Adhyaya 31

Verse 1

प्राचीं दिशं निर्जित्य भीमस्य प्रतिनिवर्तनम्।।1।। वैशम्पायन उवाच। ततः कुमारविषये श्रेणिमन्तमथाजयत्। कोसलाधिपतिं चैव बृहद्बलमरिन्दमः।।

prācīṃ diśaṃ nirjitya bhīmasya pratinivartanam||1|| vaiśampāyana uvāca| tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantamathājayat| kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalamarindamaḥ||

Verse 2

अयोध्यायां तु धर्मज्ञं दीर्घयज्ञं महाबलम्। अजयत्णण्डवश्रेष्ठो नातितीव्रेण कर्मणा।।

ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghayajñaṃ mahābalam| ajayatṇaṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā||

Verse 3

ततो गोपालकक्षं च सोत्तरानपि कोसलान्। मल्लानामधिपं चैव पार्थिवं चाजयत्प्रभुः।।

tato gopālakakṣaṃ ca sottarānapi kosalān| mallānāmadhipaṃ caiva pārthivaṃ cājayatprabhuḥ||

Verse 4

ततो हिमवतः पार्श्वं समभ्येत्य जलोद्भवम्। सर्वमल्पेन कालेन देशं चक्रे वशं बली।।

tato himavataḥ pārśvaṃ samabhyetya jalodbhavam| sarvamalpena kālena deśaṃ cakre vaśaṃ balī||

Verse 5

एवं बहुविधान्देशान्विजिग्ये भरतर्षभः। भल्लाटमभितो जिग्ये शुक्तिमन्तं च पर्वतम्।।

evaṃ bahuvidhāndeśānvijigye bharatarṣabhaḥ| bhallāṭamabhito jigye śuktimantaṃ ca parvatam||

Verse 6

पाण्डवः सुमहावीर्यो बलेन बलिनां वरः। स काशिराजं समरे सुबाहुमनिवर्तिनम्।।

pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ| sa kāśirājaṃ samare subāhumanivartinam||

Verse 7

वशे चक्रे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः। ततः सुपार्श्वमभितस्तथा राजपतिं क्रथम्।।

vaśe cakre mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ| tataḥ supārśvamabhitastathā rājapatiṃ kratham||

Verse 8

युध्यमानं बालत्सङ्ख्ये विजिग्ये पाण्डवर्षभः। ततो मत्स्यान्महातेजा मलदांश्च महाबलान्।।

yudhyamānaṃ bālatsaṅkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ| tato matsyānmahātejā maladāṃśca mahābalān||

Verse 9

अनघानभयांश्चैव पशुभूमिं च सर्वशः। निवृत्य च महाबाहुर्मदधारं महीधरम्।।

anaghānabhayāṃścaiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ| nivṛtya ca mahābāhurmadadhāraṃ mahīdharam||

Verse 10

सोमधेयांश्च निर्जित्य प्रत्ययावुत्तरामुखः। वत्सभूमिं च कौन्तेयो विजिग्ये बलवान्बलात्।।

somadheyāṃśca nirjitya pratyayāvuttarāmukhaḥ| vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavānbalāt||

Verse 11

भर्गाणामधिपं चैव निषादाधिपतिं तथा। विजिग्ये भूमिपालांश्च ममिमत्प्रमुखान्बहून्।।

bhargāṇāmadhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā| vijigye bhūmipālāṃśca mamimatpramukhānbahūn||

Verse 12

ततो दक्षिणमल्लांश्च भोगवन्तं च पर्वतम्। तरसैवाजयद्भीमो नातितीव्रेण कर्मणा।।

tato dakṣiṇamallāṃśca bhogavantaṃ ca parvatam| tarasaivājayadbhīmo nātitīvreṇa karmaṇā||

Verse 13

शर्मकान्वर्मकांश्चैव व्यजयत्सान्त्वपूर्वकम्। वैदेहकं च राजानं जनकं जगतीपतिम्।।

śarmakānvarmakāṃścaiva vyajayatsāntvapūrvakam| vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim||

Verse 14

विजिग्ये पुरुषव्याघ्रो नातितीव्रेण कर्मणा। शकांश्च बर्बराश्चैव अजयच्छद्मपूर्वकम्।।

vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā| śakāṃśca barbarāścaiva ajayacchadmapūrvakam||

Verse 15

वैदेहस्थस्तु कौन्तेय इन्द्रपर्वतमन्तिकात्। किरातानामधिपतीनजयत्सप्त पाण्डवः।।

vaidehasthastu kaunteya indraparvatamantikāt| kirātānāmadhipatīnajayatsapta pāṇḍavaḥ||

Verse 16

ततः सुह्यान्प्रसुह्यांश्च सपक्षानतिवीर्यवान्। विजित्य युधि कौन्तेयो मागधानभ्यधाद्बली।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः।। 32।।

tataḥ suhyānprasuhyāṃśca sapakṣānativīryavān| vijitya yudhi kaunteyo māgadhānabhyadhādbalī|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi digvijayaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 32||

Verse 17

दण्डं च दण्डधारं च विजित्य पृथिवीपतीन्। तैरेव सहितैः सर्वैर्गिरिव्रजमुपाद्रवत्।।

daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn| taireva sahitaiḥ sarvairgirivrajamupādravat||

Verse 18

जारासन्धिं सान्त्वयित्वा करे च विनिवेश्य ह। तैरेव सहितैः सर्वैः कर्णमब्यद्रवद्बली।।

jārāsandhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha| taireva sahitaiḥ sarvaiḥ karṇamabyadravadbalī||

Verse 19

स कम्पयन्निव महीं बलेन चतुङ्गिणा। युयुधे पाण्डवश्रेष्ठः कर्णेनामित्रघातिना।।

sa kampayanniva mahīṃ balena catuṅgiṇā| yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā||

Verse 20

स कर्णं युधि निर्जित्य वशे कृत्वा च भारत। ततो विजिग्ये बलवान्राज्ञः पर्वतवासिनः।।

sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata| tato vijigye balavānrājñaḥ parvatavāsinaḥ||

Verse 21

अथ मोदागिरौ चैव राजानं बलवत्तरम्। पाण्डवो बाहुवीर्येण निजघान महामृधे।।

atha modāgirau caiva rājānaṃ balavattaram| pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe||

Verse 22

ततः पुण्ड्राधिपं वीरं वासुदेवं समाययौ। इदानीं वृष्णिवीरेण न योत्स्यामीति पौण्ड्रकः।।

tataḥ puṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ samāyayau| idānīṃ vṛṣṇivīreṇa na yotsyāmīti pauṇḍrakaḥ||

Verse 23

कृष्णस्य भुजसंत्रासात्करमाशु ददौ नृपः। कौशिकीकच्छनिलयं राजानं च महौजसम्।।

kṛṣṇasya bhujasaṃtrāsātkaramāśu dadau nṛpaḥ| kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam||

Verse 24

उभौ बलभृतौ वीरावुमौ तीव्रपराक्रमौ। निर्जित्याजौ महाराज वङ्गराजमुपाद्रवत्।।

ubhau balabhṛtau vīrāvumau tīvraparākramau| nirjityājau mahārāja vaṅgarājamupādravat||

Verse 25

समुद्रसेन निर्जित्य चन्द्रसेनं च पार्थिवम्। ताम्रलिप्तं च राजानं कर्वटाधिपतिं तथा।।

samudrasena nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam| tāmraliptaṃ ca rājānaṃ karvaṭādhipatiṃ tathā||

Verse 26

सुह्यानामधिपं चैव ये च सागरवासिनः। सर्वान्म्लेच्छगणांश्चैव विजिग्ये भरतर्षभः।।

suhyānāmadhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ| sarvānmlecchagaṇāṃścaiva vijigye bharatarṣabhaḥ||

Verse 27

एवं बहुविधान्देशान्विजित्य पवनात्मजः। सु तेभ्य उपादाय लौहित्यमगद्बली।।

evaṃ bahuvidhāndeśānvijitya pavanātmajaḥ| su tebhya upādāya lauhityamagadbalī||

Verse 28

स सर्वान्म्लेच्छनृपतीन्सागरानूपवासिनः। करमाहारयामास रत्नानि विविधानि च।।

sa sarvānmlecchanṛpatīnsāgarānūpavāsinaḥ| karamāhārayāmāsa ratnāni vividhāni ca||

Verse 29

चन्दनागुरुवस्त्राणि मणिमौक्तिककम्बलम्। काञ्चनं रजतं चैव विद्रुमं च महाधनम्।।

candanāguruvastrāṇi maṇimauktikakambalam| kāñcanaṃ rajataṃ caiva vidrumaṃ ca mahādhanam||

Verse 30

ते कोटीशतसङ्ख्येन कौन्तेयं महता तदा। अभ्यवर्षन्महात्मानं धनवर्षेण पाण्डवम्।।

te koṭīśatasaṅkhyena kaunteyaṃ mahatā tadā| abhyavarṣanmahātmānaṃ dhanavarṣeṇa pāṇḍavam||

Verse 31

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य भीमो भीमपराक्रमः। निवेदयामास तदा धर्मराजाय तद्धनम्।।

indraprasthamupāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ| nivedayāmāsa tadā dharmarājāya taddhanam||