Adhyaya 21

Verse 1

जरासन्धसमीपं गतानां श्रीकृष्णभीमार्जुनानां जरासन्धेन सह विवादः।। 1।। वासुदेव उवाच।। एष पार्थ महान्भाति पशुमान्नित्यमम्बुमान्। निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः।।

jarāsandhasamīpaṃ gatānāṃ śrīkṛṣṇabhīmārjunānāṃ jarāsandhena saha vivādaḥ|| 1|| vāsudeva uvāca|| eṣa pārtha mahānbhāti paśumānnityamambumān| nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ||

Verse 2

वैहारो विपुलः शैलो वाराहो वृषभस्तथा। तथा ऋषिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः।।

vaihāro vipulaḥ śailo vārāho vṛṣabhastathā| tathā ṛṣigiristāta śubhāścaityakapañcamāḥ||

Verse 3

एते पञ्चमहाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः। रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम्।।

ete pañcamahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ| rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam||

Verse 4

पुष्पवेष्टितशाखाग्रैर्गन्धवद्भिर्मनोहरैः। निगूढा इव लोध्राणां वनैः कामिजनप्रियैः।।

puṣpaveṣṭitaśākhāgrairgandhavadbhirmanoharaiḥ| nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ||

Verse 5

यत्र दीर्घतमा नाम ऋषिः परमन्त्रितः। शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः। औशीनर्यामजनयत्काक्षीवाद्यान्सुतान्मुनिः।।

yatra dīrghatamā nāma ṛṣiḥ paramantritaḥ| śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ| auśīnaryāmajanayatkākṣīvādyānsutānmuniḥ||

Verse 6

गौतमः प्रणयात्तस्माद्यथाऽसौ तत्र सद्मनि। भजते मागधं वंशं स नृपाणामनुग्रहः।

gautamaḥ praṇayāttasmādyathā'sau tatra sadmani| bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇāmanugrahaḥ|

Verse 7

अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः। गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स्म पुरार्जुन।।

aṅgavaṅgādayaścaiva rājānaḥ sumahābalāḥ| gautamakṣayamabhyetya ramante sma purārjuna||

Verse 8

वनराजीस्तु पश्येमाः पिप्लानां मनोरमाः। लोघ्राणां च शुभाः पार्थ गौतमौकः समीपजाः।।

vanarājīstu paśyemāḥ piplānāṃ manoramāḥ| loghrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥ samīpajāḥ||

Verse 9

अर्बुदः शक्रवापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ। स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः।।

arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau| svastikasyālayaścātra maṇināgasya cottamaḥ||

Verse 10

अपारिहार्या मेघानां मागधा मनुना कृताः। कौशिको मणिमांश्चैव चक्राते चाप्यनुग्रहम्।।

apārihāryā meghānāṃ māgadhā manunā kṛtāḥ| kauśiko maṇimāṃścaiva cakrāte cāpyanugraham||

Verse 11

पाण्डरे विपुले चैव तथा वाराहकेऽपि च। चैत्यके चज गिरिश्रेष्ठे मादङ्गे च शिलोच्चये।।

pāṇḍare vipule caiva tathā vārāhake'pi ca| caityake caja giriśreṣṭhe mādaṅge ca śiloccaye||

Verse 12

एतेषु पर्वतेन्द्रेषु सर्वसिद्धसमालयाः। यतीनामाश्रमाश्चैव मुनीनां च महात्मनाम्।।

eteṣu parvatendreṣu sarvasiddhasamālayāḥ| yatīnāmāśramāścaiva munīnāṃ ca mahātmanām||

Verse 13

वृषभस्य तमालस्य महावीर्यस्य वै तथा। गन्धर्वरक्षसां चैव नागानां च तथाऽऽलयाः।।

vṛṣabhasya tamālasya mahāvīryasya vai tathā| gandharvarakṣasāṃ caiva nāgānāṃ ca tathā''layāḥ||

Verse 14

कक्षीवतस्तपोवीर्यात्तपोदा इति विश्रुताः। पुण्यतीर्थाश्च ते सर्वे सिद्धानां चैव कीर्तिताः। मणेश्च दर्शनादेव भद्रं शिवमवाप्नुयात्।।

kakṣīvatastapovīryāttapodā iti viśrutāḥ| puṇyatīrthāśca te sarve siddhānāṃ caiva kīrtitāḥ| maṇeśca darśanādeva bhadraṃ śivamavāpnuyāt||

Verse 15

एवं प्राप्य पुरं रम्यं दुराधर्पं समन्ततः।। अर्थसिद्धिं त्वनुपमां जरासन्धोऽभिमन्यते।।

evaṃ prāpya puraṃ ramyaṃ durādharpaṃ samantataḥ|| arthasiddhiṃ tvanupamāṃ jarāsandho'bhimanyate||

Verse 16

वयमासादने तस्य दर्पमद्य हरेम हि। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः।।

vayamāsādane tasya darpamadya harema hi| vaiśampāyana uvāca| evamuktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ||

Verse 17

वार्ष्णेयः पाण्डवौ चैव प्रतस्थुर्मागधं पुरम्। हृष्टपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्।।

vārṣṇeyaḥ pāṇḍavau caiva pratasthurmāgadhaṃ puram| hṛṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyasamākulam||

Verse 18

स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुश्च गिरिव्रजतम्। ततो द्वारमनासाद्य पुरस्य गिरिमुच्छ्रितम्।।

sphītotsavamanādhṛṣyamāseduśca girivrajatam| tato dvāramanāsādya purasya girimucchritam||

Verse 19

बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः। मागधानां तु रुचिरं चैत्यकान्तरमाद्रवन्।।

bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ| māgadhānāṃ tu ruciraṃ caityakāntaramādravan||

Verse 20

यत्र मांसादमृषभमाससाद बृहद्रथः। तं हत्वा मासतालाभिस्तिस्रो भेरीकारयत्।।

yatra māṃsādamṛṣabhamāsasāda bṛhadrathaḥ| taṃ hatvā māsatālābhistisro bherīkārayat||

Verse 21

स्वपुरे स्थापयामास तेन चानह्य चर्मणा। यत्र ताः प्राणदन्भेर्यो दिव्यपुष्पावचूर्णिताः।।

svapure sthāpayāmāsa tena cānahya carmaṇā| yatra tāḥ prāṇadanbheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ||

Verse 22

भङ्क्त्वा भेरीत्रयं तेऽपि चैत्यप्राकारमाद्रवन्। द्वारतोऽभिमुखाः सर्वे ययुर्नानायुधास्तधा।।

bhaṅktvā bherītrayaṃ te'pi caityaprākāramādravan| dvārato'bhimukhāḥ sarve yayurnānāyudhāstadhā||

Verse 23

मागधानां सुरुचिरं चैत्यकं तं समाद्रवन्। शिरसीव समाघ्नन्तो जरासन्धं जिघांस्वः।।

māgadhānāṃ suruciraṃ caityakaṃ taṃ samādravan| śirasīva samāghnanto jarāsandhaṃ jighāṃsvaḥ||

Verse 24

स्थिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहत्तत्पुरातनम्। अर्चितं गन्धमाल्यैश्च सततं सुप्रतिष्ठितम्।।

sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahattatpurātanam| arcitaṃ gandhamālyaiśca satataṃ supratiṣṭhitam||

Verse 25

विपुलैर्बाहुभिर्वीरस्तेऽभिहत्याभ्यपातयन्। ततस्ते मागधं हृष्टाः पुरं प्रविविशुस्तदा।।

vipulairbāhubhirvīraste'bhihatyābhyapātayan| tataste māgadhaṃ hṛṣṭāḥ puraṃ praviviśustadā||

Verse 26

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः। दृष्ट्वा तु दुर्निमित्तानि जरासन्धमदर्शयन्।।

etasminneva kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ| dṛṣṭvā tu durnimittāni jarāsandhamadarśayan||

Verse 27

पर्युग्न्यकुर्वंश्च नृपं द्विरदस्थं पुरोहिताः। ततस्तच्छान्तये राजा जरासन्धः प्रतापवान्। दीक्षितो नियमस्थोऽसावुपवासपरोऽभवत्।।

paryugnyakurvaṃśca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ| tatastacchāntaye rājā jarāsandhaḥ pratāpavān| dīkṣito niyamastho'sāvupavāsaparo'bhavat||

Verse 28

स्नातकव्रतिनस्ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः। युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासन्धेन भारत।।

snātakavratinaste tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ| yuyutsavaḥ praviviśurjarāsandhena bhārata||

Verse 29

भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम्। स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनाम्।।

bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyamuttamām| sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinām||

Verse 30

तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते वीथ्यां तस्यां नरोत्तमाः। राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनञ्जयाः। बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः।।

tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ| rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanañjayāḥ| balādgṛhītvā mālyāni mālākārānmahābalāḥ||

Verse 31

कर्पूरशृङ्गं कोष्ठं च सफलं चान्तरापणे। वैश्याद्बलाद्गृहीत्वा ते विहृत्य च महारथाः।।

karpūraśṛṅgaṃ koṣṭhaṃ ca saphalaṃ cāntarāpaṇe| vaiśyādbalādgṛhītvā te vihṛtya ca mahārathāḥ||

Verse 32

विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः। निवेशनमथाजग्मुर्जरासन्धस्य धीमतः।।

virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ| niveśanamathājagmurjarāsandhasya dhīmataḥ||

Verse 33

गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा। शालस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुरूषिताः।।

govāsamiva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā| śālastambhanibhāsteṣāṃ candanāgururūṣitāḥ||

Verse 34

अशोभन्त महाराज बाहवो युद्धशालिनाम्। तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याञ्शालस्कन्दानिवोद्गतान्।।

aśobhanta mahārāja bāhavo yuddhaśālinām| tāndṛṣṭvā dviradaprakhyāñśālaskandānivodgatān||

Verse 35

व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समपद्यत। अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विविशुर्मागधालयम्।।

vyūḍhoraskānmāgadhānāṃ vismayaḥ samapadyata| advāreṇābhyavaskandya viviśurmāgadhālayam||

Verse 36

ते त्वतीत्य जनाकीर्णाः कक्षास्तिस्रो नरर्षभाः। अहङ्कारेण राजानमुपतस्थुर्गतव्यथाः।।

te tvatītya janākīrṇāḥ kakṣāstisro nararṣabhāḥ| ahaṅkāreṇa rājānamupatasthurgatavyathāḥ||

Verse 37

भो शब्देनैव राजानमुचुस्ते तु महारथाः। तान्पाद्यमधुपर्कार्हान्गवार्हान्सत्कृतिं गतान्। प्रत्युत्थाय जरासन्ध उपतस्थे यथाविधि।।

bho śabdenaiva rājānamucuste tu mahārathāḥ| tānpādyamadhuparkārhāngavārhānsatkṛtiṃ gatān| pratyutthāya jarāsandha upatasthe yathāvidhi||

Verse 38

उवाच चैतान्राजाऽसौ स्वागतं वोस्त्विति प्रभुः। मौनमासीत्तदा पार्थभीमयोर्जनमेजय।।

uvāca caitānrājā'sau svāgataṃ vostviti prabhuḥ| maunamāsīttadā pārthabhīmayorjanamejaya||

Verse 39

तेषां मध्ये महाबुद्धिः कृष्णो वचनमब्रवीत्। वक्तुं नायाति राजेन्द्र एतयोर्नियमस्थयोः।।

teṣāṃ madhye mahābuddhiḥ kṛṣṇo vacanamabravīt| vaktuṃ nāyāti rājendra etayorniyamasthayoḥ||

Verse 40

अर्वाङ्निशीथात्परतस्त्वाया सार्धं वदिष्यतः। यज्ञागारे स्थापयित्वा राजा राजगृहं वदिष्यतः।

arvāṅniśīthātparatastvāyā sārdhaṃ vadiṣyataḥ| yajñāgāre sthāpayitvā rājā rājagṛhaṃ vadiṣyataḥ|

Verse 41

ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्ते यातो यत्र स्थिता द्विजाः। तस्य ह्येतद्व्रतं राजन्बभूव भुवि विश्रुतम्।।

tato'rdharātre samprāpte yāto yatra sthitā dvijāḥ| tasya hyetadvrataṃ rājanbabhūva bhuvi viśrutam||

Verse 42

स्नातकान्ब्राह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिञ्जयः। अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत।।

snātakānbrāhmaṇānprāptāñśrutvā sa samitiñjayaḥ| apyardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata||

Verse 43

तांस्त्वपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा स नृपसत्तमः। उपतस्थे जरान्धो विस्मितश्चाभवत्तदा।।

tāṃstvapūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā sa nṛpasattamaḥ| upatasthe jarāndho vismitaścābhavattadā||

Verse 44

ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासन्धं नरर्षभाः। इदमूचुरमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम।।

te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsandhaṃ nararṣabhāḥ| idamūcuramitraghnāḥ sarve bharatasattama||

Verse 45

स्वस्त्यस्तु कुशलं राजन्निति तत्र व्यवस्थिताः। तं नृपं नृपशार्दूल प्रेक्षमाणाः परस्परम्।।

svastyastu kuśalaṃ rājanniti tatra vyavasthitāḥ| taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla prekṣamāṇāḥ parasparam||

Verse 46

तानब्रवीञ्जरासन्धस्तथा पाण्डवयादवान्। आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान्।।

tānabravīñjarāsandhastathā pāṇḍavayādavān| āsyatāmiti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān||

Verse 47

अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः। सम्प्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः।।

athopaviviśuḥ sarve trayaste puruṣarṣabhāḥ| sampradīptāstrayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ||

Verse 48

तानुवाच जरासन्धः सत्यसन्धो नराधिपः। विगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणवैकृतान्।। न स्नातकव्रता विप्रा वहिर्माल्यानुलेपनाः।।

tānuvāca jarāsandhaḥ satyasandho narādhipaḥ| vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇavaikṛtān|| na snātakavratā viprā vahirmālyānulepanāḥ||

Verse 49

भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन्विदितं मम सर्वशः। के यूयं पुष्पवन्तश्च भुजैर्ज्याकृतलक्षणैः।।

bhavantīti nṛloke'sminviditaṃ mama sarvaśaḥ| ke yūyaṃ puṣpavantaśca bhujairjyākṛtalakṣaṇaiḥ||

Verse 50

बिभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ। एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः।।

bibhrataḥ kṣātramojaśca brāhmaṇyaṃ pratijānatha| evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ||

Verse 51

क्षत्रिया एव लोकेऽस्मिन्विदिता मम सर्वशः।। सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते।।

kṣatriyā eva loke'sminviditā mama sarvaśaḥ|| satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate||

Verse 52

चैत्यकस्य गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किमिह सद्मनि। अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्विषात्।।

caityakasya gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kimiha sadmani| advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilviṣāt||

Verse 53

वदध्वं वाचि वीर्यं च ब्राह्मणस्य विशेषतः। कर्म चैतद्विलिङ्गस्थं किं वोऽद्य प्रसमीक्षितम्।।

vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ| karma caitadviliṅgasthaṃ kiṃ vo'dya prasamīkṣitam||

Verse 54

एवं च मामुपास्थाय कस्माच्च विधिर्नाहणाम्। प्रणीतां नानुगृह्णीत कार्यं किं वाऽस्मदागमे।।

evaṃ ca māmupāsthāya kasmācca vidhirnāhaṇām| praṇītāṃ nānugṛhṇīta kāryaṃ kiṃ vā'smadāgame||

Verse 55

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः। स्निग्धगमभीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः।। xकृष्ण उवाच।

vaiśampāyana uvāca| evamukte tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ| snigdhagamabhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ|| xkṛṣṇa uvāca|

Verse 56

स्नातकान्ब्राह्मणान्राजन्विद्ध्यस्मांस्त्वं नराधिप। स्नातकव्रतिनो राजन्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः।।

snātakānbrāhmaṇānrājanviddhyasmāṃstvaṃ narādhipa| snātakavratino rājanbrāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ||

Verse 57

विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युत। विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति।।

viśeṣaniyamāścaiṣāmaviśeṣāśca santyuta| viśeṣavāṃśca satataṃ kṣatriyaḥ śriyamṛcchati||

Verse 58

पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम्। क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान्।। अम्प्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्बार्हद्रथेरितम्।।

puṣpavatsu dhruvā śrīśca puṣpavantastato vayam| kṣatriyo bāhuvīryastu na tathā vākyavīryavān|| ampragalbhaṃ vacastasya tasmādbārhadratheritam||

Verse 59

स्ववीर्यं क्षत्रियाणां तु बाह्वोर्धाता न्यवेशयत्। तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रष्टास्यद्य न संशयटः।।

svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ tu bāhvordhātā nyaveśayat| taddidṛkṣasi cedrājandraṣṭāsyadya na saṃśayaṭaḥ||

Verse 60

अद्वारेण रिम्पोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहान्। प्रविशन्ति नरा धीरा द्वाराण्येतानि धर्मतः।।

advāreṇa rimporgehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛhān| praviśanti narā dhīrā dvārāṇyetāni dharmataḥ||

Verse 61

कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम्। प्रतिगृह्णीम् तद्विद्वि एतन्नः शाश्वतं व्रतम्।।

kāryavanto gṛhānetya śatruto nārhaṇāṃ vayam| pratigṛhṇīm tadvidvi etannaḥ śāśvataṃ vratam||