Adhyaya 15

Verse 1

राजसूयविषये श्रीकृष्णयुधिष्ठिरभीमानां संवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुमर्हति। संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि।।

rājasūyaviṣaye śrīkṛṣṇayudhiṣṭhirabhīmānāṃ saṃvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| uktaṃ tvayā buddhimatā yannānyo vaktumarhati| saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvannānyo vidyate bhuvi||

Verse 2

गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियङ्कराः। न च साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृच्छ्रभाक्।

gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṅkarāḥ| na ca sāmrājyamāptāste samrāṭśabdo hi kṛcchrabhāk|

Verse 3

कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुमर्हति। परेण समवेतस्तु यः प्रशस्यः स पूज्यते।।

kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitumarhati| pareṇa samavetastu yaḥ praśasyaḥ sa pūjyate||

Verse 4

विशाला बहुला भूमिर्बहुरत्नसमाचिता। दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह।।

viśālā bahulā bhūmirbahuratnasamācitā| dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha||

Verse 5

शममेव परं मन्ये शमात्क्षेमं भवेन्मम। आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यमिति मे मतिः।।

śamameva paraṃ manye śamātkṣemaṃ bhavenmama| ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyamiti me matiḥ||

Verse 6

एवमेते हि जानन्ति कुले जाता मनस्विनः। कश्चित्कदाचिदेतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन।

evamete hi jānanti kule jātā manasvinaḥ| kaścitkadācideteṣāṃ bhavecchreṣṭho janārdana|

Verse 7

वयं यैव महाभाग जरासन्धभयात्तदा। शङ्किताः स्म महाभाग द्वौरात्म्यात्तस्य चानघ।।

vayaṃ yaiva mahābhāga jarāsandhabhayāttadā| śaṅkitāḥ sma mahābhāga dvaurātmyāttasya cānagha||

Verse 8

अहं हि तव दुर्धर्ष भुजवीर्याश्रयः प्रभो। नात्मानं बलिनं मन्ये त्वयि तस्माद्विशङ्किते।।

ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho| nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmādviśaṅkite||

Verse 9

त्वत्सकाशाच्च रामाच्च भीमसेनाच्च माधव। अर्जुनाद्वा महाबाहो हन्तुं शक्यो नवेति वै। एवं जानन्हि वार्ष्णेय विमृशामि पुनः पुनः।।

tvatsakāśācca rāmācca bhīmasenācca mādhava| arjunādvā mahābāho hantuṃ śakyo naveti vai| evaṃ jānanhi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ||

Verse 10

त्वं मे प्रमाणभूतोऽसि सर्वकार्येषु केशव। तच्छ्रुत्वा चाब्रवीद्भीमो वाक्यं वाक्यविशारदः।।

tvaṃ me pramāṇabhūto'si sarvakāryeṣu keśava| tacchrutvā cābravīdbhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ||

Verse 11

भीम उवाच।। अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति। दुर्बलश्चानुपायेन बलिनं योऽधितिष्ठति।।

bhīma uvāca|| anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati| durbalaścānupāyena balinaṃ yo'dhitiṣṭhati||

Verse 12

अतन्द्रितश्च प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम्। जयेत्सम्यक्प्रयोगेण नीत्याऽर्थानात्मनो हितान्।।

atandritaśca prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum| jayetsamyakprayogeṇa nītyā'rthānātmano hitān||

Verse 13

कृष्णे नयो मयि बलं जयः पार्थे धनञ्जये। मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः।।

kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanañjaye| māgadhaṃ sādhayiṣyāma iṣṭiṃ traya ivāgnayaḥ||

Verse 14

त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य सर्वं प्राप्स्यति धर्मराट्। जयोऽस्माकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान्सदा।।

tvadbuddhibalamāśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ| jayo'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavānsadā||

Verse 15

कृष्ण उवाच। अर्थानारभते बालो नानुबन्धमवेक्षते। तस्मादरिं न मृष्यन्ति बालमर्थपरायणम्।।

kṛṣṇa uvāca| arthānārabhate bālo nānubandhamavekṣate| tasmādariṃ na mṛṣyanti bālamarthaparāyaṇam||

Verse 16

जित्वा जय्यान्यौवनाश्विः पालनाच्च भगीरथः। कार्तवीर्यस्तपोवीर्याद्बलात्तु भरतो विभुः।।

jitvā jayyānyauvanāśviḥ pālanācca bhagīrathaḥ| kārtavīryastapovīryādbalāttu bharato vibhuḥ||

Verse 17

ऋद्ध्या मरुत्तस्तान्पञ्च सम्राजस्त्वनुशुश्रुम। सर्वान्वंश्याननुमृशन्नैते सन्ति युगे युगे।।

ṛddhyā maruttastānpañca samrājastvanuśuśruma| sarvānvaṃśyānanumṛśannaite santi yuge yuge||

Verse 18

साम्राज्यमिच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर। निग्राह्यलक्षणं प्राप्तिर्धर्मार्थनयलक्षणैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः।। 25।।

sāmrājyamicchataste tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira| nigrāhyalakṣaṇaṃ prāptirdharmārthanayalakṣaṇaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi mantraparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ|| 25||

Verse 19

बार्हद्रथो जरासन्धस्तद्विद्धि भरतर्षभ। न चैनं प्रत्यत्युद्ध्यन्त कुलान्येकशतं नृपाः।। युधिष्ठिर धर्मार्थनयलक्षणैः सहिता प्राप्तिः पालनं निग्राह्यलक्षणं साम्राज्यं च तेऽस्ति ।।

bārhadratho jarāsandhastadviddhi bharatarṣabha| na cainaṃ pratyatyuddhyanta kulānyekaśataṃ nṛpāḥ|| yudhiṣṭhira dharmārthanayalakṣaṇaiḥ sahitā prāptiḥ pālanaṃ nigrāhyalakṣaṇaṃ sāmrājyaṃ ca te'sti ||

Verse 20

तस्मादिह बलादेव साम्राज्यं कुरुते हि सः।।

tasmādiha balādeva sāmrājyaṃ kurute hi saḥ||

Verse 21

रत्नभाजो हि राजानो जरासन्धमुपासते। न च तुष्यति तेनापि बाल्यादनयमास्थितः।।

ratnabhājo hi rājāno jarāsandhamupāsate| na ca tuṣyati tenāpi bālyādanayamāsthitaḥ||

Verse 22

मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषो बलात्। आदत्ते न च नो दृष्टोऽभागः पुरुषतः क्वचित्।। बार्हद्रथं जरासन्धं तं विद्धि इति क. घ.पाठः।।

mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣo balāt| ādatte na ca no dṛṣṭo'bhāgaḥ puruṣataḥ kvacit|| bārhadrathaṃ jarāsandhaṃ taṃ viddhi iti ka. gha.pāṭhaḥ||

Verse 23

एवं सर्वान्वशे चक्रे जरासन्धः शतावरान्। तं दुर्बलतरो राजा कथं पार्थ उपैष्यति।।

evaṃ sarvānvaśe cakre jarāsandhaḥ śatāvarān| taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati||

Verse 24

तण्डुलप्रस्थके राजा कपर्दिनमुपासते। प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे। पशूनामिव प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे।

taṇḍulaprasthake rājā kapardinamupāsate| prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatergṛhe| paśūnāmiva pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatergṛhe|

Verse 25

क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः। ततः स्म मागधं सङ्ख्ये प्रतिबाधेम यद्वयम्।।

kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ| tataḥ sma māgadhaṃ saṅkhye pratibādhema yadvayam||

Verse 26

षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश। जरासन्धेन राजानस्ततः क्रूरं प्रवर्त्स्यते।।

ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃścaturdaśa| jarāsandhena rājānastataḥ krūraṃ pravartsyate||

Verse 27

प्राप्नुयात्स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नमाचरेत्। जयेद्यश्च जरासन्धं स सम्राण्णियतं भवेत्।।

prāpnuyātsa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnamācaret| jayedyaśca jarāsandhaṃ sa samrāṇṇiyataṃ bhavet||