Adhyaya 103

Verse 1

धृतराष्ट्रसञ्जययोः संवादः।। 1।। वैशम्पायन उवाच।। वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे। धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत्।।

dhṛtarāṣṭrasañjayayoḥ saṃvādaḥ|| 1|| vaiśampāyana uvāca|| vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare| dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat||

Verse 2

तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। निः श्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच सञ्जयः।।

taṃ cintayānamāsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram| niḥ śvasantamanekāgramiti hovāca sañjayaḥ||

Verse 3

अवाप्य वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिप। प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि।।

avāpya vasusampūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa| pravrājya pāṇḍavānrājyādrājankimanuśocasi||

Verse 4

धृतराष्ट्र उवाच।। अशोच्यत्वं कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति। पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि बलवद्भिर्महारथैः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| aśocyatvaṃ kutasteṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati| pāṇḍavairyuddhaśauṇḍairhi balavadbhirmahārathaiḥ||

Verse 5

सञ्जय उवाच।। तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरमुपस्थितम्। विनाशो येन लोकस्य सानुबन्धो भविष्यति।।

sañjaya uvāca|| tavedaṃ sukṛtaṃ rājanmahadvairamupasthitam| vināśo yena lokasya sānubandho bhaviṣyati||

Verse 6

वार्यमाणो हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम्।

vāryamāṇo hi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca| pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm|

Verse 7

प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव। सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम्।।

prāhiṇodānayeheti putro duryodhanastava| sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam||

Verse 8

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्। बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति।।

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam| buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati||

Verse 9

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते। अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति।।

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe samupasthite| anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati||

Verse 10

अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः। उत्तिष्ठन्ति विनाशाय नूनं तच्चास्य रोचते।।

anarthāścārtharūpeṇa arthāścānartharūpiṇaḥ| uttiṣṭhanti vināśāya nūnaṃ taccāsya rocate||

Verse 11

न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित्। कालस्य बलमेतार्वाद्वपरीतार्थदर्शनम्।।

na kālo daṇḍamudyamya śiraḥ kṛntati kasyacit| kālasya balametārvādvaparītārthadarśanam||

Verse 12

आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम्। पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम्।।

āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ romaharṣaṇam| pāñcālīmapakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm||

Verse 13

अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावसोः। को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम्।।

ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvasoḥ| ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm||

Verse 14

पर्यानयेत्सभामध्ये विना दुर्द्यूतदेविनम्। स्त्रीधर्मिणी वरारोहा शोणितेन परिप्लुता।।

paryānayetsabhāmadhye vinā durdyūtadevinam| strīdharmiṇī varārohā śoṇitena pariplutā||

Verse 15

एकवस्त्राथ पाञ्चाली पाण्डवानभ्यवैक्षत। हृतस्वान्हृतराज्यांश्च हृतवस्त्रान्हृतश्रियः।।

ekavastrātha pāñcālī pāṇḍavānabhyavaikṣata| hṛtasvānhṛtarājyāṃśca hṛtavastrānhṛtaśriyaḥ||

Verse 16

विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभावमुपागतान्। धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे।।

vihīnānsarvakāmebhyo dāsabhāvamupāgatān| dharmapāśaparikṣiptānaśaktāniva vikrame||

Verse 17

क्रुद्धां चानर्हतीं कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि। दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम्।।

kruddhāṃ cānarhatīṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi| duryodhanaśca karṇaśca kaṭukānyabhyabhāṣatām||

Verse 18

इति सर्वमिदं राजन्नाकुलं प्रतिभाति मे। धृतराष्ट्र उवाच।। तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी।।

iti sarvamidaṃ rājannākulaṃ pratibhāti me| dhṛtarāṣṭra uvāca|| tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī||

Verse 19

अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम सञ्जय। भरतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह सङ्गताः।।

api śeṣaṃ bhavedadya putrāṇāṃ mama sañjaya| bharatānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṅgatāḥ||

Verse 20

प्राकोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम्। धर्मिष्टां धर्मपत्नीं च रूपयौवनशालिनीम्।।

prākośanbhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām| dharmiṣṭāṃ dharmapatnīṃ ca rūpayauvanaśālinīm||

Verse 21

प्रजाभिःसह सङ्गम्य ह्यनुशोचन्ति नित्यशः। अग्निहोत्राणि सायाह्ने च चाहूयन्त सर्वशः।।

prajābhiḥsaha saṅgamya hyanuśocanti nityaśaḥ| agnihotrāṇi sāyāhne ca cāhūyanta sarvaśaḥ||

Verse 22

ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे। आसीन्निष्ठानको घोरो निर्घातश्च महानभूत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्रयां संहितायां वैयासिक्यां सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि व्यधिकशततमोऽध्यायः।। 103।। ।। समाप्तमनुद्यूतपर्व सभापर्व च।। इतः परं वनपर्व भविष्यति तस्यायमाद्यः श्लोकः। जनमेजय उवाच।। एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः। धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम।। 1।। ==टिप्पणी==

brāhmaṇāḥ kupitāścāsandraupadyāḥ parikarṣaṇe| āsīnniṣṭhānako ghoro nirghātaśca mahānabhūt|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ sabhāparvaṇi anudyūtaparvaṇi vyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 103|| || samāptamanudyūtaparva sabhāparva ca|| itaḥ paraṃ vanaparva bhaviṣyati tasyāyamādyaḥ ślokaḥ| janamejaya uvāca|| evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ| dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama|| 1|| ==ṭippaṇī==

Verse 23

दिव उल्काश्चापतन्त राहुश्चार्कमुपाग्रसत्। अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जयन्भयम्।।

diva ulkāścāpatanta rāhuścārkamupāgrasat| aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ jayanbhayam||

Verse 24

तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः। ध्वजाश्चापि व्यशीर्यन्त भरतानामभूतये।।

tathaiva rathaśālāsu prādurāsīddhutāśanaḥ| dhvajāścāpi vyaśīryanta bharatānāmabhūtaye||

Verse 25

दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः। तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतो दिशः।।

duryodhanasyāgnihotre prākrośanbhairavaṃ śivāḥ| tāstadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvato diśaḥ||

Verse 26

प्रातिष्ठत ततो भीष्मो द्रोणेन सह सञ्जय। कृपश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकश्च महामनाः।।

prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha sañjaya| kṛpaśca somadattaśca bāhlīkaśca mahāmanāḥ||

Verse 27

ततोऽहमब्रुवं तत्र विदुरेण प्रचोदितः। वरं ददानि कृष्णायै काङ्क्षितं यद्यदिच्छति।।

tato'hamabruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ| varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yadyadicchati||

Verse 28

अवृणोत्तत्र पाञ्चाली पाण्डवाना --सताम्। सरथान्सधनुष्कांश्चाप्यनुज्ञासिषमप्यहम्।।

avṛṇottatra pāñcālī pāṇḍavānā --satām| sarathānsadhanuṣkāṃścāpyanujñāsiṣamapyaham||

Verse 29

अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो विदुरः सर्वधर्मवित्। एतदन्तास्तु भरता यद्व-कृष्णा सभां गता।।

athābravīnmahāprājño viduraḥ sarvadharmavit| etadantāstu bharatā yadva-kṛṣṇā sabhāṃ gatā||

Verse 30

यैषा पाञ्चालराजस्य सुता सा श्रीरनुत्तमा। पाञ्चाली पाण्डवानेतान्दैवसृष्टोपसर्पति।।

yaiṣā pāñcālarājasya sutā sā śrīranuttamā| pāñcālī pāṇḍavānetāndaivasṛṣṭopasarpati||

Verse 31

तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न क्षंस्यन्ते ह्यमर्षणाः। वृष्णयो वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महारथाः।।

tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante hyamarṣaṇāḥ| vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahārathāḥ||

Verse 32

तेन सत्याभिसन्धेन वासुदेवेन रक्षिताः। आगमिष्यति बीभत्सुः पञ्चालैः परिवारितः।।

tena satyābhisandhena vāsudevena rakṣitāḥ| āgamiṣyati bībhatsuḥ pañcālaiḥ parivāritaḥ||

Verse 33

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमसेनो महाबलः। आगमिष्यति धुन्वानो गदां दण्डमिवान्तकः।।

teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ| āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍamivāntakaḥ||

Verse 34

ततो गाण्डीवनिर्घोषं श्रुत्वा पार्थस्य धीमतः। गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः।।

tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ| gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ||

Verse 35

तत्र मे रोचते नित्यं पार्थैः साम न विग्रहः। कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवान्बलवत्तरान्।।

tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sāma na vigrahaḥ| kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavānbalavattarān||

Verse 36

तथा हि बलवान्राजा जरासन्धो महाद्युतिः। बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतो युधि।

tathā hi balavānrājā jarāsandho mahādyutiḥ| bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi|

Verse 37

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ। उभयोः पक्षयोर्युक्तं क्रियतामविशङ्कया।।

tasya te śama evāstu pāṇḍavairbharatarṣabha| ubhayoḥ pakṣayoryuktaṃ kriyatāmaviśaṅkayā||

Verse 38

एवं कृते महाराज परं श्रेयस्त्वमाप्स्यसि। एवं गावल्गणे क्षत्ता धर्मार्थसहितं वचः।।

evaṃ kṛte mahārāja paraṃ śreyastvamāpsyasi| evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ||

Verse 39

उक्तवान्न गृहीतं वै मया पुत्रहितैषिणा।।

uktavānna gṛhītaṃ vai mayā putrahitaiṣiṇā||