Adhyaya 2

Verse 1

स्वर्गे कर्णादिबन्धुजनानपश्यता युधिष्ठिरेण देवान्प्रति यत्र कुत्रापि बन्धुजनैः सहैव स्वस्य निवासेच्छानिवेदनम्।। 1 ।। देवैर्युधिष्ठिराय बन्धुजनप्रदर्शनं चोदितेन देवदूतेन तस्य नरकप्रदेशप्रापणम्।। 2 ।। दुर्दर्शनरकदर्शनासहिष्णुतया सह दूतेन प्रतिनिवर्तमानेन युधिष्ठिरेण श्रुतपूर्वकण्ठध्वनिश्रवणम्।। 3 ।। ततो युधिष्ठिरपृष्टैस्तैस्तं प्रित स्वेषां कर्मभीमादित्वकथनम्।। 4 ।। ततस्तेन दूतंप्रति इन्द्रे स्वस्य तत्समीपं प्रत्यनागमनचोदना।। 5 ।। दूतेनेन्द्रे युधिष्ठिरचिकीर्षितनिवेदनम्।। 6 ।। युधिष्ठिर उवाच। नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्। भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ।।

svarge karṇādibandhujanānapaśyatā yudhiṣṭhireṇa devānprati yatra kutrāpi bandhujanaiḥ sahaiva svasya nivāsecchānivedanam|| 1 || devairyudhiṣṭhirāya bandhujanapradarśanaṃ coditena devadūtena tasya narakapradeśaprāpaṇam|| 2 || durdarśanarakadarśanāsahiṣṇutayā saha dūtena pratinivartamānena yudhiṣṭhireṇa śrutapūrvakaṇṭhadhvaniśravaṇam|| 3 || tato yudhiṣṭhirapṛṣṭaistaistaṃ prita sveṣāṃ karmabhīmāditvakathanam|| 4 || tatastena dūtaṃprati indre svasya tatsamīpaṃ pratyanāgamanacodanā|| 5 || dūtenendre yudhiṣṭhiracikīrṣitanivedanam|| 6 || yudhiṣṭhira uvāca| neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasam| bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau||

Verse 2

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः। राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे।।

juhuvurye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ| rājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe||

Verse 3

क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः। तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः।।

kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ| tairapyayaṃ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ||

Verse 4

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः। स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः।।

yadi lokānimānprāptāste ca sarve mahārathāḥ| sthitaṃ vitta hi māṃ devāḥ sahitaṃ tairmahātmabhiḥ||

Verse 5

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः। न तैरहं विना वत्स्ये भ्रातृभिर्ज्ञातिभिस्तथा।।

kaccinna tairavāpto'yaṃ nṛpairloko'kṣayaḥ śubhaḥ| na tairahaṃ vinā vatsye bhrātṛbhirjñātibhistathā||

Verse 6

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि। कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै।।

māturhi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇi| karṇasya kriyatāṃ toyamiti tapyāmi tena vai||

Verse 7

इदं च परितप्यामि पुनःपुनरहं सुराः। यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितात्मनः।।

idaṃ ca paritapyāmi punaḥpunarahaṃ surāḥ| yanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitātmanaḥ||

Verse 8

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम्। न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे।।

dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanam| na hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṃyuge||

Verse 9

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम्। अविज्ञातो मया योसौ घातितः सव्यसाचिना।।

tamahaṃ yatratatrasthaṃ draṣṭumicchāmi sūryajam| avijñāto mayā yosau ghātitaḥ savyasācinā||

Verse 10

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम। अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ।।

bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo'pi priyaṃ mama| arjunaṃ cendrasaṃkāśaṃ yamau caiva yamopamau||

Verse 11

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्। न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि वः।।

draṣṭumicchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīm| na ceha sthātumicchāmi satyamevaṃ bravīmi vaḥ||

Verse 12

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः। यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम।।

kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ| yatra te mama sa svargo nāyaṃ svargo mato mama||

Verse 13

देवा ऊचुः। यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां तत्र माचिरम्। प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्।।

devā ūcuḥ| yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ tatra māciram| priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt||

Verse 14

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन्। युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेतदि परंतप।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā taṃ tato devā devadūtamupādiśan| yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayetadi paraṃtapa||

Verse 15

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः। सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः।।

tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaśca jagmatuḥ| sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ||

Verse 16

अग्रतो देवदूतश्च ययौ राजा च पृष्ठतः। पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः।।

agrato devadūtaśca yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ| panthānamaśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ||

Verse 17

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्। युक्तं पापकृतां गन्धैर्मासशोणितकर्दमम्।।

tamasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśaivalaśādvalam| yuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhairmāsaśoṇitakardamam||

Verse 18

दंशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम्। इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम्।।

daṃśotpātakabhallūkamakṣikāmaśakāvṛtam| itaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam||

Verse 19

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम्। ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम्।।

asthikeśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭasamākulam| jvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam||

Verse 20

अयोमुखैश्च काकाद्यैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम्। सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्।।

ayomukhaiśca kākādyairgṛdhraiśca samabhidrutam| sūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam||

Verse 21

मेदोरुधिरयुक्तैश्च च्छिन्नबाहूरुपाणिभिः। निकृत्तोदरपदैश्च तत्रतत्र प्रवेशितैः।।

medorudhirayuktaiśca cchinnabāhūrupāṇibhiḥ| nikṛttodarapadaiśca tatratatra praveśitaiḥ||

Verse 22

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम्। जगाम राजा धर्मान्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्।।

sa tatkuṇapadurgandhamaśivaṃ romaharṣaṇam| jagāma rājā dharmānmā madhye bahu vicintayan||

Verse 23

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम्। असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम्।।

dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamām| asipatravanaṃ caiva niśitaṃ kṣurasaṃvṛtam||

Verse 24

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्चि शिलाः पृथक्। लोहकुंभीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।।

karambhavālukāstaptā āyasīści śilāḥ pṛthak| lohakuṃbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate svargārohaṇaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 ||

Verse 25

कूटशाल्मलिकं तापि दुःस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम्। ददर्शान्याश्च कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम्।।

kūṭaśālmalikaṃ tāpi duḥsparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam| dadarśānyāśca kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām||

Verse 26

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह। कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम्।।

sa taṃ durgandhamālakṣya devadūtamuvāca ha| kiyadadhvānamasmābhirgantavyamimamīdṛśam||

Verse 27

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि। देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्।।

kva ca te bhrātaro mahyaṃ tanmamākhyātumarhasi| deśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum||

Verse 28

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्। देवदूतोऽब्रवीचैनमेतावद्गमनं तव।।

sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam| devadūto'bravīcainametāvadgamanaṃ tava||

Verse 29

निवर्तितव्यो हि मया तताऽस्म्युक्तो दिवौकसैः। यदि श्रान्तोसि राजेन्द्रि त्वमथागन्तुमर्हसि।।

nivartitavyo hi mayā tatā'smyukto divaukasaiḥ| yadi śrāntosi rājendri tvamathāgantumarhasi||

Verse 30

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेनि गन्धेन मूर्छितः। निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत।।

yudhiṣṭhirastu nirviṇṇasteni gandhena mūrchitaḥ| nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata||

Verse 31

सं संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहतः। शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः।।

saṃ saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamāhataḥ| śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ||

Verse 32

भोभो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्वन। अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्।।

bhobho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇvana| anugrahārthamasmākaṃ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam||

Verse 33

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः। तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत्।।

āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ| tava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat||

Verse 34

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ। सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम।।

te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha| sukhamāsādayiṣyāmastvāṃ dṛṣṭvā rājasattama||

Verse 35

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमिह भारत। त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनाऽस्मान्न बाधते।।

saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtamiha bhārata| tvayi tiṣṭhati kauravya yātanā'smānna bādhate||

Verse 36

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम्। तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप।।

evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām| tasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṃ nṛpa||

Verse 37

तेषां तु वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम्। अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः।।

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā dayāvāndīnabhāṣiṇām| aho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 38

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनःपुनः। ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः।।

sa tā giraḥ purastādvai śrutapūrvāḥ punaḥpunaḥ| glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ||

Verse 39

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ।।

abudhyamānastā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| uvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha||

Verse 40

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे। कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो।।

ityuktāste tataḥ sarve samantādavabhāṣire| karṇo'haṃ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho||

Verse 41

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत। द्रौप्दी द्रौपदेयाश्चि इत्येवं ते विचुक्रुशुः।।

nakulaḥ sahadevo'haṃ dhṛṣṭadyumno'hamityuta| draupdī draupadeyāści ityevaṃ te vicukruśuḥ||

Verse 42

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप। ततो विममृशे राजा किंत्विदं दैवकारितम्।।

tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadṛśīrnṛpa| tato vimamṛśe rājā kiṃtvidaṃ daivakāritam||

Verse 43

किन्तु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः। कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया।।

kintu tatkaluṣaṃ karma kṛtamebhirmahātmabhiḥ| karṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā||

Verse 44

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे। नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्।।

ya ime pāpagandhe'smindeśe santi sudāruṇe| nāhaṃ jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām||

Verse 45

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः। तथा श्रिया युतः पापैः सहसर्वैः पदानुगैः।।

kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ| tathā śriyā yutaḥ pāpaiḥ sahasarvaiḥ padānugaiḥ||

Verse 46

महेन्द्रि इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः। कस्येदानीं विकारोऽयं य इमे नरकं गताः।।

mahendri iva lakṣmīvānāste paramapūjitaḥ| kasyedānīṃ vikāro'yaṃ ya ime narakaṃ gatāḥ||

Verse 47

सर्वे धर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः। क्षत्रधर्मरताः सन्तो यज्वानो भूरिदक्षिणाः।।

sarve dharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ| kṣatradharmaratāḥ santo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ||

Verse 48

किंनु सुप्तोस्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये। अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः।।

kiṃnu suptosmi jāgarmi cetayāmi na cetaye| aho cittavikāro'yaṃ syādvā me cittavibhramaḥ||

Verse 49

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः। दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः।। करंभवालुकाः श्वेतसूक्ष्मवालुका भ्राष्ट्रवालुका इत्यर्थः।।

evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ| duḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ|| karaṃbhavālukāḥ śvetasūkṣmavālukā bhrāṣṭravālukā ityarthaḥ||

Verse 50

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः। देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः।।

krodhamāhārayaccaiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥ| devāṃśca garhayāmāsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 51

स तीव्रशोकसंतप्तो देवदूतमुवाच ह। गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्।।

sa tīvraśokasaṃtapto devadūtamuvāca ha| gamyatāṃ tatra yeṣāṃ tvaṃ dūtasteṣāmupāntikam||

Verse 52

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोस्मीति निवेद्यताम्। मत्संश्रयादिमे दूनाः सुखिनो भ्रातरो हि मे।। विममर्श विचारं कृतवान्।।

na hyahaṃ tatra yāsyāmi sthitosmīti nivedyatām| matsaṃśrayādime dūnāḥ sukhino bhrātaro hi me|| vimamarśa vicāraṃ kṛtavān||

Verse 53

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता। जगामि तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुःठ।।

ityuktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā| jagāmi tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥṭha||

Verse 54

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम्। यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप।।

nivedayāmāsa ca taddharmarājacikīrṣitam| yathoktaṃ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa||