Adhyaya 3

Verse 1

तत्रैवावस्थानपरीक्षया परितुष्टेषु यमेन्द्रादिषु युधिष्ठिरसमीपमुपागतेषु तद्दृष्टपूर्वनरकादीनां क्षणेनान्तर्धानम्।। 1 ।। धर्मेण युधिष्ठिरंप्रति सप्रशंसनं तद्दृष्टनरकस्य परीक्षणायेन्द्रमायासृष्टत्वकथनम्। 2 ।। ततो युधिष्ठिरेण गङ्गायामवागाहनान्मानुषशरीरपरित्यागपूर्वकं दिव्यशरीरपरिग्रहणेन महर्ष्यादिभिः स्तूयमानेन सता सहदेवैर्भ्रात्राद्यधिष्ठितदिव्यस्थानगमनम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिष्ठिरे। आजग्मुस्तत्र कौरव्यं देवाः शक्रपुरोगमाः।।

tatraivāvasthānaparīkṣayā parituṣṭeṣu yamendrādiṣu yudhiṣṭhirasamīpamupāgateṣu taddṛṣṭapūrvanarakādīnāṃ kṣaṇenāntardhānam|| 1 || dharmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sapraśaṃsanaṃ taddṛṣṭanarakasya parīkṣaṇāyendramāyāsṛṣṭatvakathanam| 2 || tato yudhiṣṭhireṇa gaṅgāyāmavāgāhanānmānuṣaśarīraparityāgapūrvakaṃ divyaśarīraparigrahaṇena maharṣyādibhiḥ stūyamānena satā sahadevairbhrātrādyadhiṣṭhitadivyasthānagamanam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| sthite muhūrtaṃ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhiṣṭhire| ājagmustatra kauravyaṃ devāḥ śakrapurogamāḥ||

Verse 2

स च विग्रहवान्धर्मो राजानं संपरीक्ष्य तम्। तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः।।

sa ca vigrahavāndharmo rājānaṃ saṃparīkṣya tam| tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 3

तेषु भासुरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु। समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप।।

teṣu bhāsuradeheṣu puṇyābhijanakarmasu| samāgateṣu deveṣu vyagamattattamo nṛpa||

Verse 4

नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मणाम्। नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह।।

nādṛśyanta ca tāstatra yātanāḥ pāpakarmaṇām| nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha||

Verse 5

लोहकुंभ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः। विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः।।

lohakuṃbhyaḥ śilāścaiva nādṛśyanta bhayānakāḥ| vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ||

Verse 6

ददर्श राजा कौरव्यस्तान्सर्वान्सुमहाप्रभान्।।

dadarśa rājā kauravyastānsarvānsumahāprabhān||

Verse 7

ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः। ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत।।

tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ| vavau devasamīpasthaḥ śītalo'tīva bhārata||

Verse 8

मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह। साध्या रुद्रास्तथाऽऽदित्या ये चान्येऽपिदिवौकसः।

marutaḥ saha śakreṇa vasavaścāśvinau saha| sādhyā rudrāstathā''dityā ye cānye'pidivaukasaḥ|

Verse 9

सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः। यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत्।।

sarve tatra samājagmuḥ siddhāśca paramarṣayaḥ| yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito'bhavat||

Verse 10

ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः। युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः।।

tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ| yudhiṣṭhiramuvācedaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ||

Verse 11

युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्त्वया। एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो।।

yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇāstvayā| ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā vibho||

Verse 12

सिद्धिः प्राप्ता महाबाहो लोकाश्चाप्यक्षयास्तव। भ्रातॄणां सुहृदां चैव गतिर्नित्या सुपूजिता।।

siddhiḥ prāptā mahābāho lokāścāpyakṣayāstava| bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ caiva gatirnityā supūjitā||

Verse 13

न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम। अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः।।

na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama| avaśyaṃ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ||

Verse 14

शुभानामनशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ। यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः।।

śubhānāmanaśubhānāṃ ca dvau rāśī puruṣarṣabha| yaḥ pūrvaṃ sukṛtaṃ bhuṅkte paścānnirayameti saḥ||

Verse 15

पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः। भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते।।

pūrvaṃ narakabhāgyastu paścātsvargamupaiti saḥ| bhūyiṣṭhaṃ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṃ svargamaśnute||

Verse 16

भूयिष्ठशुभकर्मा त्वमल्पजिह्मतयाऽच्युत। तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप।।

bhūyiṣṭhaśubhakarmā tvamalpajihmatayā'cyuta| tena tvamevaṃ gamito mayā śreyorthinā nṛpa||

Verse 17

व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति। व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṃ prati| vyājenaiva tato rājandarśito narakastava|| || iti śrīmanmahābhārate svargārohaṇaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 18

यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा। द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः। आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव कल्मषात्।।

yathaiva tvaṃ tathā bhīmastathā pārtho yamau tathā| draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṃ gatāḥ| āgaccha naraśārdūla muktāste caiva kalmaṣāt||

Verse 19

स्वपक्ष्याश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे। सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य भरतर्षभ।। हतः कुञ्जर इति अस्वत्थामवधे द्रोण उपचीर्णो वञ्चितः गजवाचीशब्दो मनुष्यपरत्वेन ज्ञापित इत्युपचारच्छलेनेत्यर्थः।।

svapakṣyāścaiva ye tubhyaṃ pārthivā nihatā raṇe| sarve svargamanuprāptāstānpaśya bharatarṣabha|| hataḥ kuñjara iti asvatthāmavadhe droṇa upacīrṇo vañcitaḥ gajavācīśabdo manuṣyaparatvena jñāpita ityupacāracchalenetyarthaḥ||

Verse 20

कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतांवरः। स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे।।

karṇaścaiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ| sa gataḥ paramāṃ siddhiṃ yadarthaṃ paritapyase||

Verse 21

तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो। स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ।।

taṃ paśya puruṣavyāghramādityatanayaṃ vibho| svasthānasthaṃ mahābāho jahi śokaṃ nararṣabha||

Verse 22

भ्रातॄन्पुत्रांस्तथा पश्य स्वपक्ष्यांश्चैव पार्थिवान्। स्वंस्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः।।

bhrātṝnputrāṃstathā paśya svapakṣyāṃścaiva pārthivān| svaṃsvaṃ sthānamanuprāptānvyetu te mānaso jvaraḥ||

Verse 23

कृच्छ्रं पूर्वं चानुभूय इतःप्रभृति कौरव। विहारस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः।।

kṛcchraṃ pūrvaṃ cānubhūya itaḥprabhṛti kaurava| vihārasva mayā sārdhaṃ gataśoko nirāmayaḥ||

Verse 24

कर्मणां तात पुण्यानां ज्ञानानां तपसां स्वयम्। दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पार्थिवः।।

karmaṇāṃ tāta puṇyānāṃ jñānānāṃ tapasāṃ svayam| dānānāṃ ca mahābāho phalaṃ prāpnuhi pārthivaḥ||

Verse 25

अद्य त्वां देवगन्दर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि। उपसेवन्तु कल्याणं विरजंबरभूषणाः।।

adya tvāṃ devagandarvā divyāścāpsaraso divi| upasevantu kalyāṇaṃ virajaṃbarabhūṣaṇāḥ||

Verse 26

राजसूयजितां लोकानश्वमेधभिनिर्मितान्। प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च महाफलम्।।

rājasūyajitāṃ lokānaśvamedhabhinirmitān| prāpnuhi tvaṃ mahābāho tapasaśca mahāphalam||

Verse 27

उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोकाः युधिष्टिर। हरिश्चन्द्रमसः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि।।

uparyupari rājñāṃ hi tava lokāḥ yudhiṣṭira| hariścandramasaḥ pārtha yeṣu tvaṃ vihariṣyasi||

Verse 28

मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः। दौष्यन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि।।

māndhātā yatra rājarṣiryatra rājā bhagīrathaḥ| dauṣyantiryatra bharatastatra tvaṃ vihariṣyasi||

Verse 29

एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी। आकाशगङ्गा राजेन्र्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि।।

eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī| ākāśagaṅgā rājenrra tatrāplutya gamiṣyasi||

Verse 30

अत्र स्नातस्य भावस्ते मानुषो विगमिष्यति। गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि।।

atra snātasya bhāvaste mānuṣo vigamiṣyati| gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi||

Verse 31

एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम्। धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः।।

evaṃ bruvati devendre kauravendraṃ yudhiṣṭhiram| dharmo vigrahavānsākṣāduvāca sutamātmanaḥ||

Verse 32

भोभो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोस्मि तव पुत्रक। मद्भक्त्या सत्यवाक्यैश्च क्षमया च दमेन च।।

bhobho rājanmahāprājña prītosmi tava putraka| madbhaktyā satyavākyaiśca kṣamayā ca damena ca||

Verse 33

एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया। न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुतः।। तुभ्यं तव।।

eṣā tṛtīyā jijñāsā tava rājankṛtā mayā| na śakyase cālayituṃ svabhāvātpārtha hetutaḥ|| tubhyaṃ tava||

Verse 34

पूर्वं परीक्षितो हि त्वं प्रश्नाद्द्वैतवने मया। अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि।।

pūrvaṃ parīkṣito hi tvaṃ praśnāddvaitavane mayā| araṇīsahitasyārthe tacca nistīrṇavānasi||

Verse 35

सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्या तत्र भारत। श्वरूपधारिणा तत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः।। जिज्ञासा परीक्षा।।

sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyā tatra bhārata| śvarūpadhāriṇā tatra punastvaṃ me parīkṣitaḥ|| jijñāsā parīkṣā||

Verse 36

इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यतस्थातुमिच्छसि। विशुद्धोसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः।।

idaṃ tṛtīyaṃ bhrātṝṇāmarthe yatasthātumicchasi| viśuddhosi mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ||

Verse 37

न च ते भ्रातरः पार्थ नरकार्हा विशांपतै। मायैषा देवराजेन महेन्द्रेणि प्रयोजिता।।

na ca te bhrātaraḥ pārtha narakārhā viśāṃpatai| māyaiṣā devarājena mahendreṇi prayojitā||

Verse 38

अवश्यं नरकास्तात द्रष्टव्याः सर्वराजभिः। ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम्।।

avaśyaṃ narakāstāta draṣṭavyāḥ sarvarājabhiḥ| tatastvayā prāptamidaṃ muhūrtaṃ duḥkhamuttamam||

Verse 39

न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ। कर्णो वा सत्यवाक् शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप।।

na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau| karṇo vā satyavāk śūro narakārhāściraṃ nṛpa||

Verse 40

न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा कथञ्चन। एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य चेमांस्त्रिलोकगान्।।

na kṛṣṇā rājaputrī ca narakārhā kathañcana| ehyehi bharataśreṣṭha paśya cemāṃstrilokagān||

Verse 41

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः। जगाम सह धर्मेणि सवैश्च त्रिदिवालयैः।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktaḥ sa rājarṣistava pūrvapitāmahaḥ| jagāma saha dharmeṇi savaiśca tridivālayaiḥ||

Verse 42

गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम्। अवगाह्य ततो राजा तनुं तत्याज मानुषीम्।।

gaṅgāṃ devanadīṃ puṇyāṃ pāvanīmṛṣisaṃstutām| avagāhya tato rājā tanuṃ tatyāja mānuṣīm||

Verse 43

ततो विव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः।।

tato vivyavapurbhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| nirvairo gatasaṃtāpo jale tasminsamāplutaḥ||

Verse 44

ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः। धर्मेण सहितो धीमांस्तूयमानो महर्षिभिः।। स्वर्गाधिरोहणे द्रौपद्या सह सोदर्येषु विनष्टेयु सत्सु। श्वरूपदारिणा शुनकरूपिणा।।

tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| dharmeṇa sahito dhīmāṃstūyamāno maharṣibhiḥ|| svargādhirohaṇe draupadyā saha sodaryeṣu vinaṣṭeyu satsu| śvarūpadāriṇā śunakarūpiṇā||

Verse 45

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शूरा विगतमन्यवः। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च स्वानि स्थानानि भेजिरे।।

yatra te puruṣavyāghrāḥ śūrā vigatamanyavaḥ| pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca svāni sthānāni bhejire||