Adhyaya 22

Verse 1

कृष्णजरासन्धयोर्विवादानन्तरं जरासन्धस्य युद्धोद्यमः।। 1।। जरासन्ध उवाच। न स्मरामि कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत। चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम्।।

kṛṣṇajarāsandhayorvivādānantaraṃ jarāsandhasya yuddhodyamaḥ|| 1|| jarāsandha uvāca| na smarāmi kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhirityuta| cintayaṃśca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam||

Verse 2

वैकृते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागसम्। अरिं वै ब्रूत हे विप्राः सतां समय एष हि।।

vaikṛte vā sati kathaṃ manyadhvaṃ māmanāgasam| ariṃ vai brūta he viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi||

Verse 3

अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते। योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयटः।।

arthadharmopaghātāddhi manaḥ samupatapyate| yo'nāgasi prasajati kṣatriyo hi na saṃśayaṭaḥ||

Verse 4

अतोऽन्यथा चरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः। वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च।।

ato'nyathā cara~lloke dharmajñaḥ sanmahārathaḥ| vṛjināṃ gatimāpnoti śreyaso'pyupahanti ca||

Verse 5

त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्वै साधुचारिणाम्। नान्यं धर्मं प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः।।

trailokye kṣatradharmo hi śreyānvai sādhucāriṇām| nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti ye ca dharmavido janāḥ||

Verse 6

तस्य मेऽद्य स्थितस्येह स्वधर्मे नियतात्मनः। अनागसं प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ।।

tasya me'dya sthitasyeha svadharme niyatātmanaḥ| anāgasaṃ prajānāṃ ca pramādādiva jalpatha||

Verse 7

कृष्ण उवाच। कुलकार्यं महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः। वहते यस्तन्नियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि।।

kṛṣṇa uvāca| kulakāryaṃ mahābāho kaścidekaḥ kulodvahaḥ| vahate yastanniyogādvayamabhyudyatāstvayi||

Verse 8

त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः। तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम्।।

tvayā copahṛtā rājankṣatriyā lokavāsinaḥ| tadāgaḥ krūramutpādya manyase kimanāgasam||

Verse 9

राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम। तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि।।

rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūnhiṃsyānnṛpatisattama| tadrājñaḥ sannigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi||

Verse 10

अस्मांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं बार्हद्रथ त्वया। वयं हिं शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः।।

asmāṃstadenopagacchetkṛtaṃ bārhadratha tvayā| vayaṃ hiṃ śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ||

Verse 11

तस्मादद्योपगच्छामस्तव बार्हद्रथान्तिकम्। मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन। स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम्।।

tasmādadyopagacchāmastava bārhadrathāntikam| manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadācana| sa kathaṃ mānuṣairdevaṃ yaṣṭumicchasi śaṅkaram||

Verse 12

सवर्णो हि सवर्णानां पशुसञ्ज्ञां करिष्यसि। कोऽन्यं एवं यथा हि त्वं जरासन्ध वृथामतिः।।

savarṇo hi savarṇānāṃ paśusañjñāṃ kariṣyasi| ko'nyaṃ evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsandha vṛthāmatiḥ||

Verse 13

यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः। तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलं समवाप्नुयात्।।

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yadyatkarma karoti yaḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tatphalaṃ samavāpnuyāt||

Verse 14

ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं यममार्तानुसारिणः। ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनिहन्तुमिहागताः।।

te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ yamamārtānusāriṇaḥ| jñātivṛddhinimittārthaṃ vinihantumihāgatāḥ||

Verse 15

नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियोष्विति चैव तत्। मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः।।

nāsti loke pumānanyaḥ kṣatriyoṣviti caiva tat| manyase sa ca te rājansumahānbuddhiviplavaḥ||

Verse 16

को हि जानन्नभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप। नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम्।।

ko hi jānannabhijanamātmavānkṣatriyo nṛpa| nāviśetsvargamatulaṃ raṇānantaramavyayam||

Verse 17

स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः। जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजर्षभ।।

svargaṃ hyeva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ| jayanti kṣatriyā lokāṃstadviddhi manujarṣabha||

Verse 18

स्वर्गयोनिर्महद्ब्रह्म स्वर्गयोनिर्महद्यशः। स्वर्गं योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान्।।

svargayonirmahadbrahma svargayonirmahadyaśaḥ| svargaṃ yonistapo yuddhe mṛtyuḥ so'vyabhicāravān||

Verse 19

एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणैर्नित्यं समाहितः। येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः।।

eṣa hyaindro vaijayanto guṇairnityaṃ samāhitaḥ| yenāsurānparājitya jagatpāti śatakratuḥ||

Verse 20

स्वर्गमार्गाय कस्य स्याद्विग्रहो वै यथा तव। मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितः।।

svargamārgāya kasya syādvigraho vai yathā tava| māgadhairvipulaiḥ sainyairbāhulyabaladarpitaḥ||

Verse 21

माऽवमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे। समं चेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर।।

mā'vamaṃsthāḥ parānrājannāsti vīryaṃ nare nare| samaṃ cejastvayā caiva viśiṣṭaṃ vā nareśvara||

Verse 22

यावदेतदसम्बुद्धं तावदेव भवेत्तव। विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते।।

yāvadetadasambuddhaṃ tāvadeva bhavettava| viṣahyametadasmākamato rājanbravīmi te||

Verse 23

जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध। मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम्।।

jahi tvaṃ sadṛśeṣveva mānaṃ darpaṃ ca māgadha| mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśca yamakṣayam||

Verse 24

दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः। श्रेयसो ह्यवमत्येह विनेशुः सबला नृपाः।।

dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraśca bṛhadrathaḥ| śreyaso hyavamatyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ||

Verse 25

युयुक्षमाणास्त्वत्तो हि न वयं ब्राह्मणा ध्रुवम्। शौरिरस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ। अनयोर्मातुलेयं च कृष्णं मां विद्धि ते रिपुम्।।

yuyukṣamāṇāstvatto hi na vayaṃ brāhmaṇā dhruvam| śaurirasmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāvimau| anayormātuleyaṃ ca kṛṣṇaṃ māṃ viddhi te ripum||

Verse 26

त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्वस्व मागध। मुच्छ वा नृपतीन्सर्वान् गच्छ वा त्वं यमक्षयम्।।

tvāmāhvayāmahe rājansthiro yudhvasva māgadha| muccha vā nṛpatīnsarvān gaccha vā tvaṃ yamakṣayam||

Verse 27

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा जरासन्धः क्रुद्धो वचनमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā jarāsandhaḥ kruddho vacanamabravīt||

Verse 28

नाहं कंसः प्रलम्बो वा न बाणो न च मुष्टिकः। नरको नेन्द्रतपनो न केशी न च पूतना।।

nāhaṃ kaṃsaḥ pralambo vā na bāṇo na ca muṣṭikaḥ| narako nendratapano na keśī na ca pūtanā||

Verse 29

न कालयवनो वाऽपि ये त्वया निहता युधि। त्वं तु गोपकुलोत्पन्नो जातिं वै पौर्विकीं स्मर।।

na kālayavano vā'pi ye tvayā nihatā yudhi| tvaṃ tu gopakulotpanno jātiṃ vai paurvikīṃ smara||

Verse 30

योऽस्मद्भयादतिक्रम्य सागरानूपमाश्रितः। जन्मभूमिं परित्यज्य मधुरां प्राकृतो यथा।।

yo'smadbhayādatikramya sāgarānūpamāśritaḥ| janmabhūmiṃ parityajya madhurāṃ prākṛto yathā||

Verse 31

सोऽधुना कत्थसे शौरे शरदीव यथा घनः। अद्यानृण्यं करिष्यामि भोजराजस्य धीमतः।।

so'dhunā katthase śaure śaradīva yathā ghanaḥ| adyānṛṇyaṃ kariṣyāmi bhojarājasya dhīmataḥ||

Verse 32

जामातुरौग्रसेनस्य त्वां निहत्याद्य माधव। चिरकाङ्क्षितो मे सङ्ग्रामस्त्वां हन्तुं समुहृद्गुणम्।।

jāmāturaugrasenasya tvāṃ nihatyādya mādhava| cirakāṅkṣito me saṅgrāmastvāṃ hantuṃ samuhṛdguṇam||

Verse 33

दिष्ट्या मे सफलो यत्नः कृतो देवैः सवासवैः। क्लीबाविमौ च गोविन्द भीमसेनार्जुनावुभौ।।

diṣṭyā me saphalo yatnaḥ kṛto devaiḥ savāsavaiḥ| klībāvimau ca govinda bhīmasenārjunāvubhau||

Verse 34

हिंस्यासि युधि विक्रम्य सिंहः क्षुद्रमृगाविव। वैशम्पायन उवाच।। तस्य रोषाभिभूतस्य जरासन्धस्य गर्जतः।।

hiṃsyāsi yudhi vikramya siṃhaḥ kṣudramṛgāviva| vaiśampāyana uvāca|| tasya roṣābhibhūtasya jarāsandhasya garjataḥ||

Verse 35

सर्वभूतानि वित्रेमुषे तत्रासन्समागताः। श्रीभगवानुवाच।। किं गर्जसि जरासन्ध कर्मणा तत्समाचर।।

sarvabhūtāni vitremuṣe tatrāsansamāgatāḥ| śrībhagavānuvāca|| kiṃ garjasi jarāsandha karmaṇā tatsamācara||

Verse 36

मम निर्देशकर्तृभ्यां पाण्डवाभ्यां नृपाधम। मात्यं ससुतं चाद्य घातयिष्याम्यहं रणे। न कथञ्चन जीवन्वै प्रवेक्ष्यसि पुरोत्तमम्।।

mama nirdeśakartṛbhyāṃ pāṇḍavābhyāṃ nṛpādhama| mātyaṃ sasutaṃ cādya ghātayiṣyāmyahaṃ raṇe| na kathañcana jīvanvai pravekṣyasi purottamam||

Verse 37

जरासन्ध उवाच। नाजितान्वै नरपतीनहमादद्मि काश्चन। अजितः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जितः।।

jarāsandha uvāca| nājitānvai narapatīnahamādadmi kāścana| ajitaḥ paryavasthātā ko'tra yo na mayā jitaḥ||

Verse 38

क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धर्म्यं कृष्णोपजीवनम्। विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत्।।

kṣatriyasyaitadevāhurdharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam| vikramya vaśamānīya kāmato yatsamācaret||

Verse 39

देवातार्थमुपाहृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात्। अहमद्य विमुच्येयं क्षात्रं व्रतमनुस्मरन्।।

devātārthamupāhṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt| ahamadya vimucyeyaṃ kṣātraṃ vratamanusmaran||

Verse 40

सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः। द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगत्पृथगेव वा।।

sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ| dvābhyāṃ tribhirvā yotsye'haṃ yugatpṛthageva vā||

Verse 41

वैशम्पाय उवाच। एवमुक्त्वा जरासन्धः सहदेवाभिषेचनम्। अज्ञापयत्तदा राजा ययुत्सुर्भीमकर्मभिः।।

vaiśampāya uvāca| evamuktvā jarāsandhaḥ sahadevābhiṣecanam| ajñāpayattadā rājā yayutsurbhīmakarmabhiḥ||

Verse 42

स तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्षभ। कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन्युद्ध उपस्थिते।।

sa tu senāpatiṃ rājā sasmāra bharatarṣabha| kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasminyuddha upasthite||

Verse 43

ययोस्ते नामनी राजन्हंसेति डिबिकेति च। पूर्वं सङ्कथिते पुम्भिर्नृलोके लोकसत्कृते।।

yayoste nāmanī rājanhaṃseti ḍibiketi ca| pūrvaṃ saṅkathite pumbhirnṛloke lokasatkṛte||

Verse 44

तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम्। स्मृत्वा पुरुषशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमम्।।

taṃ tu rājanvibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam| smṛtvā puruṣaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramam||

Verse 45

सत्यसन्धो जरासन्धं भुवि भीमपराक्रमम्। भागमन्यस्य निर्दिष्टमवध्यं मधुर्भिर्मृधेः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि द्वाविंशोऽध्यायः।। 2।।

satyasandho jarāsandhaṃ bhuvi bhīmaparākramam| bhāgamanyasya nirdiṣṭamavadhyaṃ madhurbhirmṛdheḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi jarāsandhavadhaparvaṇi dvāviṃśo'dhyāyaḥ|| 2||

Verse 46

नात्मनाऽऽत्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः। ब्राह्मीमाज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः।।

nātmanā''tmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ| brāhmīmājñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ||