Adhyaya 20

Verse 1

कृष्णयुधिष्ठिरसंवादानन्तरं भीमार्जुनाभ्यांसह कृष्णस्य मागधपुरप्रस्थानम्।। 1।। वासुदेव उवाच।। पतितौ हंसडिभिकौ कंसश्च सगणो हतः। जरासन्धस्य निधने कालोऽयं समुपागतः।।

kṛṣṇayudhiṣṭhirasaṃvādānantaraṃ bhīmārjunābhyāṃsaha kṛṣṇasya māgadhapuraprasthānam|| 1|| vāsudeva uvāca|| patitau haṃsaḍibhikau kaṃsaśca sagaṇo hataḥ| jarāsandhasya nidhane kālo'yaṃ samupāgataḥ||

Verse 2

न शक्योऽसौ रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरैः। प्राणयुद्धेन जेतव्यः स इत्युपलभामहे।।

na śakyo'sau raṇe jetuṃ sarvairapi surāsuraiḥ| prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ityupalabhāmahe||

Verse 3

मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जयः। मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि विंशोऽध्यायः।। 20।।

mayi nītirbalaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjayaḥ| māgadhaṃ sādhayiṣyāma iṣṭiṃ traya ivāgnayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi jarāsandhavadhaparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ|| 20||

Verse 4

त्रिभिरासादितोऽस्माभिर्विजने स नराधिपः। न सन्देहो यथा युद्धमेकेनाप्युपयास्यति।।

tribhirāsādito'smābhirvijane sa narādhipaḥ| na sandeho yathā yuddhamekenāpyupayāsyati||

Verse 5

अवमानाच्च लोभाच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः। भीमसेनेन युद्धाय ध्रुवमप्युपयास्यति।।

avamānācca lobhācca bāhuvīryācca darpitaḥ| bhīmasenena yuddhāya dhruvamapyupayāsyati||

Verse 6

अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः। लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा।।

alaṃ tasya mahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ| lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā||

Verse 7

यदि भीमबलं वेत्सि यदि ते प्रत्ययो मयि। भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं न्यासभूतौ प्रयच्छ मे।।

yadi bhīmabalaṃ vetsi yadi te pratyayo mayi| bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me||

Verse 8

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। भीमार्जुनौ समालोक्य सम्प्रहृष्टमुखौ स्थितौ।।

vaiśampāyana uvāca|| evamukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ| bhīmārjunau samālokya samprahṛṣṭamukhau sthitau||

Verse 9

युधिष्ठर उवाच। अच्युताच्युत मामैवं व्याहरामित्रकर्शन। पाण्डवानां भवान्नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम्।।

yudhiṣṭhara uvāca| acyutācyuta māmaivaṃ vyāharāmitrakarśana| pāṇḍavānāṃ bhavānnātho bhavantaṃ cāśritā vayam||

Verse 10

यथा वदसि गोविन्द सर्वं तदुपपद्यते। नहि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी।।

yathā vadasi govinda sarvaṃ tadupapadyate| nahi tvamagratasteṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī||

Verse 11

येषामभिमुखी लक्ष्मीस्तेषां कृष्ण त्वमग्रतः। निहतश्च जरासन्धो मोक्षिताश्च महीक्षितः। राजसूयश्च मे लब्धो निदेशे त्व तिष्ठतः।।

yeṣāmabhimukhī lakṣmīsteṣāṃ kṛṣṇa tvamagrataḥ| nihataśca jarāsandho mokṣitāśca mahīkṣitaḥ| rājasūyaśca me labdho nideśe tva tiṣṭhataḥ||

Verse 12

क्षिप्रमेव यथा त्वेतत्कार्यं समुपपद्यते। अप्रमत्तो जगन्नाथ तथा कुरु समुपपद्यते।

kṣiprameva yathā tvetatkāryaṃ samupapadyate| apramatto jagannātha tathā kuru samupapadyate|

Verse 13

त्रिभिर्भवद्भिर्हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे। धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दुःखितः।।

tribhirbhavadbhirhi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe| dharmakāmārtharahito rogārta iva duḥkhitaḥ||

Verse 14

न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना। नाजेयोस्त्यनयोऽर्लोके कृष्णयोरिति मे मतिः।।

na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā| nājeyostyanayo'rloke kṛṣṇayoriti me matiḥ||

Verse 15

अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः। युवाभ्यां सहितो वीर किं न कुर्यान्महायशाः।।

ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmānapi vṛkodaraḥ| yuvābhyāṃ sahito vīra kiṃ na kuryānmahāyaśāḥ||

Verse 16

सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम्। अन्धं बलं जडं प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः।।

supraṇīto balaugho hi kurute kāryamuttamam| andhaṃ balaṃ jaḍaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ||

Verse 17

यतो हि निम्नं भवति नयन्ति हि ततो जलम्। यतश्छिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीवरा जलम्।।

yato hi nimnaṃ bhavati nayanti hi tato jalam| yataśchidraṃ tataścāpi nayante dhīvarā jalam||

Verse 18

तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम्। वयमाश्रित्य गोविन्दं यतामः कार्यसिद्धये।।

tasmānnayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam| vayamāśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye||

Verse 19

एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम्। पुरस्कृर्वीत कार्येषु कृष्णकार्यार्थसिद्धये।।

evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam| puraskṛrvīta kāryeṣu kṛṣṇakāryārthasiddhaye||

Verse 20

एवमेव यदुश्रेष्ठ यावत्कार्याथिसिद्धये। अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनञ्जयम्। नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति।।

evameva yaduśreṣṭha yāvatkāryāthisiddhaye| arjunaḥ kṛṣṇamanvetu bhīmo'nvetu dhanañjayam| nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhimeṣyati||

Verse 21

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः। वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktāstataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ| vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurmāgadhaṃ prati||

Verse 22

वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदैः। आच्छाद्य सुहृदां वाक्यैर्मनोज्ञैरभिनन्दिताः।।

varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadaiḥ| ācchādya suhṛdāṃ vākyairmanojñairabhinanditāḥ||

Verse 23

माधवः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्व्रतधारिणः। अमर्षादभितप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यतेजसाम्। रविसोमाग्निवपुषां दीप्तमासीत्तदा वपुः।।

mādhavaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurvratadhāriṇaḥ| amarṣādabhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyatejasām| ravisomāgnivapuṣāṃ dīptamāsīttadā vapuḥ||

Verse 24

इतं मेने जरासन्धं दृष्ट्वा भीमपुरोगमौ। एककार्यसमुद्यन्तौ कृष्णौ युद्धेऽपराजितौ।।

itaṃ mene jarāsandhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau| ekakāryasamudyantau kṛṣṇau yuddhe'parājitau||

Verse 25

ईशौ हितौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तिनौ। धर्मकामार्थलोकानां कार्याणां च प्रवर्तकौ।।

īśau hitau mahātmānau sarvakāryapravartinau| dharmakāmārthalokānāṃ kāryāṇāṃ ca pravartakau||

Verse 26

कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम्। रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकूडमतीत्य च।।

kurubhyaḥ prasthitāste tu madhyena kurujāṅgalam| ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūḍamatītya ca||

Verse 27

गण्डकीं च महाशोणं सदानीरां तथैव च। एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्याव्रजन्त ते।।

gaṇḍakīṃ ca mahāśoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca| ekaparvatake nadyaḥ krameṇaityāvrajanta te||

Verse 28

उत्तीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वांश्च कोसलान्। अतीत्य जग्मुर्मिथिलां मालां चर्मण्वतीं नदीम्।।

uttīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃśca kosalān| atītya jagmurmithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm||

Verse 29

अतीत्य गङ्गां शोणं च त्रयस्ते प्राङ्मुखास्तदा। कुशचीरच्छदा जग्मुर्मागधं क्षेत्रमच्युताः।।

atītya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca trayaste prāṅmukhāstadā| kuśacīracchadā jagmurmāgadhaṃ kṣetramacyutāḥ||

Verse 30

ते शश्वद्गोधनाकीर्णमम्बुमन्तं शुभद्रुमम्। गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम्।।

te śaśvadgodhanākīrṇamambumantaṃ śubhadrumam| gorathaṃ girimāsādya dadṛśurmāgadhaṃ puram||