Adhyaya 11

Verse 1

ब्रह्मसभावर्णनम्।।1।। नारद उवाच।। पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे। शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत।।

brahmasabhāvarṇanam||1|| nārada uvāca|| pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me| śakyate yā na nirdeṣṭumevaṃrūpeti bhārata||

Verse 2

पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः। आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि एकादशोऽध्यायः।। 11।।

purā devayuge rājannādityo bhagavāndivaḥ| āgacchanmānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣurvigataklamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi mantraparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11||

Verse 3

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयम्भुवः। स तामकथयन्मह्यं दृष्ट्वा तत्त्वेन पाण्डव।।

caranmānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayambhuvaḥ| sa tāmakathayanmahyaṃ dṛṣṭvā tattvena pāṇḍava||

Verse 4

अप्रमेयां सभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ। अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम्।।

aprameyāṃ sabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha| anirdeśyāṃ prabhāveṇa sarvabhūtamanoramām||

Verse 5

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डवर्षभ। दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदमब्रुवम्।

śrutvā guṇānahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍavarṣabha| darśanepsustathā rājannādityamidamabruvam|

Verse 6

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभां शुभाम्। येन वा तपसा शक्या कर्मणा वाऽपि गोपते।।

bhagavandraṣṭumicchāmi pitāmahasabhāṃ śubhām| yena vā tapasā śakyā karmaṇā vā'pi gopate||

Verse 7

औषधैर्या तथा युक्तैरुत्तमा पापनाशिनी। तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां यथा।।

auṣadhairyā tathā yuktairuttamā pāpanāśinī| tanmamācakṣva bhagavanpaśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ yathā||

Verse 8

स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः। प्रोवाच भारतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रकम्।।

sa tanmama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśurdivākaraḥ| provāca bhārataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrakam||

Verse 9

ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना। ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्दो महाव्रतम्।।

brahmavratamupāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā| tato'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdo mahāvratam||

Verse 10

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान्। आगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपाप्मा विगतक्लमः ?

tataḥ sa bhagavānsūryo māmupādāya vīryavān| āgacchattāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpmā vigataklamaḥ ?

Verse 11

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप। क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा।।

evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ narādhipa| kṣaṇena hi bibhartyanyadanirdeśyaṃ vapustathā||

Verse 12

न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत। न च रूपं मया तादृक् दृष्टपूर्वं कदाचन।।

na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ cāpi bhārata| na ca rūpaṃ mayā tādṛk dṛṣṭapūrvaṃ kadācana||

Verse 13

सुसुखा सा सदा राजन्न शीता न च घर्मदा। न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्यतां प्राप्तुवन्त्युत ।।

susukhā sā sadā rājanna śītā na ca gharmadā| na kṣutpipāse na glāniṃ prāpyatāṃ prāptuvantyuta ||

Verse 14

नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सुभास्वरैः। स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ।।

nānārūpairiva kṛtā maṇibhiḥ sā subhāsvaraiḥ| stambhairna ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā ||

Verse 15

दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः।।

divyairnānāvidhairbhāvairbhāsadbhiramitaprabhaiḥ||

Verse 16

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयम्प्रभा। दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्वीव भास्करम्।।

ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayamprabhā| dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhartsayanvīva bhāskaram||

Verse 17

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया। स्वयमेकोऽनिशं राजन्सर्वलोकपितामहः।।

tasyāṃ sa bhagavānāste vidadhaddevamāyayā| svayameko'niśaṃ rājansarvalokapitāmahaḥ||

Verse 18

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम्। दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः।।

upatiṣṭhanti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum| dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ||

Verse 19

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः। पुलस्त्यश्च कतुश्चैव प्रह्लादः कर्दमस्तथा।

bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo'tha tathāṅgirāḥ| pulastyaśca katuścaiva prahlādaḥ kardamastathā|

Verse 20

अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या सरीचिपाः। मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही।।

atharvāṅgirasaścaiva vālakhilyā sarīcipāḥ| mano'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī||

Verse 21

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत। प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः।।

śabdasparśau tathā rūpaṃ raso gandhaśca bhārata| prakṛtiśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ bhuvaḥ||

Verse 22

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान्। जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा।।

agastyaśca mahātejā mārkaṇḍeyaśca vīryavān| jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścyavanastathā||

Verse 23

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्णशृङ्गश्च धार्मिकः। सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः।।

durvāsāśca mahābhāga ṛṣṇaśṛṅgaśca dhārmikaḥ| sanatkumāro bhagavānyogācāryo mahātapāḥ||

Verse 24

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित्। ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः।।

asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca tattvavit| ṛṣabho jitaśatruśca mahāvīryastathā maṇiḥ||

Verse 25

आयुर्वेदस्तथाऽष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत। चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्।।

āyurvedastathā'ṣṭāṅgo dehavāṃstatra bhārata| candramāḥ saha nakṣatrairādityaśca gabhastimān||

Verse 26

वायवः क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च। मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः।।

vāyavaḥ kratavaścaiva saṅkalpaḥ prāṇa eva ca| mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ||

Verse 27

एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः। अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः।।

ete cānye ca bahavo brahmāṇaṃ samupasthitāḥ| artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastapo damaḥ||

Verse 28

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः। विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः।।

āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ| viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāśca sarvaśaḥ||

Verse 29

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्कारक एव च। शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च।।

śukro bṛhaspatiścaiva budho'ṅkāraka eva ca| śanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca||

Verse 30

मन्त्रो रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि। आदित्याः साधिराजानो नामद्वन्द्वैरुदाहृताः।। देवयुगे कृतयुगे।।

mantro rathantaraṃ caiva harimānvasumānapi| ādityāḥ sādhirājāno nāmadvandvairudāhṛtāḥ|| devayuge kṛtayuge||

Verse 31

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत। तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ।।

maruto viśvakarmā ca vasavaścaiva bhārata| tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha||

Verse 32

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव। अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह।।

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedaśca pāṇḍava| atharvavedaśca tathā sarvaśāstrāṇi caiva ha||

Verse 33

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताश्चापि सर्वशः।।

itihāsopavedāśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ| grahā yajñāśca somaśca devatāścāpi sarvaśaḥ||

Verse 34

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा। मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा।।

sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā| medhā dhṛtiḥ śrutiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ kṣamā||

Verse 35

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा। भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशाम्पते।।

sāmāni stutiśastrāṇi gāthāśca vividhāstathā| bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāmpate||

Verse 36

नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिकारिकाः । तत्रतिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः।।

nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikārikāḥ | tatratiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ||

Verse 37

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च। अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत।।

kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātristathaiva ca| ardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭ ca bhārata||

Verse 38

संवत्सराः पञ्ययुगमहोरात्रश्चतुर्विधः। कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्।। मामद्वन्द्वैरग्नीषोमेन्द्राभ्यादिभिः।।

saṃvatsarāḥ pañyayugamahorātraścaturvidhaḥ| kālacakraṃ ca taddivyaṃ nityamakṣayamavyayam|| māmadvandvairagnīṣomendrābhyādibhiḥ||

Verse 39

धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर। अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा।।

dharmacakraṃ tathā cāpi nityamāste yudhiṣṭhira| aditirditirdanuścaiva surasā vinatā irā||

Verse 40

कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी।।

kālikā surabhī devī saramā cātha gautamī||

Verse 41

प्रभा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः। रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथाऽपरा।।

prabhā kadrūśca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ| rudrāṇī śrīśca lakṣmīśca bhadrā ṣaṣṭhī tathā'parā||

Verse 42

पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिरेव च। सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती।।

pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtireva ca| surā devī śacī caiva tathā puṣṭirarundhatī||

Verse 43

संवृत्तिराशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा। एताश्चान्याश्चवै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम्।।

saṃvṛttirāśā niyatiḥ sṛṣṭirdevī ratistathā| etāścānyāścavai devya upatasthuḥ prajāpatim||

Verse 44

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चास्विनावपि। विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः।।

ādityā vasavo rudrā marutaścāsvināvapi| viśvedevāśca sādhyāśca pitaraśca manojavāḥ||

Verse 45

पितृणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ। मूर्तिमन्तो वै चत्वारस्त्रयश्चापि शरीरिणः।।

pitṛṇāṃ ca gaṇānviddhi saptaiva puruṣarṣabha| mūrtimanto vai catvārastrayaścāpi śarīriṇaḥ||

Verse 46

वैराजश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत। गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः।।

vairājaśca mahābhāgā agniṣvāttāśca bhārata| gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ||

Verse 47

सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा। एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप।।

somapā ekaśṛṅgāśca caturvedāḥ kalāstathā| ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa||

Verse 48

एतैराप्यायितैः पुर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः। त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः।।

etairāpyāyitaiḥ purvaṃ somaścāpyāyyate punaḥ| ta ete pitaraḥ sarve prajāpatimupasthitāḥ||

Verse 49

उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम्। राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा।।

upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇamamitaujasam| rākṣasāśca piśācāśca dānavā guhyakāstathā||

Verse 50

नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते। स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथाऽपरे।।

nāgāḥ suparṇāḥ paśavaḥ pitāmahamupāsate| sthāvarā jaṅgamāścaiva mahābhūtāstathā'pare||

Verse 51

पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः। महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वशः।।

purandaraśca devendro varuṇo dhanado yamaḥ| mahādevaḥ sahomo'tra sadā gacchati sarvaśaḥ||

Verse 52

महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम्। देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये।।

mahāsenaśca rājendra sadopāste pitāmaham| devo nārāyaṇastasyāṃ tathā devarṣayaśca ye||

Verse 53

ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा। यच्च किञ्चित्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणु जङ्गमम्। सर्वं तस्यां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप।।

ṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā| yacca kiñcitriloke'smindṛśyate sthāṇu jaṅgamam| sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭamiti viddhi narādhipa||

Verse 54

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम्। प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव।।

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām| prajāvatāṃ ca pañcāśadṛṣīṇāmapi pāṇḍava||

Verse 55

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः। प्रणम्य शिरसा तस्मै सर्वे यान्ति यथागमम्।।

te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ| praṇamya śirasā tasmai sarve yānti yathāgamam||

Verse 56

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागांस्तथा द्विजान्। यक्षान्मुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा।।

atithīnāgatāndevāndaityānnāgāṃstathā dvijān| yakṣānmuparṇānkāleyāngandharvāpsarasastathā||

Verse 57

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः। दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते।।

mahābhāgānamitadhīrbrahmā lokapitāmahaḥ| dayāvānsarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate||

Verse 58

प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा स्वयं स्वयम्भूरमितद्युतिः। सान्त्वमानार्थसम्भोगैर्युनक्ति मनुजाधिप।।

pratigṛhya tu viśvātmā svayaṃ svayambhūramitadyutiḥ| sāntvamānārthasambhogairyunakti manujādhipa||

Verse 59

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्च भारत। आकुला सा सभातात भवति स्म सुखप्रदा।।

tathā tairupayātaiśca pratiyadbhiśca bhārata| ākulā sā sabhātāta bhavati sma sukhapradā||

Verse 60

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता। ब्राहया श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा।।

sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā| brāhayā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā||

Verse 61

सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा। सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव।।

sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā mayā lokeṣu durlabhā| sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava||

Verse 62

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत। सभेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तव।।

etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu bhārata| sabheyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā tava||