Adhyaya 101

Verse 1

पाण्डवानां वनप्रस्थानेन खिद्यतां पौराणां वचनानि।। 1।। वैशम्पायन उवाच।। ततः सम्प्रस्थिते तत्र धर्मराजे तदा नृप। जनाः समन्ताद्द्रष्टुं तं समारुरुहुरातुराः।।

pāṇḍavānāṃ vanaprasthānena khidyatāṃ paurāṇāṃ vacanāni|| 1|| vaiśampāyana uvāca|| tataḥ samprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpa| janāḥ samantāddraṣṭuṃ taṃ samāruruhurāturāḥ||

Verse 2

ततः प्रासादवर्याणि विमानशिखराणि च। गोपुराणि च सर्वाणि वृक्षानन्यांश्च सर्वशः।।

tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca| gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣānanyāṃśca sarvaśaḥ||

Verse 3

अथाधिरुह्य सस्त्रीका उदासीना व्यलोकयन्। न हि रथ्यास्तदा शक्या गन्तुं ताश्च जनाकुलाः।।

athādhiruhya sastrīkā udāsīnā vyalokayan| na hi rathyāstadā śakyā gantuṃ tāśca janākulāḥ||

Verse 4

आरुह्य स्मानतास्तत्र दीनाः पश्यन्ति पाण्डवान्। पदातिं वर्जितच्छत्रं चेलभूषणवर्जितम्।।

āruhya smānatāstatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavān| padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam||

Verse 5

वल्कलाजिनसंवीतं पार्थं दृष्ट्वा जनास्तदा। ऊचुर्बहुविधा वाचो भृशोपहतचेतसः।।

valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janāstadā| ūcurbahuvidhā vāco bhṛśopahatacetasaḥ||

Verse 6

जना ऊचुः। यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्। तमेकं कृष्णया सार्धमनुगच्छन्ति पाण्डवाः।।

janā ūcuḥ| yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat| tamekaṃ kṛṣṇayā sārdhamanugacchanti pāṇḍavāḥ||

Verse 7

चत्वारो भ्रातरश्चैव धौम्यश्चैव पुरोहितः। भीमार्जुनौ वारयित्वा निकृत्या बद्धकार्मुकौ।।

catvāro bhrātaraścaiva dhaumyaścaiva purohitaḥ| bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau||

Verse 8

धर्म एवास्थितो येन त्यक्त्वा राज्यं महात्मना। या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।।

dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā| yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi||

Verse 9

तामद्य कृष्णां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः। अङ्गरागोचितां कृष्णां रक्तचन्दनसेविनीम्।।

tāmadya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ| aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm||

Verse 10

वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम्। अद्य नूनं पृथा देवी सत्यमाविश्य भाषते।।

varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām| adya nūnaṃ pṛthā devī satyamāviśya bhāṣate||

Verse 11

पुत्रान्स्नुषां च देवी तु द्रष्टुमद्याथ नार्हति। निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याहुः स्वदर्शनम्।।

putrānsnuṣāṃ ca devī tu draṣṭumadyātha nārhati| nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syāhuḥ svadarśanam||

Verse 12

किम्पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्। आनृशंस्यमनुक्रोशो धृतिः शीलं दमः शमः।।

kimpunaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam| ānṛśaṃsyamanukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ||

Verse 13

पाण्डवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्। तस्मादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।।

pāṇḍavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam| tasmādasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ||

Verse 14

औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्। पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।।

audakānīva satvāni grīṣme salilasaṅkṣayāt| pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ||

Verse 15

मूलस्यैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः। मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः।।

mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ| mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ||

Verse 16

पुष्पं फलं च पत्रं च शाखास्तस्येतरे जनाः। ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः।।

puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāstasyetare janāḥ| te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ||

Verse 17

गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति पाण्डवः। उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।।

gacchantamanugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ| udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca||

Verse 18

एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम्। समुच्छ्रितपताकानि परिध्वस्ताजिराणि च।।

ekaduḥkhasukhāḥ pārthamanuyāma sudhārmikam| samucchritapatākāni paridhvastājirāṇi ca||

Verse 19

उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः। रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।।

upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ| rajasā'pyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ||

Verse 20

मूषकैः परिधावद्भिरुद्बलैरावृतानि च। अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च।।

mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbalairāvṛtāni ca| apetodakadhūmāni hīnasaṃmārjanāni ca||

Verse 21

प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च। दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।।

pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca| duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca||

Verse 22

अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि सौबलः प्रतिपद्यताम्। वनं नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः।।

asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām| vanaṃ nagaramevāstu yena gacchanti pāṇḍavāḥ||

Verse 23

अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्। बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे वानि मृगपक्षिणः।।

asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam| bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve vāni mṛgapakṣiṇaḥ||

Verse 24

त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि। अनाक्रान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च।।

tyajantvasmadbhayādbhītā gajāḥ siṃhā vanānyapi| anākrāntaṃ prapadyantaḥ sevamānaṃ tyajantu ca||

Verse 25

तृणमांसफलादानां देशांस्त्यक्त्वा मृगद्विजाः। वयं पार्थैर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः।।

tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃstyaktvā mṛgadvijāḥ| vayaṃ pārthairvane samyaksaha vatsyāma nirvṛtāḥ||

Verse 26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः। शुश्राव पार्थः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ| śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasam||

Verse 27

ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषितः।।

tataḥ prāsādasaṃsthāstu samantādvai gṛhe gṛhe| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ||

Verse 28

गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च। ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः।।

gatvā svagṛhajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca| dadṛśuḥ pāṇḍavāndīnānvalkalājinavāsasaḥ||

Verse 29

कृष्णां त्वदृष्टपूर्वां तां व्रजन्तीं पद्भिरेव च। एकवस्त्रां रुदन्तीं तां मुक्तकेशीं रजस्वलाम्।।

kṛṣṇāṃ tvadṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhireva ca| ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām||

Verse 30

दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम्। विलप्य बहुधा मोहाद्दुःखशोकेन पीडिताः। हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्त्वा नेत्रैरश्रूण्यवर्तयन्।।

dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam| vilapya bahudhā mohādduḥkhaśokena pīḍitāḥ| hāhā dhigdhigdhigityuktvā netrairaśrūṇyavartayan||

Verse 31

जनस्याथ वजः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह। उद्दिश्य वनावासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः।।

janasyātha vajaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha| uddiśya vanāvāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ||

Verse 32

वैशम्पायन उवाच।। तस्मिन्सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम्। अपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः।।

vaiśampāyana uvāca|| tasminsamprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm| apṛcchadbhṛśaduḥkhārtā yāścānyāstatra yoṣitaḥ||

Verse 33

ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तः पुरेऽभवत्।।

tato ninādaḥ sumahānpāṇḍavāntaḥ pure'bhavat||

Verse 34

कुन्ती च भृशशन्तप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम्। शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत्।।

kuntī ca bhṛśaśantaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm| śokavihvalayā vācā kṛcchrādvacanamabravīt||

Verse 35

वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत्। स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा।।

vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat| strīdharmāṇāmabhijñā'si śīlācāravatī tathā||

Verse 36

न त्वां शन्देष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते। साध्वी गुणसमापन्ना भूषितं ते कुलद्वयम्।।

na tvāṃ śandeṣṭumarhāmi bhartṝnprati śucismite| sādhvī guṇasamāpannā bhūṣitaṃ te kuladvayam||

Verse 37

सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे। अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता।।

sabhāgyāḥ kuravaśceme ye na dagdhāstvayā'naghe| ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā||

Verse 38

भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैकृतं नोपजायते। गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवप्स्यसि।।

bhāvinyarthe hi satstrīṇāṃ vaikṛtaṃ nopajāyate| gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipramavapsyasi||

Verse 39

सहदेवश्च मे पुत्रः सदाऽवेक्ष्यो वने वसन्। यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीदेन्महामतिः।।

sahadevaśca me putraḥ sadā'vekṣyo vane vasan| yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāyaṃ sīdenmahāmatiḥ||

Verse 40

वैशम्पायन उवाच।। तथेन्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला। शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि एकोत्तरशततमोऽध्यायः।। 101।।

vaiśampāyana uvāca|| tathenyuktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā| śoṇitāktaikavasanā muktakeśī viniryayau|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi anudyūtaparvaṇi ekottaraśatatamo'dhyāyaḥ|| 101||

Verse 41

तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम्। अथापश्यन्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः।।

tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhādanuvavrāja gacchatīm| athāpaśyansutānsarvānhṛtābharaṇavāsasaḥ||

Verse 42

रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किञ्चिदवाह्मुखान्। परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान्।।

rurucarmāvṛtatanūnhriyā kiñcidavāhmukhān| paraiḥ parītānsaṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiścānuśocitān||

Verse 43

तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला। स्वजमानाऽवदच्छेकात्तत्तद्विलपती बहु।।

tadavasthānsutānsarvānupasṛtyātivatsalā| svajamānā'vadacchekāttattadvilapatī bahu||

Verse 44

कुन्त्युवाच। कथं सद्धर्मचारित्रान्वृत्तस्थितिविभूषितान्। अक्षुद्रान्दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान्सदा।।

kuntyuvāca| kathaṃ saddharmacāritrānvṛttasthitivibhūṣitān| akṣudrāndṛḍhabhaktāṃśca daivatejyāparānsadā||

Verse 45

व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः। कस्यापध्यानजं चेदमागः पश्यामि वो धिया।।

vyasanaṃ vaḥ samabhyāgātko'yaṃ vidhiviparyayaḥ| kasyāpadhyānajaṃ cedamāgaḥ paśyāmi vo dhiyā||

Verse 46

स्यात्तु मद्भाग्यदोषोऽयं याऽहं युष्मानजीजनम्। दुःखायासभुजोऽत्यर्थं युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः।।

syāttu madbhāgyadoṣo'yaṃ yā'haṃ yuṣmānajījanam| duḥkhāyāsabhujo'tyarthaṃ yuktānapyuttamairguṇaiḥ||

Verse 47

कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वने ऋद्धिविनाकृताः। वीर्यसत्वबलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः।।

kathaṃ vatsyatha durgeṣu vane ṛddhivinākṛtāḥ| vīryasatvabalotsāhatejobhirakṛśāḥ kṛśāḥ||

Verse 48

यद्येवमहमज्ञास्यं वने वासं हि वो ध्रुवम्। शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम्।।

yadyevamahamajñāsyaṃ vane vāsaṃ hi vo dhruvam| śataśṛṅgānmṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam||

Verse 49

धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा। यः पुत्राधिमसम्प्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम्।।

dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā| yaḥ putrādhimasamprāpya svargecchāmakarotpriyām||

Verse 50

धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम्। मन्ये तु माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव तु।।

dhanyāṃ cātīndriyajñānāmimāṃ prāptāṃ parāṃ gatim| manye tu mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva tu||

Verse 51

रत्या मत्या च गत्या च ययाऽहमभिसन्धिता। जीवितप्रियतां मह्यं धिङ्मां सङ्क्लेशभागिनीम्।। शोणिताक्तैकवसना रजस्वला।।

ratyā matyā ca gatyā ca yayā'hamabhisandhitā| jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhiṅmāṃ saṅkleśabhāginīm|| śoṇitāktaikavasanā rajasvalā||

Verse 52

पुत्रका न विहास्ये वः कृच्छ्रलब्धान्प्रियान्सतः। साऽहं यास्यामि हि वनं हा कृष्णे किं जहासि माम्।

putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhānpriyānsataḥ| sā'haṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām|

Verse 53

अन्तवत्यसुधर्मेऽस्मिन्धात्रा किं नु प्रमादतः। ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम्।। मह्यं मम ।।

antavatyasudharme'smindhātrā kiṃ nu pramādataḥ| mamānto naiva vihitastenāyurna jahāti mām|| mahyaṃ mama ||

Verse 54

हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि सङ्कर्षणानुज। कस्मान्न त्रायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान्।।

hā kṛṣṇa dvārakāvāsinkvāsi saṅkarṣaṇānuja| kasmānna trāyase duḥkhānmāṃ cemāṃśca narottamān||

Verse 55

अनादिनिधनं ये त्वामनुध्यायन्ति वै नराः। तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम्।।

anādinidhanaṃ ye tvāmanudhyāyanti vai narāḥ| tāṃstvaṃ pāsītyayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham||

Verse 56

इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः। नार्हन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेषां क्रियतां दया।।

ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ| nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanveṣāṃ kriyatāṃ dayā||

Verse 57

सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु कथमापदुपागता।। स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता।।

seyaṃ nītyarthavijñeṣu kathamāpadupāgatā|| sthiteṣu kulanātheṣu kathamāpadupāgatā||

Verse 58

हा पाण्डो हा महाराज क्वासि किं समुपेक्षसे। पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभिर्द्यूतनिर्जितान्।।

hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase| putrānvivāsyataḥ sādhūnaribhirdyūtanirjitān||

Verse 59

सहदेव निवर्तस्व ननु त्वमसि मे प्रियः। शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत्।।

sahadeva nivartasva nanu tvamasi me priyaḥ| śarīrādapi mādreya māṃ mā tyākṣīḥ kuputravat||

Verse 60

व्रजन्तु ब्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः। मत्परित्राणजं धर्ममिहैव त्वमवाप्नुहि।।

vrajantu brātaraste'mī yadi satyābhisandhinaḥ| matparitrāṇajaṃ dharmamihaiva tvamavāpnuhi||

Verse 61

वैशम्पायन उवाच।। एवं विपलतीं कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च। पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः।।

vaiśampāyana uvāca|| evaṃ vipalatīṃ kuntīmabhivādya praṇamya ca| pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ||

Verse 62

विदुरश्चापि तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः। प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः।।

viduraścāpi tāmārtāṃ kuntīmāśvāsya hetubhiḥ| prāveśayadgṛhaṃ kṣattā svayamārtataraḥ śanaiḥ||

Verse 63

धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत्। गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले।।

dhārtarāṣṭrastristāśca nikhilenopalabhya tat| gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale||

Verse 64

रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम्। दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः।।

ruruduḥ susvanaṃ sarvā vinindantyaḥ kurūnbhṛśam| dadhyuśca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ||

Verse 65

राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा। ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान्।।

rājā ca dhṛtarāṣṭrastu putrāṇāmanayaṃ tadā| dhyāyannudvignahṛdayo na śāntimadhijagmivān||

Verse 66

स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः। क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति।।

sa cintayannanekāgraḥ śokavyākulacetanaḥ| kṣattuḥ sampreṣayāmāsa śīghramāgamyatāmiti||

Verse 67

ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्। तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः।।

tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam| taṃ paryapṛcchatsaṃvigno dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ||