Adhyaya 13

Verse 1

मन्त्रिभिः सह संमन्त्र्य कृतराजसूयकरणनिश्चयस्य युधिष्ठिरस्य श्रीकृष्णम्प्रति दूतप्रेषणम्।। 1।। दूतेन सह इन्द्रप्रस्थमागतं श्रीकृष्णम्प्रति युधिष्ठिरोक्ति ।। 2।। वैशम्पायन उवाच।। ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः। चिन्तयन्राजसूयेष्टिं न लेभे शर्म भारत।।

mantribhiḥ saha saṃmantrya kṛtarājasūyakaraṇaniścayasya yudhiṣṭhirasya śrīkṛṣṇamprati dūtapreṣaṇam|| 1|| dūtena saha indraprasthamāgataṃ śrīkṛṣṇamprati yudhiṣṭhirokti || 2|| vaiśampāyana uvāca|| ṛṣestadvacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ| cintayanrājasūyeṣṭiṃ na lebhe śarma bhārata||

Verse 2

राजर्षीणां च तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम्। यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च।।

rājarṣīṇāṃ ca taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām| yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyairlokaprāptiṃ samīkṣya ca||

Verse 3

हरिश्चन्द्रं च राजर्षि रोजमानं विशेषतः। यज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः।।

hariścandraṃ ca rājarṣi rojamānaṃ viśeṣataḥ| yajvānaṃ yajñamāhartuṃ rājasūyamiyeṣa saḥ||

Verse 4

युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः। प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे।।

yudhiṣṭhirastataḥ sarvānarcayitvā sabhāsadaḥ| pratyarcitaśca taiḥ sarvairyajñāyaiva mano dadhe||

Verse 5

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभस्तदा। आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः सञ्चिन्त्य चासकृत्।।

sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇāmṛṣabhastadā| āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ sañcintya cāsakṛt||

Verse 6

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुचिन्तयन्। किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे।।

bhūyaścādbhutavīryaujā dharmamevānucintayan| kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhavediti mano dadhe||

Verse 7

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मभृतां वरः। अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः।।

anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ| aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 8

सर्वेषां दीयतां देयं मुष्णन्कोपमदावुभौ। साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रूयेत भाषितम्।।

sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇankopamadāvubhau| sādhu dharmeti dharmeti nānyacchrūyeta bhāṣitam||

Verse 9

एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाः। न तस्य विद्यते द्रेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता।।

evaṃ gate tatastasminpitarīvāśvasañjanāḥ| na tasya vidyate dreṣṭā tato'syājātaśatrutā||

Verse 10

परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्य परिपालनात्। शत्रूणां क्षपणाच्चैव बीभत्सोः सव्यसाचिनः।।

parigrahānnarendrasya bhīmasya paripālanāt| śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ||

Verse 11

बलीनां सम्यगुत्थानान्नकुलस्य यशस्विनः। धीमतः सहदेवस्य धर्माणामनुशासनात्।।

balīnāṃ samyagutthānānnakulasya yaśasvinaḥ| dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇāmanuśāsanāt||

Verse 12

वैनत्यात्सर्वतश्चैव नकुलस्य स्वभावतः। अविग्रहा वीतभयाः स्वकर्मनिरताः सदा।।

vainatyātsarvataścaiva nakulasya svabhāvataḥ| avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā||

Verse 13

निकामवर्षाः स्फीताश्च आसञ्जनपदास्तथा। वार्धुषी यज्ञसत्वानि गोरक्षं कर्षणं वणिक् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः।। 13।।

nikāmavarṣāḥ sphītāśca āsañjanapadāstathā| vārdhuṣī yajñasatvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik || || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi mantraparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13||

Verse 14

विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणा। अनुकर्षं च निष्कर्षं व्याधिपावकमूर्छनम्।। वार्धुषी वृद्ध्युपजीविका। यज्ञसत्वानि कतूना सामर्थ्यानि सद्यः पुष्कलफलप् रदत्वादिविषयाणि।।

viśeṣātsarvamevaitatsañjajñe rājakarmaṇā| anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam|| vārdhuṣī vṛddhyupajīvikā| yajñasatvāni katūnā sāmarthyāni sadyaḥ puṣkalaphalap radatvādiviṣayāṇi||

Verse 15

सर्वमेव न तत्रासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे। दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम्।।

sarvameva na tatrāsīddharmanitye yudhiṣṭhire| dasyubhyo vañcakebhyaśca rājñaḥ prati parasparam||

Verse 16

राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयत मृषाकृतम्। प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वकर्मजम्।।

rājavallabhataścaiva nāśrūyata mṛṣākṛtam| priyaṃ kartumupasthātuṃ balikarma svakarmajam||

Verse 17

अभिहर्तुं नृपाः षट्‌सु पृथक्‌जात्यैश्च नैगमैः। ववृधे विषयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्ठिरे।। अनुकर्ष दारिद्र्याद्राजकीयद्रव्यस्यातीतवर्षस्य ऋणत्वेन धारणम्। निष्कर्ष करार्थं प्रजापीडनम्। अवर्षणं चातिवर्षं इति क. पाठः। मूर्छनं वृद्धिः।।

abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭ‌su pṛthak‌jātyaiśca naigamaiḥ| vavṛdhe viṣayastatra dharmanitye yudhiṣṭhire|| anukarṣa dāridryādrājakīyadravyasyātītavarṣasya ṛṇatvena dhāraṇam| niṣkarṣa karārthaṃ prajāpīḍanam| avarṣaṇaṃ cātivarṣaṃ iti ka. pāṭhaḥ| mūrchanaṃ vṛddhiḥ||

Verse 18

कामतोऽप्युपयुञ्जानै राजसैर्लोभजैर्जनैः। सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः स सर्वराट्।। नैगमैर्वणिग्भिः सह आसन्निति शेवः। इतरे नृपा विणिग्वद्येन करदीकृता इत्यर् थः। तत्र तस्मिन् विषयोदेशः।।

kāmato'pyupayuñjānai rājasairlobhajairjanaiḥ| sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ|| naigamairvaṇigbhiḥ saha āsanniti śevaḥ| itare nṛpā viṇigvadyena karadīkṛtā ityar thaḥ| tatra tasmin viṣayodeśaḥ||

Verse 19

यस्मिन्नधिकृतः सम्राड् भ्राजमानो महायशाः। यत्र राजन्दश दिशः पितृतो मातृतस्तथा। अनुरक्ताः प्रजा आसन्नागोपाला द्विजातयः ।।

yasminnadhikṛtaḥ samrāḍ bhrājamāno mahāyaśāḥ| yatra rājandaśa diśaḥ pitṛto mātṛtastathā| anuraktāḥ prajā āsannāgopālā dvijātayaḥ ||

Verse 20

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातृंश्च वदतां वरः। bराजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत।।

sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṛṃśca vadatāṃ varaḥ| brājasūyaṃ prati tadā punaḥ punarapṛcchata||

Verse 21

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचोऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा। युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन्।।

te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco'rthyaṃ mantriṇastadā| yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣumidamabruvan||

Verse 22

येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति। तेन राजाऽपि तं कुत्स्नं सम्राड्गुणमभीप्सृति।। लोभजैर्विमोहोत्थैराजसरैर्वृत्तिविशेषैस्तृष्णादिभिस्तादृशैरपि ववृधे वृद्ध िमानभूत्।।

yenābhiṣikto nṛpatirvāruṇaṃ guṇamṛcchati| tena rājā'pi taṃ kutsnaṃ samrāḍguṇamabhīpsṛti|| lobhajairvimohotthairājasarairvṛttiviśeṣaistṛṣṇādibhistādṛśairapi vavṛdhe vṛddha imānabhūt||

Verse 23

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन। राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव।।

tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana| rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdastava||

Verse 24

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसम्पदा। साम्ना षडग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते शंसितव्रतैः।।

tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasampadā| sāmnā ṣaḍagnayo yasmiṃścīyante śaṃsitavrataiḥ||

Verse 25

दर्वीहोमानुपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून्। अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते।।

darvīhomānupādāya sarvānyaḥ prāpnute kratūn| abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajittena cocyate||

Verse 26

समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम्। अचिरात्त्वं महाराज राजसूयमवाप्स्यसि।।

samartho'si mahābāho sarve te vaśagā vayam| acirāttvaṃ mahārāja rājasūyamavāpsyasi||

Verse 27

अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु। इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन्।।

avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru| ityevaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthakca saha cābruvan||

Verse 28

स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशाम्पते। धृष्टमिष्टं वरिष्टं च जग्राह मनसाऽरिहा।।

sa dharmyaṃ pāṇḍavasteṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāmpate| dhṛṣṭamiṣṭaṃ variṣṭaṃ ca jagrāha manasā'rihā||

Verse 29

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम्। स प्रशस्तक्रियारम्भः परीक्षामुपचक्रमे।।

śrutvā suhṛdvacastacca jānaṃścāpyātmanaḥ kṣamam| sa praśastakriyārambhaḥ parīkṣāmupacakrame||

Verse 30

वैशम्पायन उवाच।। चतुर्भिर्भीमसेनाद्यैर्भ्रातृभिः सहितो हितम्। एवमुक्तस्तथा पार्थो धर्म एव मनो दधे।।

vaiśampāyana uvāca|| caturbhirbhīmasenādyairbhrātṛbhiḥ sahito hitam| evamuktastathā pārtho dharma eva mano dadhe||

Verse 31

स राजसूयं राजेन्द्रः कुरूणामृषभः क्रतुम्। जगाम मनसा सद्य आहरिष्यन्युधिष्ठिरः।।

sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇāmṛṣabhaḥ kratum| jagāma manasā sadya āhariṣyanyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 32

भूयस्त्वद्भुतवीर्योपि धर्ममेवानुपालयन् । पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत।।

bhūyastvadbhutavīryopi dharmamevānupālayan | punaḥ punarmano dadhre rājasūyāya bhārata||

Verse 33

स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृत्विग्निश्च महात्मभिः। मन्त्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

sa bhrātṛbhiḥ punardhīmānṛtvigniśca mahātmabhiḥ| mantribhiścāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 34

धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रवित्। विराटद्रुपदाभ्यां च सात्यकेन च धीमता।।

dhaumyadvaipāyanādyaiśca mantrayāmāsa mantravit| virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā||

Verse 35

युधामन्यूत्तमौजोभ्यां सौभद्रेण च धीमता। द्रौपदेयैः परं शूरैर्मन्त्रयामास संवृतः।।

yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā| draupadeyaiḥ paraṃ śūrairmantrayāmāsa saṃvṛtaḥ||

Verse 36

युधिष्ठिर उवाच।। भवन्तो राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः। श्रद्दधानस्य वदत ममावाप्तिः कथं भवेत्।।

yudhiṣṭhira uvāca|| bhavanto rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ| śraddadhānasya vadata mamāvāptiḥ kathaṃ bhavet||

Verse 37

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन। इदमूचुर्वचः काले धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktāstu te tena rājñā rājīvalocana| idamūcurvacaḥ kāle dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 38

अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम्। अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिर्ऋषिभिस्तथा।।

arhastvamasi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum| athaivamukte nṛpatāvṛtvigbhirṛṣibhistathā||

Verse 39

मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन्। स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनाऽऽत्मवान्।।

mantriṇo bhrātaraścāsya tadvacaḥ pratyapūjayan| sa tu rājā mahāprājñaḥ punarevātmanā''tmavān||

Verse 40

भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया। सामर्थ्ययोगं सम्प्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ।।

bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā| sāmarthyayogaṃ samprekṣya deśakālau vyayāgamau||

Verse 41

विमृश्य सम्यक् च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति। नहि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविनिश्चयात्।।

vimṛśya samyak ca dhiyā kurvanprājño na sīdati| nahi yajñasamārambhaḥ kevalātmaviniścayāt||

Verse 42

भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन्। स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम्।।

bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryamudvahan| sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇameva janārdanam||

Verse 43

सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम्। अप्रमेयं महाबाहुं कामाञ्जातमजं नृषु।।

sarvalokātparaṃ matvā jagāma manasā harim| aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāñjātamajaṃ nṛṣu||

Verse 44

पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमतैः। नास्य किञ्चिदविज्ञातं नास्य किञ्चिदकर्मजम्।।

pāṇḍavastarkayāmāsa karmabhirdevasaṃmataiḥ| nāsya kiñcidavijñātaṃ nāsya kiñcidakarmajam||

Verse 45

न स किञ्चिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत। स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः ।।

na sa kiñcinna viṣahediti kṛṣṇamamanyata| sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 46

गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतमञ्जसा। शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान्।।

guruvadbhūtagurave prāhiṇoddūtamañjasā| śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān||

Verse 47

द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत्। स प्रभुं प्राञ्जलिर्भूत्वा व्यज्ञापयत माधवम्।।

dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat| sa prabhuṃ prāñjalirbhūtvā vyajñāpayata mādhavam||

Verse 48

दूत उवाच।। धर्मराजो हृषीकेश धौम्यव्यासादिभिः सह। पाञ्चालमात्स्यसहितैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वशः।।

dūta uvāca|| dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha| pāñcālamātsyasahitairbhrātṛbhiścaiva sarvaśaḥ||

Verse 49

त्वद्दर्शनं महाबाहो काङ्क्षते स युधिष्ठिरः।।

tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 50

वैशम्पायन उवाच।। इन्द्रसेनवचः श्रुत्वा यादवप्रवरो बली। दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः।।

vaiśampāyana uvāca|| indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī| darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ||

Verse 51

आमन्त्र्य राजन्सुहृदो वसुदेवं च माधवः। इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थमगात्तदा। व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनवः।।

āmantrya rājansuhṛdo vasudevaṃ ca mādhavaḥ| indrasenena sahita indraprasthamagāttadā| vyatītya vividhāndeśāṃstvarāvānkṣipravāhanavaḥ||

Verse 52

इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः। स गृहे पितृवद्धात्रा धर्मराजेन पूजितः।। येन कारेण वारुणं गुणं वृद्धिं। तेन कारणेना।।

indraprasthagataṃ pārthamabhyagacchajjanārdanaḥ| sa gṛhe pitṛvaddhātrā dharmarājena pūjitaḥ|| yena kāreṇa vāruṇaṃ guṇaṃ vṛddhiṃ| tena kāraṇenā||

Verse 53

भीमेन च ततोऽपश्यत्स्वसारं प्रीतिमान्पितुः। प्रीतः प्रीतेन सुहृदा रेमे स सहितस्तदा।।

bhīmena ca tato'paśyatsvasāraṃ prītimānpituḥ| prītaḥ prītena suhṛdā reme sa sahitastadā||

Verse 54

अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपासितः। तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्पमच्युतम्। धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वप्रयोजनम्।। भ्रात्रा पितृष्वसृजेन।।

arjunena yamābhyāṃ ca guruvatparyupāsitaḥ| taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalpamacyutam| dharmarājaḥ samāgamya jñāpayatsvaprayojanam|| bhrātrā pitṛṣvasṛjena||

Verse 55

युधिष्ठिर उवाच।। प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया। प्राप्यते येन तत्ते हि विदितं कृष्ण सर्वशः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā| prāpyate yena tatte hi viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ||

Verse 56

यस्मिन्सर्वं सम्भवति यश्च सर्वत्र पूज्यते। यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति।।

yasminsarvaṃ sambhavati yaśca sarvatra pūjyate| yaśca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati||

Verse 57

तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मे। तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत्।।

taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryamāhuḥ sametya me| tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet||

Verse 58

केचिद्धि सौहृदा देवे न दोषं परिचक्षते। स्वार्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत।।

keciddhi sauhṛdā deve na doṣaṃ paricakṣate| svārthahetostathaivānye priyameva vadantyuta||

Verse 59

प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम्। एवम्प्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने।।

priyameva parīpsante kecidātmani yaddhitam| evamprāyāśca dṛśyante janavādāḥ prayojane||

Verse 60

त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधौ व्युदस्य च। परमं यत्क्षमं लोके यथावद्वक्तुमर्हसि।।

tvaṃ tu hetūnatītyaitānkāmakrodhau vyudasya ca| paramaṃ yatkṣamaṃ loke yathāvadvaktumarhasi||