Adhyaya 16

Verse 1

युधिष्ठिर्जुनयोर्भाषणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच।। सम्राड्गुणमभीप्सन्वै युष्मान्स्वार्थपरायणः। कथं प्रहिणुयां कृष्ण सोऽहं केवलसाहसात्।।

yudhiṣṭhirjunayorbhāṣaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca|| samrāḍguṇamabhīpsanvai yuṣmānsvārthaparāyaṇaḥ| kathaṃ prahiṇuyāṃ kṛṣṇa so'haṃ kevalasāhasāt||

Verse 2

भीमार्जुनावुभौ नेत्रे मनो मन्ये जनार्दनम्। मनश्चक्षुर्विहीनस्य कीदृशं जीवितं भवेत्।।

bhīmārjunāvubhau netre mano manye janārdanam| manaścakṣurvihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhavet||

Verse 3

जरासन्धबलं प्राप्य दुष्पारं भीमविक्रमम्। यमोपि न विजेताऽऽजौ तत्र वः किं विचेष्टितम्।।

jarāsandhabalaṃ prāpya duṣpāraṃ bhīmavikramam| yamopi na vijetā''jau tatra vaḥ kiṃ viceṣṭitam||

Verse 4

अस्मिंस्त्वर्थान्तरे युक्तमनर्थः प्रतिपद्यते। तस्मान्न प्रतिपत्तिस्तु कार्या युक्ता मता मम।।

asmiṃstvarthāntare yuktamanarthaḥ pratipadyate| tasmānna pratipattistu kāryā yuktā matā mama||

Verse 5

यथाऽहं विमृशाम्येकस्तत्तावच्छ्रूयतां मम। संन्यासं रोचये साधु कार्यस्यास्य जनार्दन। प्रतिहन्ति मनो मेऽद्य राजसूयो दूराहरः।।

yathā'haṃ vimṛśāmyekastattāvacchrūyatāṃ mama| saṃnyāsaṃ rocaye sādhu kāryasyāsya janārdana| pratihanti mano me'dya rājasūyo dūrāharaḥ||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच।। पार्थः प्राप्य धनुः श्रेष्ठमक्षय्यौ च महेषुधी। रथं ध्वजं हयांश्चैव युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| pārthaḥ prāpya dhanuḥ śreṣṭhamakṣayyau ca maheṣudhī| rathaṃ dhvajaṃ hayāṃścaiva yudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 7

अर्जुन उवाच। धनुः शस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम्। प्राप्तमेतन्मय राजन्दुष्प्रापं यदभीप्सितम्।

arjuna uvāca| dhanuḥ śastraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmiryaśo balam| prāptametanmaya rājanduṣprāpaṃ yadabhīpsitam|

Verse 8

कुले जन्म प्रशंसन्ति वैद्याः साधु सुनिष्ठिताः। बलेन सदृशं नास्ति वीर्यं तु मम रोचते।

kule janma praśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ| balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama rocate|

Verse 9

कृतवीर्यकुले जातो निर्वीर्यः किं करिष्यति। निर्वीर्ये तु कुले जातो वीर्यवांस्तु विशिष्यते।।

kṛtavīryakule jāto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati| nirvīrye tu kule jāto vīryavāṃstu viśiṣyate||

Verse 10

क्षत्रियः सर्वशो राजन्यस्य वृत्तिर्द्विषज्जये। सर्वैगुणैर्विहीनोऽपि वीर्यवान्हि तरेन्द्रिपून्।।

kṣatriyaḥ sarvaśo rājanyasya vṛttirdviṣajjaye| sarvaiguṇairvihīno'pi vīryavānhi tarendripūn||

Verse 11

सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति। जयस्य हेतुः सिद्धिर्हि कर्म दैवं च संश्रितम्।।

sarvairapi guṇairyukto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati| jayasya hetuḥ siddhirhi karma daivaṃ ca saṃśritam||

Verse 12

संयुक्तो हि बलैः कश्चित्प्रमादान्नोपयुज्यते।।

saṃyukto hi balaiḥ kaścitpramādānnopayujyate||

Verse 13

तेन द्वारेण शत्रुभ्यः क्षीयते सबलो रिपुः।।

tena dvāreṇa śatrubhyaḥ kṣīyate sabalo ripuḥ||

Verse 14

दैन्यं यथा बलवति तथा मोहो बलान्विते। तावुभौ नाशकौ हेतू राज्ञा त्याज्यौ जयार्थिना।।

dainyaṃ yathā balavati tathā moho balānvite| tāvubhau nāśakau hetū rājñā tyājyau jayārthinā||

Verse 15

जरासन्धिविनाशं च राज्ञां च परिरक्षणम्। यदि कुर्याम् यज्ञार्थं किं ततः परमं भवेत्।।

jarāsandhivināśaṃ ca rājñāṃ ca parirakṣaṇam| yadi kuryām yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhavet||

Verse 16

अनारम्भे हि नियतो भवेदगुणनिश्चयः। गुणान्निः संशयाद्राजन्नैर्गुण्यं मन्यसे कथम्।।

anārambhe hi niyato bhavedaguṇaniścayaḥ| guṇānniḥ saṃśayādrājannairguṇyaṃ manyase katham||

Verse 17

काषायं सुलभं पश्चान्मुनीनां शममिच्छताम्। साम्राज्यं तु भवेच्छक्यं वयं योत्स्यामहे परान्।।

kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścānmunīnāṃ śamamicchatām| sāmrājyaṃ tu bhavecchakyaṃ vayaṃ yotsyāmahe parān||