Adhyaya 5

Verse 1

सर्वयादवेषु निहतेषु बभ्रुदारुकाभ्यां सह बलभद्रमन्वेषसाणेन कृष्णेन वने वृक्षाश्रितस्य तस्य दर्शनम्।। 1 ।। ततः कृष्णेन पाण्डिवान्प्रति दारुकप्रेषणम्।। 2 ।। बलभद्रेण योगात्सर्पशरीरस्वीकारेण समुद्रप्रवेशः।। 3 ।। कृष्णेन शरीरत्यागाय योगेन शयनम्।। 4 ।। व्याधेन मृगबुद्ध्या कृष्णस्य पादतले सायकेन गाढवेधनम्।। 5 ।। कृष्णेन पश्चात्समीप मेत्य पश्चात्तापेन प्रणमतो व्याधस्य देवैः स्वर्गप्रापणम्।। 6 ।। ततः शरीरत्यागपूर्वकं दिवं गतेन कृष्णेन देवैः पुष्पवर्षण पूर्वकं स्तुत्या प्रत्युद्गम्यमानेनि सता निजपरधामप्रवेशः।। 7 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो ययुर्दारुकः केशवश्च बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः। अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं वृक्षाश्रितं चिन्तयानं विविक्ते। ।। इति श्रीमन्महाभारते मौसलपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।।

sarvayādaveṣu nihateṣu babhrudārukābhyāṃ saha balabhadramanveṣasāṇena kṛṣṇena vane vṛkṣāśritasya tasya darśanam|| 1 || tataḥ kṛṣṇena pāṇḍivānprati dārukapreṣaṇam|| 2 || balabhadreṇa yogātsarpaśarīrasvīkāreṇa samudrapraveśaḥ|| 3 || kṛṣṇena śarīratyāgāya yogena śayanam|| 4 || vyādhena mṛgabuddhyā kṛṣṇasya pādatale sāyakena gāḍhavedhanam|| 5 || kṛṣṇena paścātsamīpa metya paścāttāpena praṇamato vyādhasya devaiḥ svargaprāpaṇam|| 6 || tataḥ śarīratyāgapūrvakaṃ divaṃ gatena kṛṣṇena devaiḥ puṣpavarṣaṇa pūrvakaṃ stutyā pratyudgamyamāneni satā nijaparadhāmapraveśaḥ|| 7 || vaiśampāyana uvāca| tato yayurdārukaḥ keśavaśca babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ| athāpaśyanrāmamanantavīryaṃ vṛkṣāśritaṃ cintayānaṃ vivikte| || iti śrīmanmahābhārate mausalaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 2

ततः समासाद्य महानुभावः कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत्। गत्वा कुरून्सर्वमिमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम्।। पतन्तः शीघ्रं गच्छन्तः।।

tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ kṛṣṇastadā dārukamanvaśāsat| gatvā kurūnsarvamimaṃ mahāntaṃ pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām|| patantaḥ śīghraṃ gacchantaḥ||

Verse 3

ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात्। इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः।।

tato'rjunaḥ kṣipramihopayātu śrutvā mṛtānyādavānbrahmaśāpāt| ityevamuktaḥ sa yayau rathena kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ||

Verse 4

ततो गते दारुके केशवोथ दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम्। स्त्रियो भवान्रक्षितुं यातु शीघ्रं नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात्।। वधं मधूनामिति क.ट. पाठः।।

tato gate dāruke keśavotha dṛṣṭvāntike babhrumuvāca vākyam| striyo bhavānrakṣituṃ yātu śīghraṃ naitā hiṃsyurdasyavo vittalobhāt|| vadhaṃ madhūnāmiti ka.ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 5

कूटे युक्तं मुसलं लुब्धकस्य।। वित्तभावात् इति ट.पाठः।।

kūṭe yuktaṃ musalaṃ lubdhakasya|| vittabhāvāt iti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 6

ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह कृष्णेऽग्रजं भ्रातरमुग्रतेजाः। हहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि।।

tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrumāha kṛṣṇe'grajaṃ bhrātaramugratejāḥ| hahaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma yāvatstriyo jñātivaśāḥ karomi||

Verse 7

ततः पुरीं द्वारवतीं पविश्य जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम्। सर्वं भवान्रक्षतु नः समग्रं धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन्।। कूटे लोहमुद्गरे युक्त बद्ध भुसलं ब्राह्मणशप्तं बभ्रुं स्वयमेव निपत्यावधीत्।।

tataḥ purīṃ dvāravatīṃ paviśya janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam| sarvaṃ bhavānrakṣatu naḥ samagraṃ dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan|| kūṭe lohamudgare yukta baddha bhusalaṃ brāhmaṇaśaptaṃ babhruṃ svayameva nipatyāvadhīt||

Verse 8

रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा- मास्तेऽद्याहं तेन समानमिष्ये। दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां राज्ञां च पूर्वं कुरुपुङ्गवानाम्।।

rāmo vanānte pratipālayanmā- māste'dyāhaṃ tena samānamiṣye| dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṅgavānām||

Verse 9

नाहं विना यदुभिर्यादवानां पुरीमिमामशकं द्रष्टुमद्य। तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेणि सार्धं वनमभ्युपेत्य।।

nāhaṃ vinā yadubhiryādavānāṃ purīmimāmaśakaṃ draṣṭumadya| tapaścariṣyāmi nibodha tanme rāmeṇi sārdhaṃ vanamabhyupetya||

Verse 10

इतीदमुक्त्वा शिरसा च पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम। ततो महान्निनदः प्रादुरासी- त्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य।।

itīdamuktvā śirasā ca pādau saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma| tato mahānninadaḥ prādurāsī- tsastrīkumārasya purasya tasya||

Verse 11

अथाब्रवीत्केशवः सन्निवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम्। पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः।।

athābravītkeśavaḥ sannivartya śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām| purīmimāmeṣyati savyasācī sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ||

Verse 12

ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितमेकं विविक्ते।।

tato gatvā keśavastaṃ dadarśa rāmaṃ vane sthitamekaṃ vivikte||

Verse 13

रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य।। स्त्रियो भवान्रक्षत्विति झ.पाठः।।

raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya|| striyo bhavānrakṣatviti jha.pāṭhaḥ||

Verse 14

संदृश्यन्तं सागरान्तं विशन्तं सम्यक्तदा सागरः प्रत्यगृह्णात्। नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च।।

saṃdṛśyantaṃ sāgarāntaṃ viśantaṃ samyaktadā sāgaraḥ pratyagṛhṇāt| nāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ karkoṭako vāsukistakṣakaśca||

Verse 15

पृथुश्रवा अरुणः कुञ्जरश्च मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकः। तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ह्रादः क्राथः शितिपृष्ठो निकेतुः।।

pṛthuśravā aruṇaḥ kuñjaraśca miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkaḥ| tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā hrādaḥ krāthaḥ śitipṛṣṭho niketuḥ||

Verse 16

सङ्कर्षणं भूधरं शुद्धबुद्धिम्।।

saṅkarṣaṇaṃ bhūdharaṃ śuddhabuddhim||

Verse 17

ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः। वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजाः।।

tato gate bhrātari vāsudevo jānansarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ| vane śūnye vicaraṃścintayāno bhūmau cātha saṃviveśāgryatejāḥ||

Verse 18

सर्वं तेन प्राक्तदा वित्तमासी- द्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तं स्वधर्मात्। दुर्वाससा पारसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः।।

sarvaṃ tena prāktadā vittamāsī- dgāndhāryā yadvākyamuktaṃ svadharmāt| durvāsasā pārasocchiṣṭalipte yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ||

Verse 19

कुलस्त्रीणां संवृतानां गवां च द्विजेन्द्राणां बलमादाय धर्मे। योनिर्देवानां वरदो ब्रह्मदेवो गोविन्दाख्यो वासुदेवोऽथ नित्यः।।

kulastrīṇāṃ saṃvṛtānāṃ gavāṃ ca dvijendrāṇāṃ balamādāya dharme| yonirdevānāṃ varado brahmadevo govindākhyo vāsudevo'tha nityaḥ||

Verse 20

संचिन्तयन्नन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभावः। मेने ततः संक्रमणस्य कालं ततश्चकारेन्द्रियसन्निरोधम्।।

saṃcintayannandhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ| mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ tataścakārendriyasannirodham||

Verse 21

यथा च लोकत्रयपालनार्थं दुर्वासवाक्यप्रतिपालनाय। देवोपि सन्देहविमोक्षहेतो- र्निमित्तमैच्छत्सकलार्थतत्त्ववित्।।

yathā ca lokatrayapālanārthaṃ durvāsavākyapratipālanāya| devopi sandehavimokṣaheto- rnimittamaicchatsakalārthatattvavit||

Verse 22

स सन्निरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः। जरोथ तं देशमुपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः।।

sa sanniruddhendriyavāṅmanāstu śiśye mahāyogamupetya kṛṣṇaḥ| jarotha taṃ deśamupājagāma lubdhastadānīṃ mṛgalipsurugraḥ||

Verse 23

स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगासक्तो लुब्धकः सायकेन। जरोऽविध्यत्पादतले त्वरावां- स्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम।।

sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ mṛgāsakto lubdhakaḥ sāyakena| jaro'vidhyatpādatale tvarāvāṃ- staṃ cābhitastajjighṛkṣurjagāma||

Verse 24

अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं पीतांबरं लुब्धकोऽनेकबाहुम्। मत्वाऽऽत्मानं त्वपराद्धं स तस्य पादौ जरो जगृहे शङ्कितात्मा।।

athāpaśyatpuruṣaṃ yogayuktaṃ pītāṃbaraṃ lubdhako'nekabāhum| matvā''tmānaṃ tvaparāddhaṃ sa tasya pādau jaro jagṛhe śaṅkitātmā||

Verse 25

आश्वासितः पुण्यफलेन भक्तया तथाऽनुतापात्कर्मणो जन्मनश्च। दृष्ट्वा तथा देवमनन्तवीर्यं देवैस्स्वर्गं प्रातितस्त्यक्तदेहः।।

āśvāsitaḥ puṇyaphalena bhaktayā tathā'nutāpātkarmaṇo janmanaśca| dṛṣṭvā tathā devamanantavīryaṃ devaissvargaṃ prātitastyaktadehaḥ||

Verse 26

गणैर्मुनीनां पूजितस्यत्र कृष्णो गच्छन्नूर्द्ध्वं व्याप्य लोकान्स लक्ष्म्या।।

gaṇairmunīnāṃ pūjitasyatra kṛṣṇo gacchannūrddhvaṃ vyāpya lokānsa lakṣmyā||

Verse 27

दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे। प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः।।

divaṃ prāptaṃ vāsavo'thāśvinau ca rudrādityā vasavaścātha viśve| pratyudyayurmunayaścāpi siddhā gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ||

Verse 28

ततो राजन्भगवानुग्रतेजा नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च। योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थानं प्राप स्वं महात्माऽप्रमेयम्।।

tato rājanbhagavānugratejā nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca| yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmā'prameyam||

Verse 29

ततो देवैर्ऋषिभिश्चापि कृष्णः समागतश्चारणैश्चैव राजन्। गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः।।

tato devairṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ samāgataścāraṇaiścaiva rājan| gandharvāgryairapsarobhirvarābhiḥ siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ||

Verse 30

तं वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राज- न्मुनिश्रेष्ठा ऋग्भिरानर्चुरीशम्। तं गन्धर्वाश्चापि तस्थुः स्तुवन्तः प्रीत्य चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत्।।

taṃ vai devāḥ pratyanandanta rāja- nmuniśreṣṭhā ṛgbhirānarcurīśam| taṃ gandharvāścāpi tasthuḥ stuvantaḥ prītya cainaṃ puruhūto'bhyanandat||

Verse 31

नमोनमस्ते भगवञ्शार्ङ्गधन्व- न्धर्मस्थित्या प्रादुरासीर्धरायाम्। कंसाख्यादीन्देवशत्रूंश्च सर्वा- न्हत्वा भूमिः स्थापिता भारतप्ता।।

namonamaste bhagavañśārṅgadhanva- ndharmasthityā prādurāsīrdharāyām| kaṃsākhyādīndevaśatrūṃśca sarvā- nhatvā bhūmiḥ sthāpitā bhārataptā||

Verse 32

दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयं दुर्विज्ञेयं चागमैर्गम्यमग्र्यम्। गच्छ प्रभो रक्ष चार्तिं प्रपन्ना- न्कल्पेकल्पे जायमानांश्च मर्त्यान्।।

divyaṃ sthānamajaraṃ cāprameyaṃ durvijñeyaṃ cāgamairgamyamagryam| gaccha prabho rakṣa cārtiṃ prapannā- nkalpekalpe jāyamānāṃśca martyān||

Verse 33

इत्येवमुक्त्वा देवसंघोऽनुगम्य श्रिया युक्तं पुष्पवृष्ट्या ववर्ष। वाणी चासीत्संश्रिता रूपिणी सा भानोर्मध्ये प्रविश त्वं तु राजन्।।

ityevamuktvā devasaṃgho'nugamya śriyā yuktaṃ puṣpavṛṣṭyā vavarṣa| vāṇī cāsītsaṃśritā rūpiṇī sā bhānormadhye praviśa tvaṃ tu rājan||

Verse 34

भुजैश्चतुर्भिः समुपेतं ममेदं रूपं विशिष्टं जीवितं संस्थितं च। भूमौ गतं पूजयताप्रमेयं सदा हि तस्मिन्निवसामीति देवाः।।

bhujaiścaturbhiḥ samupetaṃ mamedaṃ rūpaṃ viśiṣṭaṃ jīvitaṃ saṃsthitaṃ ca| bhūmau gataṃ pūjayatāprameyaṃ sadā hi tasminnivasāmīti devāḥ||

Verse 35

देवा निवृत्तास्तत्पदं नाप्नुवन्तो बुद्ध्या देवं संस्मरन्तः प्रतीताः। ब्रह्माद्यास्ते तद्गुणान्कीर्तयन्तः शुभाँल्लोकान्स्वान्प्रपेदुः सुरेन्द्राः।।

devā nivṛttāstatpadaṃ nāpnuvanto buddhyā devaṃ saṃsmarantaḥ pratītāḥ| brahmādyāste tadguṇānkīrtayantaḥ śubhā~llokānsvānprapeduḥ surendrāḥ||