Adhyaya 12

Verse 1

इन्द्रसभास्थहरिश्चन्द्रचरिते युधिष्ठिरेण पृष्टे तत्कथाप्रसङ्गेन नारदकृता राजसूयप्रशंसा।। 1।। युधिष्ठरम्प्रति पाण्डुसन्देशकथनपूर्वकं नारदस्य गमनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच।। प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर। वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि मे प्रभो।।

indrasabhāsthahariścandracarite yudhiṣṭhireṇa pṛṣṭe tatkathāprasaṅgena nāradakṛtā rājasūyapraśaṃsā|| 1|| yudhiṣṭharamprati pāṇḍusandeśakathanapūrvakaṃ nāradasya gamanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca|| prāyaśo rājalokaste kathito vadatāṃ vara| vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi me prabho||

Verse 2

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो। दैत्येन्द्राश्चापि भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा।।

varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgāste kathitā vibho| daityendrāścāpi bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarāstathā||

Verse 3

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा। गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः।।

tathā dhanapateryakṣā guhyakā rākṣasāstathā| gandharvāpsarasaścaiva bhagavāṃśca vṛṣadhvajaḥ||

Verse 4

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षभः। सर्वे देवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि वैव ह।।

pitāmahasabhāyāṃ tu kathitāste maharṣabhaḥ| sarve devanikāyāśca sarvaśāstrāṇi vaiva ha||

Verse 5

शक्रस्य तु सभायां तु देवाः सङ्कीर्तिता मुने। उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः।।

śakrasya tu sabhāyāṃ tu devāḥ saṅkīrtitā mune| uddeśataśca gandharvā vividhāśca maharṣayaḥ||

Verse 6

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने। कथितस्ते सभायां वै देवेन्द्रस्य महात्मनः।।

eka eva tu rājarṣirhariścandro mahāmune| kathitaste sabhāyāṃ vai devendrasya mahātmanaḥ||

Verse 7

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रत। येनासौ सह शक्रेण स्पर्धदे सुमहायशाः।।

kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavrata| yenāsau saha śakreṇa spardhade sumahāyaśāḥ||

Verse 8

पितृलोकगतश्चैव त्वया विप्र पिता मम। दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं वाऽपि समागतः।।

pitṛlokagataścaiva tvayā vipra pitā mama| dṛṣṭaḥ pāṇḍurmahābhāgaḥ kathaṃ vā'pi samāgataḥ||

Verse 9

किमुक्तवांश्च भगवंस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत। त्वत्तः श्रोतुं सर्वमिदं परं कौतूहलं हि मे।।

kimuktavāṃśca bhagavaṃstanmamācakṣva suvrata| tvattaḥ śrotuṃ sarvamidaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 10

नारद उवाच। यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः।।

nārada uvāca| yanmāṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho| tatte'haṃ sampravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ||

Verse 11

इक्ष्वाकूणां कुले जातस्त्रिशङ्कुर्नाम पार्थिवः। अयोध्याधिपतिर्वीरो विश्वामित्रेण संस्थितः।।

ikṣvākūṇāṃ kule jātastriśaṅkurnāma pārthivaḥ| ayodhyādhipatirvīro viśvāmitreṇa saṃsthitaḥ||

Verse 12

तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा। तस्यां गर्भः समभवद्धर्मेण कुरुनन्दन।।

tasya satyavatī nāma patnī kekayavaṃśajā| tasyāṃ garbhaḥ samabhavaddharmeṇa kurunandana||

Verse 13

सा च काले महाभागा राजन्मासं प्रविश्य च। कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्। स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः।।

sā ca kāle mahābhāgā rājanmāsaṃ praviśya ca| kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam| sa vai rājā hariścandrastraiśaṅkava iti smṛtaḥ||

Verse 14

स राजा बलवानासीत्सम्राट् सर्वमहीक्षिताम्। तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः।।

sa rājā balavānāsītsamrāṭ sarvamahīkṣitām| tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ||

Verse 15

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम्। शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त जनेश्वर।।

tenaikaṃ rathamāsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam| śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta janeśvara||

Verse 16

स निर्जित्य महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम्। आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम्।।

sa nirjitya mahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām| ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum||

Verse 17

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया। द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन्।।

tasya sarve mahīpālā dhanānyājahrurājñayā| dvijānāṃ pariveṣṭārastasminyajñe ca te'bhavan||

Verse 18

समाप्तयज्ञो विधिवद्धरिश्चन्द्रः प्रतापवान्। अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिपः।।

samāptayajño vidhivaddhariścandraḥ pratāpavān| abhiṣiktaśca śuśubhe sāmrājyena narādhipaḥ||

Verse 19

राजसूयेऽभिषिक्तश्च समाप्तवरदक्षिणे।।

rājasūye'bhiṣiktaśca samāptavaradakṣiṇe||

Verse 20

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याचकानां नरेश्वरः। यथोक्तवन्तस्ते तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम्।।

prādācca draviṇaṃ prītyā yācakānāṃ nareśvaraḥ| yathoktavantaste tasmiṃstataḥ pañcaguṇādhikam||

Verse 21

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तदा। प्रसर्पकाले सम्प्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान्।।

atarpayacca vividhairvasubhirbrāhmaṇāṃstadā| prasarpakāle samprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān||

Verse 22

भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः। रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम्। तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।

bhakṣyabhojyaiśca vividhairyathākāmapuraskṛtaiḥ| ratnaughatarpitaistuṣṭairdvijaiśca samudāhṛtam| tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo'bhyadhiko'bhavat |

Verse 23

एतस्मात्कारणाद्राजन्हरिश्चन्द्रो विराजते। तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्वि भरतर्षभ।।

etasmātkāraṇādrājanhariścandro virājate| tebhyo rājasahasrebhyastadvidvi bharatarṣabha||

Verse 24

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान्। अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिप।।

samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān| abhiṣiktaśca śuśubhe sāmrājyena narādhipa||

Verse 25

ये चान्ये च महीपाला राजसूयं महाक्रतुम्। यजन्ते ते सहेन्द्रेण मोदन्ते भरतर्षभ।

ye cānye ca mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum| yajante te sahendreṇa modante bharatarṣabha|

Verse 26

ये चापि नि नं प्राप्ताः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः। ते तत्सदनम् ताद्य मोन्दते भरतर्षभ।।

ye cāpi ni naṃ prāptāḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ| te tatsadanam tādya mondate bharatarṣabha||

Verse 27

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम्। ते तत्स्थानं समासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः।।

tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram| te tatsthānaṃ samāsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ||

Verse 28

पिता च त्वाऽऽह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दन। हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः।।

pitā ca tvā''ha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandana| hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ||

Verse 29

विज्ञाय मानुषं लोकमायान्तं मां नराधिप। प्रोवाच प्रणतो भूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम्।।

vijñāya mānuṣaṃ lokamāyāntaṃ māṃ narādhipa| provāca praṇato bhūtvā vadethāstvaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 30

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते स्थिता वशे। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमहारस्वेति भारत।।

samartho'si mahīṃ jetuṃ bhrātaraste sthitā vaśe| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhamahārasveti bhārata||

Verse 31

त्वयीष्टवति पुत्रेऽहं हरिश्चन्द्रवदाशु वै। मोदिष्ये बहुलाः शश्वत्समाः शक्रस्य संसदि।।

tvayīṣṭavati putre'haṃ hariścandravadāśu vai| modiṣye bahulāḥ śaśvatsamāḥ śakrasya saṃsadi||

Verse 32

एवं भवतु वक्ष्येऽहं तव पुत्रं नराधिपम्। भूलोकं यदि गच्छेयमिति पाण्डुमथाब्रुवम्।।

evaṃ bhavatu vakṣye'haṃ tava putraṃ narādhipam| bhūlokaṃ yadi gaccheyamiti pāṇḍumathābruvam||

Verse 33

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सङ्कल्पं कुरु पाण्डव। गन्तासित्वं महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम्।।

tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṅkalpaṃ kuru pāṇḍava| gantāsitvaṃ mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām||

Verse 34

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान्। छिद्राण्यस्य वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः।।

bahuvighnaśca nṛpate kratureṣa smṛto mahān| chidrāṇyasya vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ||

Verse 35

युद्धं च क्षत्रशमनं पृथिवीक्षयकारणम्। किञ्चिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम्।।

yuddhaṃ ca kṣatraśamanaṃ pṛthivīkṣayakāraṇam| kiñcideva nimittaṃ ca bhavatyatra kṣayāvaham||

Verse 36

एतत्सञ्चिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर। अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे।।

etatsañcintya rājendra yatkṣamaṃ tatsamācara| apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe||

Verse 37

भव एधस्व मोदस्व धनैस्तर्पय च द्विजान्। एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति।।

bhava edhasva modasva dhanaistarpaya ca dvijān| etatte vistareṇoktaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच। एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय। जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः।।

vaiśampāyana uvāca| evamākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya| jagāma tairvṛto rājannṛṣibhiryaiḥ samāgataḥ||

Verse 39

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरवः। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास पार्थिवः।।

gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kauravaḥ| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa pārthivaḥ||