Adhyaya 32

Verse 1

दक्षिणदिग्विजये शूरसेनादीञ्जितवतः सहदेवस्य माहिष्मत्यां नीलेन सह युद्धम् ।। 1।। नोलस्य अग्निसाहाय्यकरणकारणकथनम्।। 2।। सहदेवस्तुत्या तुष्टस्याग्नेराज्ञया नीलेनार्चितस्य सहदेवस्य विभीषणात्करग् रहणार्थं घटोत्कचप्रेषणम्।। 3।। वैशम्पाय उवाच।। तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः। महत्या सेनया राजन्प्रययौ दक्षिणां दिशम्।।

dakṣiṇadigvijaye śūrasenādīñjitavataḥ sahadevasya māhiṣmatyāṃ nīlena saha yuddham || 1|| nolasya agnisāhāyyakaraṇakāraṇakathanam|| 2|| sahadevastutyā tuṣṭasyāgnerājñayā nīlenārcitasya sahadevasya vibhīṣaṇātkarag rahaṇārthaṃ ghaṭotkacapreṣaṇam|| 3|| vaiśampāya uvāca|| tathaiva sahadevo'pi dharmarājena pūjitaḥ| mahatyā senayā rājanprayayau dakṣiṇāṃ diśam||

Verse 2

स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुः। मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली।।

sa śūrasenānkārtsnyena pūrvamevājayatprabhuḥ| matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balādbalī||

Verse 3

अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाबलम्। जिगाय करदं चैव कृत्वा राज्ये न्यवेशयत्।।

adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahābalam| jigāya karadaṃ caiva kṛtvā rājye nyaveśayat||

Verse 4

सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम्। तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान्।।

sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam| tathaivāparamatsyāṃśca vyajayatsa paṭaccarān||

Verse 5

निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा। तरसैवाजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम्।।

niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā| tarasaivājayaddhīmāñśreṇimantaṃ ca pārthivam||

Verse 6

नरराष्ट्रं च निर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत्। प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम्।।

nararāṣṭraṃ ca nirjitya kuntibhojamupādravat| prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam||

Verse 7

ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम्। ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा।।

tataścarmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam| dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā||

Verse 8

चक्रे तेन स सङ्ग्रामं सहदेवेन भारत। स तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ।।

cakre tena sa saṅgrāmaṃ sahadevena bhārata| sa tamājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau||

Verse 9

सेकानपरसेकांश्च रत्नानि विविधानि च।। ततस्तेनैव सहितो नर्मदामभितो ययौ।

sekānaparasekāṃśca ratnāni vividhāni ca|| tatastenaiva sahito narmadāmabhito yayau|

Verse 10

भगदत्तं महाबाहुं क्षत्रियं नरकात्मजम्। अर्जुनाय करं दत्तं श्रुत्वा तत्र न्यवर्तत।।

bhagadattaṃ mahābāhuṃ kṣatriyaṃ narakātmajam| arjunāya karaṃ dattaṃ śrutvā tatra nyavartata||

Verse 11

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महतावृतौ। जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान्।।

vindānuvindāvāvantyau sainyena mahatāvṛtau| jigāya samare vīrāvāśvineyaḥ pratāpavān||

Verse 12

ततो रत्नान्युपादाय पुरं भोजकटं ययौ। तत्र युद्धमभूद्राजन्दिवसद्वयमच्युत।।

tato ratnānyupādāya puraṃ bhojakaṭaṃ yayau| tatra yuddhamabhūdrājandivasadvayamacyuta||

Verse 13

स विजित्य दुराधर्षं भीष्मकं माद्रिनन्दनः। कोसलाधिपतिं चैव तथा वेणातटाधिपम्।।

sa vijitya durādharṣaṃ bhīṣmakaṃ mādrinandanaḥ| kosalādhipatiṃ caiva tathā veṇātaṭādhipam||

Verse 14

कान्तारकांश्च समर तथा प्राकोटकान्नृपान्। नाटकेयांश्च समरे तथा हेरम्बकान्युधि।।

kāntārakāṃśca samara tathā prākoṭakānnṛpān| nāṭakeyāṃśca samare tathā herambakānyudhi||

Verse 15

मारुधं च विनिर्जित्य रम्यग्राममथो बलात्। नाचीनानर्बुकांश्चैव राजानश्च महाबलः।।

mārudhaṃ ca vinirjitya ramyagrāmamatho balāt| nācīnānarbukāṃścaiva rājānaśca mahābalaḥ||

Verse 16

तांस्तानाटविकान्सर्वानजयत्पाण्डुनन्दनः। नाताधिपं च नृपतिं वशे चक्रे महाबलः।।

tāṃstānāṭavikānsarvānajayatpāṇḍunandanaḥ| nātādhipaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahābalaḥ||

Verse 17

पुलिन्दांश्च रणे जित्वा ययौ दक्षिणतः पुरः। युयुधे पाण्ड्यराजेन दिवसं नकुलानुजः।।

pulindāṃśca raṇe jitvā yayau dakṣiṇataḥ puraḥ| yuyudhe pāṇḍyarājena divasaṃ nakulānujaḥ||

Verse 18

तं जित्वा स महाबाहुः प्रययौ दक्षिणापथम्। गुहामासादयामास किष्किन्धां लोकविश्रुताम्।।

taṃ jitvā sa mahābāhuḥ prayayau dakṣiṇāpatham| guhāmāsādayāmāsa kiṣkindhāṃ lokaviśrutām||

Verse 19

पुरा वानरराजेन वालिना चाभिरक्षिताम्। ततः कोसलराजस्य रामस्यैवानुगेन च। सुग्रीवेणाभिगुप्तां तां प्रविष्टस्तमथाह्वयत्।।

purā vānararājena vālinā cābhirakṣitām| tataḥ kosalarājasya rāmasyaivānugena ca| sugrīveṇābhiguptāṃ tāṃ praviṣṭastamathāhvayat||

Verse 20

तत्र वानरराजाभ्यां मैन्देन द्विविदेन च। युयुधे दिवसान्सप्त न च तौ विकृतिं गतौ।।

tatra vānararājābhyāṃ maindena dvividena ca| yuyudhe divasānsapta na ca tau vikṛtiṃ gatau||

Verse 21

ततस्तुष्टौ महात्मानौ सहदेवाय वानरौ। ऊचतुश्चैव संहृष्टौ प्रीतिपूर्वमिदं वचः।।

tatastuṣṭau mahātmānau sahadevāya vānarau| ūcatuścaiva saṃhṛṣṭau prītipūrvamidaṃ vacaḥ||

Verse 22

गच्छ पाण्डवशार्दूल रत्नान्यादाय सर्वशः। अविघ्नमस्त कार्याय धर्मराजाय धीमते।।

gaccha pāṇḍavaśārdūla ratnānyādāya sarvaśaḥ| avighnamasta kāryāya dharmarājāya dhīmate||

Verse 23

ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ।। तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः।।

tato ratnānyupādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau|| tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ||

Verse 24

पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान्।। ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयङ्करम्।।

pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān|| tato'sya sumahadyuddhamāsīdbhīrubhayaṅkaram||

Verse 25

सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयावहम्। चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः।।

sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāvaham| cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavānhavyavāhanaḥ||

Verse 26

ततो रथा हया नागाः पुरुषाः कवचानि च। प्रतीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा।।

tato rathā hayā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca| pratīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā||

Verse 27

ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः। नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय।।

tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ| nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto'bhūjjanamejaya||

Verse 28

जनमेजय उवाच। किमर्थं भगवान्वह्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि। सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज।।

janamejaya uvāca| kimarthaṃ bhagavānvahniḥ pratyamitro'bhavadyudhi| sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija||

Verse 29

वैशम्पायन उवाच। तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः। श्रूयते हि गृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः।।

vaiśampāyana uvāca| tatra māhiṣmatīvāsī bhagavānhavyavāhanaḥ| śrūyate hi gṛhīto vai purastātpāradārikaḥ||

Verse 30

नीलस्य राज्ञो दुहिता बभूवतातीव शोभना। साऽग्निहोत्रमुपातिष्ठद्बोधनाय पितुः सदा।।

nīlasya rājño duhitā babhūvatātīva śobhanā| sā'gnihotramupātiṣṭhadbodhanāya pituḥ sadā||

Verse 31

व्यजनैर्धूयमानोऽपि तावत्प्रज्वलते न सः।। यावच्चारुपुटौष्ठेन वायुना न विधूयते।।

vyajanairdhūyamāno'pi tāvatprajvalate na saḥ|| yāvaccārupuṭauṣṭhena vāyunā na vidhūyate||

Verse 32

ततः स भगवानग्निश्चकमे तां सुदर्शनाम्। नीलस्य राज्ञः सर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत्।।

tataḥ sa bhagavānagniścakame tāṃ sudarśanām| nīlasya rājñaḥ sarveṣāmupanītaśca so'bhavat||

Verse 33

ततो ब्रह्मणरूपेण रममाणो यदृच्छया।। चकमे तां वरारोहां कन्यामुत्पललोचनाम्।। तं तु राजा यथाशास्त्रमशासद्धार्मिकस्तदा।।

tato brahmaṇarūpeṇa ramamāṇo yadṛcchayā|| cakame tāṃ varārohāṃ kanyāmutpalalocanām|| taṃ tu rājā yathāśāstramaśāsaddhārmikastadā||

Verse 34

प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः। तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसाऽवनिम्।।

prajajvāla tataḥ kopādbhagavānhavyavāhanaḥ| taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā'vanim||

Verse 35

ततः कालेन तां कन्यां तथैव हि तदा नृपः। प्रददौ विप्ररूपाय वह्रये शिरसा नतः।।

tataḥ kālena tāṃ kanyāṃ tathaiva hi tadā nṛpaḥ| pradadau viprarūpāya vahraye śirasā nataḥ||

Verse 36

प्रतिगृह्य च तां सुभ्रुं नीलराज्ञः सुतां तदा। चक्रे प्रसादं भगवांस्तस्य राज्ञो विभावसुः।।

pratigṛhya ca tāṃ subhruṃ nīlarājñaḥ sutāṃ tadā| cakre prasādaṃ bhagavāṃstasya rājño vibhāvasuḥ||

Verse 37

वरेण च्छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः। अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः।।

vareṇa cchandayāmāsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ| abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ||

Verse 38

ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः। जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्ते स्म वह्निना।।

tataḥ prabhṛti ye kecidajñānāttāṃ purīṃ nṛpāḥ| jigīṣanti balādrājaṃste dahyante sma vahninā||

Verse 39

स्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह। बभूवुरनतिग्राह्य योषितश्छन्दतः किल।।

syāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha| babhūvuranatigrāhya yoṣitaśchandataḥ kila||

Verse 40

एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे। रिण्यस्तत्र च राजानस्तत्पुरं भरतर्षभ।

evamagnirvaraṃ prādātstrīṇāmaprativāraṇe| riṇyastatra ca rājānastatpuraṃ bharatarṣabha|

Verse 41

र्जयन्ति च राजानस्तत्पुरं भरतर्षभ। भयादग्नेर्महाराज तदाप्रभृति सर्वदा।।

rjayanti ca rājānastatpuraṃ bharatarṣabha| bhayādagnermahārāja tadāprabhṛti sarvadā||

Verse 42

सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम्। परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथाऽचलः। उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः।।

sahadevastu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam| parītamagninā rājannākampata yathā'calaḥ| upaspṛśya śucirbhūtvā so'bravītpāvakaṃ tataḥ||

Verse 43

सहदेव उवाच। त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोस्तु ते। मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक।।

sahadeva uvāca| tvadartho'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartmannamostu te| mukhaṃ tvamasi devānāṃ yajñastvamasi pāvaka||

Verse 44

पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः। वेदास्त्वदर्थं जाता वै जातवेदास्ततो ह्यसि।।

pāvanātpāvakaścāsi vahanāddhavyavāhanaḥ| vedāstvadarthaṃ jātā vai jātavedāstato hyasi||

Verse 45

चित्रभानुः सुरेशश्च अनलस्त्वं विभावसो। स्वर्गद्वारस्पृशश्चासि हुताशो ज्वलनः शिखी।।

citrabhānuḥ sureśaśca analastvaṃ vibhāvaso| svargadvāraspṛśaścāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī||

Verse 46

वैश्वानरस्त्वं पिङ्गेशः प्लवङ्गो भूरितेजसः। कुमारसूस्त्वं भगवान्रुद्रगर्भो हिरण्यकृत्।।

vaiśvānarastvaṃ piṅgeśaḥ plavaṅgo bhūritejasaḥ| kumārasūstvaṃ bhagavānrudragarbho hiraṇyakṛt||

Verse 47

अग्निर्ददातु मे तेजो वायुः प्राणं ददातु मे। पृथिवी बलमादध्याच्छिवं चापो दिशन्तु मे।।

agnirdadātu me tejo vāyuḥ prāṇaṃ dadātu me| pṛthivī balamādadhyācchivaṃ cāpo diśantu me||

Verse 48

अपां गर्भ महासत्व जातवेदः सुरेश्वर। देवानां मुखमग्ने त्वं सत्येन विपुनीहि माम्।।

apāṃ garbha mahāsatva jātavedaḥ sureśvara| devānāṃ mukhamagne tvaṃ satyena vipunīhi mām||

Verse 49

ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव दैवतैरसुरैरपि। नित्यं सुहुत यज्ञेषु सत्येन विपुनीहि माम्।।

ṛṣibhirbrāhmaṇaiścaiva daivatairasurairapi| nityaṃ suhuta yajñeṣu satyena vipunīhi mām||

Verse 50

धूमकेतुः शिखी च त्वं पापहाऽनिसम्भवः। सर्वप्राणिषु नित्यस्थः सत्येन विपुनीहि माम्।।

dhūmaketuḥ śikhī ca tvaṃ pāpahā'nisambhavaḥ| sarvaprāṇiṣu nityasthaḥ satyena vipunīhi mām||

Verse 51

एवं स्तुतोऽसि भगवन्प्रीतेन शिचिना मया। तुष्टिं पुष्टिं श्रुतं चैव प्रीति चाग्ने प्रयच्छ मे।।

evaṃ stuto'si bhagavanprītena śicinā mayā| tuṣṭiṃ puṣṭiṃ śrutaṃ caiva prīti cāgne prayaccha me||

Verse 52

वैशम्पायन उवाच। इत्येवं मन्त्रमाग्नेयं पठन्यो जुहुयाद्विभुम्। ऋद्धिमान्सततं दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

vaiśampāyana uvāca| ityevaṃ mantramāgneyaṃ paṭhanyo juhuyādvibhum| ṛddhimānsatataṃ dāntaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 53

सहदेव उवाच। यज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं यज्ञवाहन। एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम्।।

sahadeva uvāca| yajñavighnamimaṃ kartuṃ nārhastvaṃ yajñavāhana| evamuktvā tu mādreyaḥ kuśairāstīrya medinīm||

Verse 54

विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत्। प्रमुखे तस्य सैन्यस्य भीतोद्विग्रस्य भारत।।

vidhivatpuruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat| pramukhe tasya sainyasya bhītodvigrasya bhārata||

Verse 55

न चैनमत्यगाद्वह्निरुवाच महोदधिः। तमुपेत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम्।।

na cainamatyagādvahniruvāca mahodadhiḥ| tamupetya śanairvahniruvāca kurunandanam||

Verse 56

सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया।।

sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ| uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā||

Verse 57

वेद्मि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च। मया तु रक्षितव्या पूरियं भरतसत्तम।।

vedmi sarvamabhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca| mayā tu rakṣitavyā pūriyaṃ bharatasattama||

Verse 58

यावद्राज्ञो हि नीलस्य कुले वंशधरा इति। ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव।।

yāvadrājño hi nīlasya kule vaṃśadharā iti| īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasastava pāṇḍava||

Verse 59

तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसा नतः। पूजयामास माद्रेयटः पावकं भरतर्षभ।।

tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasā nataḥ| pūjayāmāsa mādreyaṭaḥ pāvakaṃ bharatarṣabha||

Verse 60

पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाऽभ्यगात्तदा। पावकस्याज्ञया चैनमर्चयामास पार्थिवः।।

pāvake vinivṛtte tu nīlo rājā'bhyagāttadā| pāvakasyājñayā cainamarcayāmāsa pārthivaḥ||

Verse 61

सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम्। प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य च।।

satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim| pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya ca||

Verse 62

माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम्। त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम्।।

mādrīsutastataḥ prāyādvijayī dakṣiṇāṃ diśam| traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānamamitaujasam||

Verse 63

निजग्राह महाबाहुस्तरसा पौरवेश्वरम्। आकृतिं कौशिकाचार्यं यत्ने महता ततः।।

nijagrāha mahābāhustarasā pauraveśvaram| ākṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatne mahatā tataḥ||

Verse 64

वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तदा। सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणे।।

vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tadā| surāṣṭraviṣayasthaśca preṣayāmāsa rukmiṇe||

Verse 65

राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते। भीष्मकायस धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वै।।

rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate| bhīṣmakāyasa dharmātmā sākṣādindrasakhāya vai||

Verse 66

च चास्य प्रतिजग्राह ससुतः शासनं तदा। प्रीतिपूर्वं महाराज वासुदेवमवेक्ष्य च।।

ca cāsya pratijagrāha sasutaḥ śāsanaṃ tadā| prītipūrvaṃ mahārāja vāsudevamavekṣya ca||

Verse 67

ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद्युधां पतिः। ततः शूर्पारकं चैव तालाकटमथापि च।।

tataḥ sa ratnānyādāya punaḥ prāyādyudhāṃ patiḥ| tataḥ śūrpārakaṃ caiva tālākaṭamathāpi ca||

Verse 68

वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः। सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान्।।

vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃśca mahābalaḥ| sāgaradvīpavāsāṃśca nṛpatīnmlecchayonijān||

Verse 69

निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि। ये च कालमुखा नाम नरराक्षसयोनयः।।

niṣādānpuruṣādāṃśca karṇaprāvaraṇānapi| ye ca kālamukhā nāma nararākṣasayonayaḥ||

Verse 70

कृत्स्नं कोलगिरिं चैव सुरभीपट्टनं तथा। द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा।।

kṛtsnaṃ kolagiriṃ caiva surabhīpaṭṭanaṃ tathā| dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā||

Verse 71

तिमिङ्गिलं च स नृपं वशे कृत्वा महामतिः। एकपादांश्च पुरुषान्केरलान्वनवासिनः।।

timiṅgilaṃ ca sa nṛpaṃ vaśe kṛtvā mahāmatiḥ| ekapādāṃśca puruṣānkeralānvanavāsinaḥ||

Verse 72

नगरीं सञ्जयन्तीं च पाषण्डं करहाटकम्। दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्।।

nagarīṃ sañjayantīṃ ca pāṣaṇḍaṃ karahāṭakam| dūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat||

Verse 73

पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः। अन्ध्रांस्तावनांश्चैव कलिङ्गानुष्ट्रकर्णिकान्।।

pāṇḍyāṃśca draviḍāṃścaiva sahitāṃścoḍrakeralaiḥ| andhrāṃstāvanāṃścaiva kaliṅgānuṣṭrakarṇikān||

Verse 74

आटवीं च पुरीं रम्यां यवनानां पुरं तथा। दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्।।

āṭavīṃ ca purīṃ ramyāṃ yavanānāṃ puraṃ tathā| dūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat||

Verse 75

तात्रपर्णी ततो गत्वा कन्यातीर्थमतीत्य च। दक्षिणां च दिशं सर्वा विजित्य कुरुनन्दनः।।

tātraparṇī tato gatvā kanyātīrthamatītya ca| dakṣiṇāṃ ca diśaṃ sarvā vijitya kurunandanaḥ||

Verse 76

उत्तरं तीरमासाद्य सागरस्योर्मिमालिनः। चिन्तयामास कौन्तेयो भ्रातुः पुत्रं घटोत्कचम्।।

uttaraṃ tīramāsādya sāgarasyormimālinaḥ| cintayāmāsa kaunteyo bhrātuḥ putraṃ ghaṭotkacam||

Verse 77

ततश्चिन्तितमात्रस्तु राक्षसः प्रत्यदृश्यत। तं मेरुशिखराकारमागतं पाण्डुनन्दनः।।

tataścintitamātrastu rākṣasaḥ pratyadṛśyata| taṃ meruśikharākāramāgataṃ pāṇḍunandanaḥ||

Verse 78

भृगुकच्छात्ततो धीमान्साम्नैवामित्रकर्शनः। आगम्यतामिति प्राह धर्मराजस्य शसनाः।।

bhṛgukacchāttato dhīmānsāmnaivāmitrakarśanaḥ| āgamyatāmiti prāha dharmarājasya śasanāḥ||

Verse 79

स राक्षसपरीवारस्तं प्रणम्याशु संस्थितः। घटोत्कचं महात्मानं राक्षसं घोरदर्शनम्।।

sa rākṣasaparīvārastaṃ praṇamyāśu saṃsthitaḥ| ghaṭotkacaṃ mahātmānaṃ rākṣasaṃ ghoradarśanam||

Verse 80

तत्रस्थः प्रेषयामास पौलस्त्याय महात्मने। बिभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिन्दमः।।

tatrasthaḥ preṣayāmāsa paulastyāya mahātmane| bibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvamarindamaḥ||

Verse 81

स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम्। तच्च कृष्णकृतं धीमानभ्यमन्यत स प्रभुः।।

sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam| tacca kṛṣṇakṛtaṃ dhīmānabhyamanyata sa prabhuḥ||

Verse 82

ततः सम्प्रेषयामास रत्नानि विविधानि च। चन्दनागुरुकाष्ठानि दिव्यान्याभरणानि च।। वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान्।।

tataḥ sampreṣayāmāsa ratnāni vividhāni ca| candanāgurukāṣṭhāni divyānyābharaṇāni ca|| vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃścaiva mahādhanān||