Adhyaya 5

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति भीष्मद्रोणादीनां स्वस्वसुकृतफलत्वेन स्वर्गभोगानन्तरं स्वैस्स्वैरंशिभिः सहैक्यप्राप्तिकथनम्।। 1 ।। जनमेजयेन यज्ञान्ते सबहुमानमास्तिकादिप्रेषणपूर्वकं तक्षशिलातो हास्तिनमेत्य प्रजापालनपूर्वकं सुखनिवासः।। 2 ।। सौतिना शौनकादीन्प्रति जनमेयाय वैशम्पायनोक्तभारतकथनसमापनपूर्वकं भारतमहिमप्रशंसनम्।। 3 ।। जनमेजय उवाच। भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः। विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati bhīṣmadroṇādīnāṃ svasvasukṛtaphalatvena svargabhogānantaraṃ svaissvairaṃśibhiḥ sahaikyaprāptikathanam|| 1 || janamejayena yajñānte sabahumānamāstikādipreṣaṇapūrvakaṃ takṣaśilāto hāstinametya prajāpālanapūrvakaṃ sukhanivāsaḥ|| 2 || sautinā śaunakādīnprati janameyāya vaiśampāyanoktabhāratakathanasamāpanapūrvakaṃ bhāratamahimapraśaṃsanam|| 3 || janamejaya uvāca| bhīṣmadroṇau mahātmānau dhṛtarāṣṭraśca pārthivaḥ| virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaścaivottarastathā||

Verse 2

धृष्टकेजुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्। दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः।।

dhṛṣṭakejurjayatseno rājā caiva sa satyajit| duryodhanasutāścaiva śakuniścaiva saubalaḥ||

Verse 3

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः। घटोत्कवादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः।।

karṇaputrāśca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ| ghaṭotkavādayaścaiva ye cānye nānukīrtitāḥ||

Verse 4

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तयः। स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे।।

ye cānye kīrtitā vīrā rājāno dīptamūrtayaḥ| svarge kālaṃ kiyantaṃ te tasthustadapi śaṃsa me||

Verse 5

आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम। अन्ते वा कर्मणां कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः।।

āhosvicchāśvataṃ sthānaṃ teṣāṃ tatra dvijottama| ante vā karmaṇāṃ kāṃ te gatiṃ prāptā nararṣabhāḥ||

Verse 6

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं द्विजोत्तम। तपसा हि प्रदीप्तेन सर्वं त्वमनुपश्यति।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ procyamānaṃ dvijottama| tapasā hi pradīptena sarvaṃ tvamanupaśyati||

Verse 7

सौतिरुवाच। इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना। व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे।

sautiruvāca| ityuktaḥ sa tu viprarṣiranujñāto mahātmanā| vyāsena tasya nṛpaterākhyātumupacakrame|

Verse 8

वैशम्पायन उवाच। गन्तव्यं कर्मणामन्ते सर्वेषां मनुजाधिप। शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ। यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां स्वर्गारोहणपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।। ।। समाप्तं स्वर्गारोहणपर्व।। 18 ।। इति श्रीमन्महाभारतं समाप्तम्।।

vaiśampāyana uvāca| gantavyaṃ karmaṇāmante sarveṣāṃ manujādhipa| śṛṇu guhyamidaṃ rājandevānāṃ bharatarṣabha| yaduvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ svargārohaṇaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 || || samāptaṃ svargārohaṇaparva|| 18 || iti śrīmanmahābhārataṃ samāptam||

Verse 9

मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः। अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्।।

muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ| agādhabuddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām||

Verse 10

तेनोक्तं कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्।।

tenoktaṃ karmaṇāmante praviśanti svikāṃ tanum||

Verse 11

वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः। अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ।।

vasūneva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ| aṣṭāveva hi dṛśyante vasavo bharatarṣabha||

Verse 12

बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम्। कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणान्।।

bṛhaspatiṃ viveśātha droṇo hyaṅgirasāṃ varam| kṛtavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇān||

Verse 13

सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम्। धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान्।।

sanatkumāraṃ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam| dhṛtarāṣṭro dhaneśasya lokānprāpa durāsadān||

Verse 14

धृतराष्ट्रो सहिता गन्धारी च यशस्विनी। पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ।।

dhṛtarāṣṭro sahitā gandhārī ca yaśasvinī| patnībhyāṃ sahitaḥ pāṇḍumahendrasadanaṃ yayau||

Verse 15

विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः। निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कण्वो विदूरथः।।

virāṭadrupadau cobhau dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ| niśaṭhākrūrasāmbāśca bhānuḥ kaṇvo vidūrathaḥ||

Verse 16

भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः। कंशश्चैवोग्रसेनश्च वसुदेवस्तथैव च।।

bhūriśravāḥ śalaścaiva bhūriśca pṛthivīpatiḥ| kaṃśaścaivograsenaśca vasudevastathaiva ca||

Verse 17

उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुङ्गवः। विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः।।

uttaraśca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṅgavaḥ| viśveṣāṃ devatānāṃ te viviśurnarasattamāḥ||

Verse 18

[वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान्। सोभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत्।।

[varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān| sobhimanyurnṛsiṃhasya phalgunasya suto'bhavat||

Verse 19

स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित्।] विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोन्ते मरारथः।।

sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumānkvacit|] viveśa somaṃ dharmātmā karmaṇonte marārathaḥ||

Verse 20

आविवेश रविं कर्णो निहतः पुरुषर्षभ। द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्।।

āviveśa raviṃ karṇo nihataḥ puruṣarṣabha| dvāparaṃ śakuniḥ prāpa dhṛṣṭadyumnastu pāvakam||

Verse 21

धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधानान्प्रपेदिरे। धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः।।

dhṛtarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānānprapedire| dharmamevāviśatkṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 22

अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम्। पितामहनियोगाद्वै यो योगाद्गामधारयत्।।

ananto bhagavāndevaḥ praviveśa rasātalam| pitāmahaniyogādvai yo yogādgāmadhārayat||

Verse 23

यः स नारायणो नाम देवदेवः सनातनः। तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणोन्ते विवेश ह।।

yaḥ sa nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ| tasyāṃśo vāsudevastu karmaṇonte viveśa ha||

Verse 24

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहाः। अमज्जंस्ताः सरस्वत्यां कालेन जनमेजय।।

ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahāḥ| amajjaṃstāḥ sarasvatyāṃ kālena janamejaya||

Verse 25

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहुः पुनः। ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन्।।

tatra tyaktvā śarīrāṇi divamāruruhuḥ punaḥ| tāścaivāpsaraso bhūtvā vāsudevamupāviśan||

Verse 26

हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः। घटोत्कचादयश्चैव देवान्यक्षांश्च भेजिरे।।

hatāstasminmahāyuddhe ye vīrāstu mahārathāḥ| ghaṭotkacādayaścaiva devānyakṣāṃśca bhejire||

Verse 27

दुर्योधनसहायाश्च राक्षसा येऽनुकीर्तिताः। प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान्।।

duryodhanasahāyāśca rākṣasā ye'nukīrtitāḥ| prāptāste kramaśo rājansarvalokānanuttamān||

Verse 28

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः। वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः।।

bhavanaṃ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ| varuṇasya tathā lokānviviśuḥ puruṣarṣabhāḥ||

Verse 29

एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते। कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत।।

etatte sarvamākhyātaṃ vistareṇa mahādyute| kurūṇāṃ caritaṃ kṛtsnaṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata||

Verse 30

सौतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः। विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ।।

sautiruvāca| etacchrutvā dvijaśreṣṭhātsa rājā janamejayaḥ| vismito'bhavadatyarthaṃ yajñakarmāntareṣvatha||

Verse 31

ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः। आस्तिकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजङ्गमान्।।

tataḥ samāpayāmāsuḥ karma tattasya yājakāḥ| āstikaścābhavatprītaḥ parimokṣya bhujaṅgamān||

Verse 32

ततो द्विजातीन्सर्वास्तान्दक्षिणाभिरतोषयत्। पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम्।।

tato dvijātīnsarvāstāndakṣiṇābhiratoṣayat| pūjitāścāpi te rājñā tato jagmuryathāgatam||

Verse 33

विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजाऽपि जनमेजयः। हृष्टस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गचाह्वयम्।।

visarjayitvā viprāṃstānrājā'pi janamejayaḥ| hṛṣṭastakṣaśilāyāḥ sa punarāyādgacāhvayam||

Verse 34

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम्। व्यासाज्ञया समाज्ञातं सर्पसत्रे नृपस्य हि।।

etatte sarvamākhyātaṃ vaiśampāyanakīrtitam| vyāsājñayā samājñātaṃ sarpasatre nṛpasya hi||

Verse 35

पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम्। कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना।।

puṇyo'yamitihāsākhyaḥ pavitraṃ cedamuttamam| kṛṣṇena muninā vipra nirmitaṃ satyavādinā||

Verse 36

सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता। अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना।। न शक्यं कर्मिणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप। प्रकृतिं किंनु सम्यक्ते पृच्छैषा सम्प्रयोजितेतिय ज्ञ. पाठः।।

sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā| atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā|| na śakyaṃ karmiṇāmante sarveṇa manujādhipa| prakṛtiṃ kiṃnu samyakte pṛcchaiṣā samprayojitetiya jña. pāṭhaḥ||

Verse 37

ऐश्वर्ये वर्तता चैव साङ्ख्ययोगवता तथा। नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा।।

aiśvarye vartatā caiva sāṅkhyayogavatā tathā| naikatantravibuddhena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā||

Verse 38

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्। अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्।। विधिज्ञेन दैवज्ञेन। अतीन्द्रियेणेन्द्रियाण्यतिक्रान्तेन।।

kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām| anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām|| vidhijñena daivajñena| atīndriyeṇendriyāṇyatikrāntena||

Verse 39

क्रीडां च वासुदेवस्य देवदेवस्य शाङ्गिणः। विश्वेषां देवभागानां जन्मसायुज्यमेव च।।

krīḍāṃ ca vāsudevasya devadevasya śāṅgiṇaḥ| viśveṣāṃ devabhāgānāṃ janmasāyujyameva ca||

Verse 40

य इदं शृणुयाद्विद्वान्पर्वसु द्विजसत्तमः। धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय गच्छति।। सर्वेषां तृतीयान्तानां निर्मितमित्यनेनान्वयः। अन्येषामपि कीर्तिवासुदेवस्य क्रीडां च प्रथयतेति सम्बन्धः।।

ya idaṃ śṛṇuyādvidvānparvasu dvijasattamaḥ| dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati|| sarveṣāṃ tṛtīyāntānāṃ nirmitamityanenānvayaḥ| anyeṣāmapi kīrtivāsudevasya krīḍāṃ ca prathayateti sambandhaḥ||

Verse 41

कार्ष्णं वेदमिमं सर्वं शृणुयाद्यः समाहितः। ब्रह्महत्याकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति।। यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणिपर्वणि। ब्रह्मभूयाय कल्पते। इति झ.पाठः।।

kārṣṇaṃ vedamimaṃ sarvaṃ śṛṇuyādyaḥ samāhitaḥ| brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati|| yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇiparvaṇi| brahmabhūyāya kalpate| iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 42

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः। अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतदिष्ठते।। ब्रह्महत्यादिप्पपानां कोटिस्तस्य विनश्यति इति झ.पाठः।

yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ| akṣayyamannapānaṃ vai pitṝṃstasyopatadiṣṭhate|| brahmahatyādippapānāṃ koṭistasya vinaśyati iti jha.pāṭhaḥ|

Verse 43

अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा। महाभारतमाख्याय सर्पपापैः प्रमुच्यते।। अन्ततो निकटे।।

ahnā yadenaḥ kurute indriyairmanasā'pi vā| mahābhāratamākhyāya sarpapāpaiḥ pramucyate|| antato nikaṭe||

Verse 44

[यद्रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मणः स्त्रीगणैर्वृतः। महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते।।

[yadrātrau kurute pāpaṃ brāhmaṇaḥ strīgaṇairvṛtaḥ| mahābhāratamākhyāya pūrvāṃ sandhyāṃ pramucyate||

Verse 45

महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते।। आख्याय पश्चात्संध्यां प्रमुच्यत इति झ.पाठः। तत्र महाभारतस्याल्पमपि पश्चिमायां संध्यायां पठ्यते चेद्दिनकृतं पापं नश्यति। एवं प्रातः संध्यायां रात्रिकृतमित्यर्थः।।

mahattvādbhāravattvācca mahābhāratamucyate| niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate|| ākhyāya paścātsaṃdhyāṃ pramucyata iti jha.pāṭhaḥ| tatra mahābhāratasyālpamapi paścimāyāṃ saṃdhyāyāṃ paṭhyate ceddinakṛtaṃ pāpaṃ naśyati| evaṃ prātaḥ saṃdhyāyāṃ rātrikṛtamityarthaḥ||

Verse 46

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः। वेदाः साङ्गास्तथैकत्र भारतं चैकतः स्थितम्।।

aṣṭādaśapurāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ| vedāḥ sāṅgāstathaikatra bhārataṃ caikataḥ sthitam||

Verse 47

श्रूयतां सिंहनादोऽयमृषेस्तस्य महात्मनः। अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधेः।।

śrūyatāṃ siṃhanādo'yamṛṣestasya mahātmanaḥ| aṣṭādaśapurāṇānāṃ karturvedamahodadheḥ||

Verse 48

त्रिभिर्वर्षैर्महत्पुण्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। अखिलं भारतं चेदं चकार भगवान्मुनिः।। निरुक्तं नामनिर्वचनं।।

tribhirvarṣairmahatpuṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ| akhilaṃ bhārataṃ cedaṃ cakāra bhagavānmuniḥ|| niruktaṃ nāmanirvacanaṃ||

Verse 49

[आकर्ण्य भक्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत्। श्रीश्च कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिताः सदा।।]

[ākarṇya bhaktyā satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat| śrīśca kīrtistathā vidyā bhavanti sahitāḥ sadā||]

Verse 50

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ। यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रिचित्।। त्रिभिर्वर्षैरिदं पूर्णमिति झ.पाठः।।

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha| yadihāsti tadanyatra yannehāsti na kutricit|| tribhirvarṣairidaṃ pūrṇamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 51

"वाच्यते यत्र सततं जयाख्यं भारतं महत्। श्रीश्व कीर्तिश्च विद्या च भवन्ति मुदिताः सदा।।

"vācyate yatra satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat| śrīśva kīrtiśca vidyā ca bhavanti muditāḥ sadā||

Verse 52

भारतस्य तु वक्तारं ब्रह्मर्षि च महागुरुम्।। वैशंपायनमारोप्य स्वर्णभद्रासनं तदा।।

bhāratasya tu vaktāraṃ brahmarṣi ca mahāgurum|| vaiśaṃpāyanamāropya svarṇabhadrāsanaṃ tadā||

Verse 53

जनमेजयादिराजान आस्तिकाद्या द्विजातयः। धर्मदत्तादिवैश्याश्च सोम्यवंश्यादिशूद्रकाः।।

janamejayādirājāna āstikādyā dvijātayaḥ| dharmadattādivaiśyāśca somyavaṃśyādiśūdrakāḥ||

Verse 54

प्रयुतं चायुतं चेति सहस्रं शतमित्यपि। दशकं चेति निष्काणामानर्चुस्तं महागुरुम्।।

prayutaṃ cāyutaṃ ceti sahasraṃ śatamityapi| daśakaṃ ceti niṣkāṇāmānarcustaṃ mahāgurum||

Verse 55

निष्काणां दशकं दत्त्वा मृतपुत्रोऽमृतप्रजः। ऊष्मादिव्याधियुक्तश्च शतं दत्त्वा निरामयः।।

niṣkāṇāṃ daśakaṃ dattvā mṛtaputro'mṛtaprajaḥ| ūṣmādivyādhiyuktaśca śataṃ dattvā nirāmayaḥ||

Verse 56

सहस्रदानात्संतानहीनः संतानपुत्रवान्। आयुरारोग्यमैश्वर्यं भेजुस्तेऽन्नं च पुत्रकान्।।

sahasradānātsaṃtānahīnaḥ saṃtānaputravān| āyurārogyamaiśvaryaṃ bhejuste'nnaṃ ca putrakān||

Verse 57

सुवर्णं रजतं रत्नं सर्वाण्याभरणानि च। सर्वोपकरणैर्युक्तं निधिनिक्षेपसंयुतम्।।

suvarṇaṃ rajataṃ ratnaṃ sarvāṇyābharaṇāni ca| sarvopakaraṇairyuktaṃ nidhinikṣepasaṃyutam||

Verse 58

इष्टकाभित्तिसंयुक्तमग्निबाधादिवर्जितम्। देवपूजाग्निहोत्रादिपाठार्थगृहसंयुतम्। सान्तर्बहिस्संवरणं सप्रासादं सगोगृहम्।।

iṣṭakābhittisaṃyuktamagnibādhādivarjitam| devapūjāgnihotrādipāṭhārthagṛhasaṃyutam| sāntarbahissaṃvaraṇaṃ saprāsādaṃ sagogṛham||

Verse 59

व्यष्ट्या समष्ट्या वा दद्यात्स्वर्गारोहणपर्वणि। निवृत्तिकामो दद्याच्चेत्पुनर्जन्म न विद्यते।।

vyaṣṭyā samaṣṭyā vā dadyātsvargārohaṇaparvaṇi| nivṛttikāmo dadyāccetpunarjanma na vidyate||

Verse 60

सकामश्चेद्ब्रह्मकल्पं सुकं ब्रह्मगृहे वसेत्।।

sakāmaścedbrahmakalpaṃ sukaṃ brahmagṛhe vaset||

Verse 61

पुराणमुखतो यस्माद्वेदान्तज्ञानमाप्यते। स तेन गुरुराख्यातस्तत्पूजा हीशपूजनम्।।

purāṇamukhato yasmādvedāntajñānamāpyate| sa tena gururākhyātastatpūjā hīśapūjanam||

Verse 62

भारतस्य तु वक्तारं श्रोतारं लेखकांस्तदा। प्रपूजयन्ति संहृष्टाः सिद्धाश्च परमर्षयः।।

bhāratasya tu vaktāraṃ śrotāraṃ lekhakāṃstadā| prapūjayanti saṃhṛṣṭāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ||

Verse 63

महाभारतवक्तारं नार्चयन्तीह ये नराः। तेषां सर्वक्रियाहानिर्भवेद्देवाः शपन्ति च।।

mahābhāratavaktāraṃ nārcayantīha ye narāḥ| teṣāṃ sarvakriyāhānirbhaveddevāḥ śapanti ca||

Verse 64

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो जयमिच्छता। राज्ञा राजसुतैश्चैव गर्भिण्या चैव योषिता।। चकारचतुष्टयादधर्मादिचतुष्टयमप्यत्रोक्तं हानार्तमिति बोध्यम्।।

jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo jayamicchatā| rājñā rājasutaiścaiva garbhiṇyā caiva yoṣitā|| cakāracatuṣṭayādadharmādicatuṣṭayamapyatroktaṃ hānārtamiti bodhyam||

Verse 65

[स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम्। गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम्।।

[svargakāmo labhetsvargaṃ jayakāmo labhejjayam| garbhiṇī labhate putraṃ kanyāṃ vā bahubhāginīm||

Verse 66

अनागतश्च मोक्षश्च कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया।। श्रोतव्यो मोक्षमिच्छता। ब्राह्मणेन च राज्ञा च गार्भिण्या इति पाठः।।

anāgataśca mokṣaśca kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ| saṃdarbhaṃ bhāratasyāsya kṛtavāndharmakāmyayā|| śrotavyo mokṣamicchatā| brāhmaṇena ca rājñā ca gārbhiṇyā iti pāṭhaḥ||

Verse 67

षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम्। त्रिंशच्छतसहस्राणि देवलोके प्रतिष्ठितम्।। अनागतोऽनागन्तुको नित्यसिद्ध इतियावत्। एवंविधो यो मोक्षः कैवल्यं तदेव स्वरूपं यस्य स मोक्षः। यद्वा मोक्तुमिच्छन्। मुचोऽकर्मिकस्य गुणो वेति सनि गुणोऽभ्यासलोपश्च। मुमुक्षुरित्यर्थः। लोकहित इति भावः।।

ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām| triṃśacchatasahasrāṇi devaloke pratiṣṭhitam|| anāgato'nāgantuko nityasiddha itiyāvat| evaṃvidho yo mokṣaḥ kaivalyaṃ tadeva svarūpaṃ yasya sa mokṣaḥ| yadvā moktumicchan| muco'karmikasya guṇo veti sani guṇo'bhyāsalopaśca| mumukṣurityarthaḥ| lokahita iti bhāvaḥ||

Verse 68

पित्र्ये पञ्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश। एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रभाषितम्।।

pitrye pañcadaśaṃ jñeyaṃ yakṣaloke caturdaśa| ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu prabhāṣitam||

Verse 69

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन्। रक्षोयक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशम्पायन एव तु।।

nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṝn| rakṣoyakṣāñśuko martyānvaiśampāyana eva tu||

Verse 70

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम्। व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्म्णमग्रतः।। अन्यां वेदचतुष्टयसंहिताभ्यः पृथग्भूतां तदर्थवतीम्।।

itihāsamimaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam| vyāsoktaṃ śrūyate yena kṛtvā brāhmṇamagrataḥ|| anyāṃ vedacatuṣṭayasaṃhitābhyaḥ pṛthagbhūtāṃ tadarthavatīm||

Verse 71

स नरः सर्वकामांश्च कीर्तिं प्राप्येह शौनक। गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः।।

sa naraḥ sarvakāmāṃśca kīrtiṃ prāpyeha śaunaka| gacchetparamikāṃ siddhimatra me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 72

भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः। श्रद्धया परया भक्त्या श्राव्यते चापि येन तु। य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम्।। श्रूयते येन यः शृणोतीत्यर्थः। उभयत्र विभक्तिव्यत्यय आर्षः।।

bhāratādhyayanātpuṇyādapi pādamadhīyataḥ| śraddhayā parayā bhaktyā śrāvyate cāpi yena tu| ya imāṃ saṃhitāṃ puṇyāṃ putramadhyāpayacchukam|| śrūyate yena yaḥ śṛṇotītyarthaḥ| ubhayatra vibhaktivyatyaya ārṣaḥ||

Verse 73

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे।। भारताध्ययनादिति सार्धश्लोकः। यः व्यासः इमां संहितां शुकं पुत्रं अध्यापयत्। तस्य अधीयतो भारताख्यमितिहासं स्मरतः। स्मृत्वा च ग्रन्थरूपेण प्रणयतः। भक्त्या परया श्रद्धया च व्यास एव पूज्यस्तस्य वाक्यं प्रमाणमेवेत्यास्तिक्यबुद्द्या येन पुंसा इदं श्राव्यते सु पुण्यात् पुण्यकरात् अपि पादं श्लोकपादं ग्रन्थपादं वा भारतस्याध्ययनात्परमिकां सिद्धिं गच्छेदिति पूर्वेणान्वयः। व्यासे श्रद्धां बद्ध्वा भारतमध्येव्यभित्यर्थः।।

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca| saṃsāreṣvanubhūtāni yānti yāsyanti cāpare|| bhāratādhyayanāditi sārdhaślokaḥ| yaḥ vyāsaḥ imāṃ saṃhitāṃ śukaṃ putraṃ adhyāpayat| tasya adhīyato bhāratākhyamitihāsaṃ smarataḥ| smṛtvā ca grantharūpeṇa praṇayataḥ| bhaktyā parayā śraddhayā ca vyāsa eva pūjyastasya vākyaṃ pramāṇamevetyāstikyabuddyā yena puṃsā idaṃ śrāvyate su puṇyāt puṇyakarāt api pādaṃ ślokapādaṃ granthapādaṃ vā bhāratasyādhyayanātparamikāṃ siddhiṃ gacchediti pūrveṇānvayaḥ| vyāse śraddhāṃ baddhvā bhāratamadhyevyabhityarthaḥ||

Verse 74

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।।

harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam||

Verse 75

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे। धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते।।

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me| dharmādarthaśca kāmaśca sa kimarthaṃ na sevyate||

Verse 76

न जातु कामान्न भयान्न लोभा- द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः। नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनिथ्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः।।

na jātu kāmānna bhayānna lobhā- ddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ| nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanithye jīvo nityo heturasya tvanityaḥ||

Verse 77

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थायः यः पठेत्। स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति।।

imāṃ bhāratasāvitrīṃ prātarutthāyaḥ yaḥ paṭhet| sa bhārataphalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati||

Verse 78

कयथा समुद्रो भगवान्यथा हि हिमवान्गिरिः। ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते।।

kayathā samudro bhagavānyathā hi himavāngiriḥ| khyātāvubhau ratnanidhī tathā bhāratamucyate||

Verse 79

कार्ष्णं देवमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वाऽर्थमश्नुते। इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः। स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः।।

kārṣṇaṃ devamimaṃ vidvāñśrāvayitvā'rthamaśnute| idaṃ bhāratamākhyānaṃ yaḥ paṭhetsusamāhitaḥ| sa gacchetparamāṃ siddhimiti me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 80

द्वैपायनोष्ठपुटनिस्सृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च। यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन।।

dvaipāyanoṣṭhapuṭanissṛtamaprameyaṃ puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca| yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena||

Verse 81

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय। पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव।।]

yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti viprāya vedaviduṣe subahuśrutāya| puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ satataṃ śṛṇoti tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva||]

Verse 82

"यद्यदिष्टतमं कामं लभते श्रद्धयाऽन्वितः। शृणुयान्मुदितो भूत्वा आस्तिको बुद्धिसंयुतः।।

"yadyadiṣṭatamaṃ kāmaṃ labhate śraddhayā'nvitaḥ| śṛṇuyānmudito bhūtvā āstiko buddhisaṃyutaḥ||

Verse 83

वासुदेवं स्मरन्विद्वान्पुण्डरीकायतेक्षणम्। इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम्।।

vāsudevaṃ smaranvidvānpuṇḍarīkāyatekṣaṇam| itihāsamimaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam||

Verse 84

श्रावयेद्यस्तु वर्णादीन्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः। सर्वपापविशुद्धात्मा शुचिस्तद्गतमानसः।।

śrāvayedyastu varṇādīnkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ| sarvapāpaviśuddhātmā śucistadgatamānasaḥ||

Verse 85

इह कीर्तिं महत्प्राप्य भोगवान्सुखमश्नुते। व्यासप्रसादेन पुनः स्वर्गलोकं स गच्छति।।

iha kīrtiṃ mahatprāpya bhogavānsukhamaśnute| vyāsaprasādena punaḥ svargalokaṃ sa gacchati||

Verse 86

एतद्विदित्वा सर्वं तु सर्ववेदार्थविद्भवेत्। पूजनीयश्च सततं माननीयो भवेद्द्विजः।।"

etadviditvā sarvaṃ tu sarvavedārthavidbhavet| pūjanīyaśca satataṃ mānanīyo bhaveddvijaḥ||"