिर इति श्रुतः। अजातशत्रुर्धर्मात्मा धर्मो विग्रहवानिव।।

teṣāṃ jyeṣṭhastu nāmnā vai yudhiṣṭhira iti śrutaḥ| ajātaśatrurdharmātmā dharmo vigrahavāniva||

Verse 52

ततो युधिष्ठिरो राजा प्राप्य राज्यमकारयत्। गङ्गाया दक्षिणे तीरे नगरे नागसाह्वये।।

tato yudhiṣṭhiro rājā prāpya rājyamakārayat| gaṅgāyā dakṣiṇe tīre nagare nāgasāhvaye||

Verse 53

तद्दत्वा धृतराष्ट्राय शक्रप्रस्थं ययौ ततः। भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शक्रप्रस्थेऽन्वमोदत।।

taddatvā dhṛtarāṣṭrāya śakraprasthaṃ yayau tataḥ| bhrātṛbhiḥ saha rājendra śakraprasthe'nvamodata||

Verse 54

गङ्गायमुनयोर्मध्ये ते उभे नगरोत्तमे। नित्यं धर्मे स्थितो राजा शक्रप्रस्थे प्रशास्ति नः।।

gaṅgāyamunayormadhye te ubhe nagarottame| nityaṃ dharme sthito rājā śakraprasthe praśāsti naḥ||

Verse 55

तस्यानुजो महाबाहुर्भीमसेन इति श्रुतः। महातेजा महाकीर्तिः शक्रतुल्यपराक्रमः।।

tasyānujo mahābāhurbhīmasena iti śrutaḥ| mahātejā mahākīrtiḥ śakratulyaparākramaḥ||

Verse 56

दशनागसहस्राणां बले तुल्यः स पाण्डवः। तस्यानुजोऽर्जुनो नाम महाबलपराक्रमः।।

daśanāgasahasrāṇāṃ bale tulyaḥ sa pāṇḍavaḥ| tasyānujo'rjuno nāma mahābalaparākramaḥ||

Verse 57

सुकुमारो महासत्वो लोके वीर्येण विश्रुतः। कार्तवीर्यसमो वीर्ये सागरप्रतिमो बले।।

sukumāro mahāsatvo loke vīryeṇa viśrutaḥ| kārtavīryasamo vīrye sāgarapratimo bale||

Verse 58

जामदग्न्यसमश्चास्त्रे सङ्ख्ये रामसमोऽर्जुनः। रूपे शक्रसमः पार्थस्तेजसा भास्करोपमः।।

jāmadagnyasamaścāstre saṅkhye rāmasamo'rjunaḥ| rūpe śakrasamaḥ pārthastejasā bhāskaropamaḥ||

Verse 59

देवदानवगन्धर्वैः पिशाचोरगराक्षसैः। मानुषैश्च समस्तैस्तु अजेयः फल्गुनो रणे।।

devadānavagandharvaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ| mānuṣaiśca samastaistu ajeyaḥ phalguno raṇe||

Verse 60

तेन तत्खण्डवं दावं तर्पितं जातवेदसे। विजित्य तरसा शक्रं युधि देवगणैः सह।।

tena tatkhaṇḍavaṃ dāvaṃ tarpitaṃ jātavedase| vijitya tarasā śakraṃ yudhi devagaṇaiḥ saha||

Verse 61

लब्धान्यस्त्राणि दिव्यानि तर्पयित्वा हुताशनम्। तेन लब्धा महाराज दुर्लभा दैवतैरपि।।

labdhānyastrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam| tena labdhā mahārāja durlabhā daivatairapi||

Verse 62

वासुदेवस्य भगिनी सुभद्रा नाम विश्रुता। अर्जुनस्यानुजो राजन्नकुलश्चेति विश्रुतः।।

vāsudevasya bhaginī subhadrā nāma viśrutā| arjunasyānujo rājannakulaśceti viśrutaḥ||

Verse 63

दर्शनीयतमो लोके मूर्तिमानिव मन्मथः। तस्यानुजो महातेजाः सहदेव इति श्रुतः।।

darśanīyatamo loke mūrtimāniva manmathaḥ| tasyānujo mahātejāḥ sahadeva iti śrutaḥ||

Verse 64

तेनाहं प्रेषितो राजन्कुमारेण समो रणे। अहं घटोत्कचो नाम भीमसेनसुतो बली।।

tenāhaṃ preṣito rājankumāreṇa samo raṇe| ahaṃ ghaṭotkaco nāma bhīmasenasuto balī||

Verse 65

मम माता महाभागा हिडिम्बा नाम राक्षसी। पार्थानामुपकारार्थं चरामि पृथिवीमिमाम्।।

mama mātā mahābhāgā hiḍimbā nāma rākṣasī| pārthānāmupakārārthaṃ carāmi pṛthivīmimām||

Verse 66

आसीत्पृथिव्याः सर्वस्या महीपालो युधिष्ठिरः। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे।।

āsītpṛthivyāḥ sarvasyā mahīpālo yudhiṣṭhiraḥ| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhamāhartumupacakrame||

Verse 67

सन्दिदेश च स भ्रातृन्करार्थं सर्वतोदिशम्। वृष्णिवीरेण सहितः सन्दिदेशानुजान्नृपः।।

sandideśa ca sa bhrātṛnkarārthaṃ sarvatodiśam| vṛṣṇivīreṇa sahitaḥ sandideśānujānnṛpaḥ||

Verse 68

उदीचीमर्जुनस्तूर्णं गत्वा मेरोरथोत्तमः। गत्वा शतसहस्राणि योजनानि महाबलः।।

udīcīmarjunastūrṇaṃ gatvā merorathottamaḥ| gatvā śatasahasrāṇi yojanāni mahābalaḥ||

Verse 69

त्वा सर्वान्नृपान्युद्धे हत्वा च तरसा वशी। स्वर्गद्वारमुपागम्य रत्नान्यादाय वै भृशम्।।

tvā sarvānnṛpānyuddhe hatvā ca tarasā vaśī| svargadvāramupāgamya ratnānyādāya vai bhṛśam||

Verse 70

अश्वांश्च विविधान्दिव्यान्सर्वानादाय फल्गुनः। धनं बहुविधं राजन्धर्मपुत्राय वै ददौ।।

aśvāṃśca vividhāndivyānsarvānādāya phalgunaḥ| dhanaṃ bahuvidhaṃ rājandharmaputrāya vai dadau||

Verse 71

भीमसेनो हि राजेन्द्र जित्वा प्राचीं दिशं बलात्। वशे कृत्वा महीपालान्पाण्डवाय धनं ददौ।।

bhīmaseno hi rājendra jitvā prācīṃ diśaṃ balāt| vaśe kṛtvā mahīpālānpāṇḍavāya dhanaṃ dadau||

Verse 72

दिशं प्रतीचीं नकुलः करार्थं प्रययौ तथा। सहदेवो दिशं याम्यां जित्वा सर्वान्महीक्षितः।।

diśaṃ pratīcīṃ nakulaḥ karārthaṃ prayayau tathā| sahadevo diśaṃ yāmyāṃ jitvā sarvānmahīkṣitaḥ||

Verse 73

मां सन्दिदेश राजेन्द्र करार्थमिह सत्कृतः। पार्थानां चरितं तुभ्यं सङ्क्षेपात्समुदाहृतम्।।

māṃ sandideśa rājendra karārthamiha satkṛtaḥ| pārthānāṃ caritaṃ tubhyaṃ saṅkṣepātsamudāhṛtam||

Verse 74

तमवेक्ष्य महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम्। पावनं राजसूयं च भगवन्तं हरिं प्रभुम्। एतानवेक्ष्य धर्मज्ञ करं दातुमिहार्हसि।।

tamavekṣya mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| pāvanaṃ rājasūyaṃ ca bhagavantaṃ hariṃ prabhum| etānavekṣya dharmajña karaṃ dātumihārhasi||

Verse 75

वैशम्पायन उवाच।। तेन तद्भाषितं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो बिभीषणः। शासनं प्रतिजग्राह धर्मात्मा राक्षसैः सह।।

vaiśampāyana uvāca|| tena tadbhāṣitaṃ śrutvā rākṣasendro bibhīṣaṇaḥ| śāsanaṃ pratijagrāha dharmātmā rākṣasaiḥ saha||

Verse 76

तच्च कृष्णकृतं धीमानित्यमन्यत स प्रभुः। ततो ददौ विचित्राणि कम्बलानि कुथानि च।।

tacca kṛṣṇakṛtaṃ dhīmānityamanyata sa prabhuḥ| tato dadau vicitrāṇi kambalāni kuthāni ca||

Verse 77

दान्तकाञ्चनपर्यङ्कान्मणिहेमविचित्रितान्। भूषणानि महार्हाणि प्रवालानि मणींश्च सः।।

dāntakāñcanaparyaṅkānmaṇihemavicitritān| bhūṣaṇāni mahārhāṇi pravālāni maṇīṃśca saḥ||

Verse 78

काञ्चनानि च भाण्डनि कलशानि घटानि च। कटाहानि विचित्रानि द्रोण्यश्चैव सहस्रशः।।

kāñcanāni ca bhāṇḍani kalaśāni ghaṭāni ca| kaṭāhāni vicitrāni droṇyaścaiva sahasraśaḥ||

Verse 79

राजतानि च भाण्डानि रत्नगर्भांश्च कुण्डलान्। हेमपुष्पानि चान्यानि रुक्ममुख्यानि चापरान्।

rājatāni ca bhāṇḍāni ratnagarbhāṃśca kuṇḍalān| hemapuṣpāni cānyāni rukmamukhyāni cāparān|

Verse 80

शङ्खांश्च चन्द्रसङ्काशांश्चित्रावर्तविचित्रितान्। यज्ञस्य तोरणे युक्तान्ददौ तालांश्चतुर्दश।।

śaṅkhāṃśca candrasaṅkāśāṃścitrāvartavicitritān| yajñasya toraṇe yuktāndadau tālāṃścaturdaśa||

Verse 81

रुक्मपङ्कजपुष्पाणि शिबिका मणिभूषिताः। मुकुटानि महार्हाणि रत्नगर्भांश्च कङ्कणान्।।

rukmapaṅkajapuṣpāṇi śibikā maṇibhūṣitāḥ| mukuṭāni mahārhāṇi ratnagarbhāṃśca kaṅkaṇān||

Verse 82

चन्दनानि च मुख्यानि वासांसि विविधानि च। स ददौ सहदेवाय तदा राजा विभीषणाः।।

candanāni ca mukhyāni vāsāṃsi vividhāni ca| sa dadau sahadevāya tadā rājā vibhīṣaṇāḥ||

Verse 83

तानि सर्वाणि रत्नानि आजह्रुस्ते निशाचराः। अष्टाशीतिसहस्राणि समदा रक्तलोचनाः।।

tāni sarvāṇi ratnāni ājahruste niśācarāḥ| aṣṭāśītisahasrāṇi samadā raktalocanāḥ||

Verse 84

रत्नान्यादाय सर्वाणि प्रतस्थे स घटोत्कचः। विभीषणं च राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः।।

ratnānyādāya sarvāṇi pratasthe sa ghaṭotkacaḥ| vibhīṣaṇaṃ ca rājānamabhivādya kṛtāñjaliḥ||

Verse 85

प्रदक्षिणं परीत्यैव निर्जगाम घटोत्कचः। ततो रत्नान्युपादाय हैडिम्बो राक्षसैः सह।।

pradakṣiṇaṃ parītyaiva nirjagāma ghaṭotkacaḥ| tato ratnānyupādāya haiḍimbo rākṣasaiḥ saha||

Verse 86

जगाम तूर्णं लङ्कायाः सहदेवपदं प्रति। आसेदुः पाण्डवं सर्वे लङ्घयित्वा महोदधिम्।।

jagāma tūrṇaṃ laṅkāyāḥ sahadevapadaṃ prati| āseduḥ pāṇḍavaṃ sarve laṅghayitvā mahodadhim||

Verse 87

सहदेवो ददर्शाथ रत्नाहारान्निशाचरान्। आगतान्भीमसङ्काशान्हैडिम्बं च तथा नृप।।

sahadevo dadarśātha ratnāhārānniśācarān| āgatānbhīmasaṅkāśānhaiḍimbaṃ ca tathā nṛpa||

Verse 88

द्रमिला नैऋतान्दृष्ट्वा दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः। भैमसेनिस्ततो गत्वा मार्देयं प्राञ्जलिः स्थितः।।

dramilā naiṛtāndṛṣṭvā dudruvuste bhayārditāḥ| bhaimasenistato gatvā mārdeyaṃ prāñjaliḥ sthitaḥ||

Verse 89

प्रीतिमानभवद्दृष्ट्वा रत्नौधं तं च पाण्डवः। तं परिष्वज्य पाणिभ्यां दृष्ट्वा तान्प्रीतिमानभूत्।।

prītimānabhavaddṛṣṭvā ratnaudhaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ| taṃ pariṣvajya pāṇibhyāṃ dṛṣṭvā tānprītimānabhūt||

Verse 90

विसृज्य द्रविडान्सर्वान्गमनायोपचक्रमे। न्यवर्तम ततो धीमान्सहदेवो नराधिपः।।

visṛjya draviḍānsarvāngamanāyopacakrame| nyavartama tato dhīmānsahadevo narādhipaḥ||

Verse 91

एवं विजित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च। करदान्पार्थिवान्कृत्वा प्रत्यागच्छदरिन्दमः।।

evaṃ vijitya tarasā sāntvena vijayena ca| karadānpārthivānkṛtvā pratyāgacchadarindamaḥ||

Verse 92

रत्नसालमुपादाय ययौ सहनिशाचरः। इन्द्रप्रस्थं विवेशाथ कम्पयन्निव मेदिनीम्।।

ratnasālamupādāya yayau sahaniśācaraḥ| indraprasthaṃ viveśātha kampayanniva medinīm||

Verse 93

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन्सहदेवः कृताञ्जलिः। प्रह्वोऽभिवाद्य तस्थौ स पूजितश्चापि तेन वै।।

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājansahadevaḥ kṛtāñjaliḥ| prahvo'bhivādya tasthau sa pūjitaścāpi tena vai||

Verse 94

लङ्काप्राप्तान्धनौघांश्च दृष्ट्वा तान्दुर्लभान्बहून्। प्रीतिमानभवद्राजा विस्मयं परमं ययौ।।

laṅkāprāptāndhanaughāṃśca dṛṣṭvā tāndurlabhānbahūn| prītimānabhavadrājā vismayaṃ paramaṃ yayau||

Verse 95

धर्मराजाय तत्सर्वं निवेद्य भरतर्षभ। कोटीसहस्रमधिकं हिरण्यस्य महात्मने।।

dharmarājāya tatsarvaṃ nivedya bharatarṣabha| koṭīsahasramadhikaṃ hiraṇyasya mahātmane||

Verse 96

विविधानि च रत्नानि गोजाविमहिषांस्तथा। कृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय।।

vividhāni ca ratnāni gojāvimahiṣāṃstathā| kṛtakarmā sukhaṃ rājannuvāsa janamejaya||