Adhyaya 4

Verse 1

द्वारकायां वृष्ण्यन्तकादिभिरनर्थसूचकदुस्स्वप्नानुभवः।। 1 ।। ततः कृष्णाज्ञाया सस्त्रीबालवृद्धैः प्रभासक्षेत्रगमनम्।। 2 ।। तत्र नृत्तगानादिमहोत्सवानुभवपूर्वकं मद्यादिपानम्।। 3 ।। तत्र सभायां सात्यकिना स्यमन्तकमणिहरणादिमर्मोद्धाटनपूर्वकं कृतवर्मगर्हणम्।। 4 ।। मणिवृत्तान्तश्रवणखि***सत्यभामामनःप्रसादनाय सात्यकिना खड्गेन कृतवर्मणः सिरश्छेदनम्।। 5 ।। ततः कृतवर्मसात्यकिपक्षीयैर्मौसकतृचैः परस्परप्रहारेण परस्परमारणम्।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि। स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते मौसलपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः ।।

dvārakāyāṃ vṛṣṇyantakādibhiranarthasūcakadussvapnānubhavaḥ|| 1 || tataḥ kṛṣṇājñāyā sastrībālavṛddhaiḥ prabhāsakṣetragamanam|| 2 || tatra nṛttagānādimahotsavānubhavapūrvakaṃ madyādipānam|| 3 || tatra sabhāyāṃ sātyakinā syamantakamaṇiharaṇādimarmoddhāṭanapūrvakaṃ kṛtavarmagarhaṇam|| 4 || maṇivṛttāntaśravaṇakhi***satyabhāmāmanaḥprasādanāya sātyakinā khaḍgena kṛtavarmaṇaḥ siraśchedanam|| 5 || tataḥ kṛtavarmasātyakipakṣīyairmausakatṛcaiḥ parasparaprahāreṇa parasparamāraṇam|| 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| kālī strī pāṇḍurairdantaiḥ praviśya hasatī niśi| striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati|| || iti śrīmanmahābhārate mausalaparvaṇi caturtho'dhyāyaḥ ||

Verse 2

अग्निहोत्रनिकेतेषु वास्तुमध्येषु वेश्मसु। वृष्ण्यन्धकानखादन्त स्वप्ने गृध्रा भयानकाः।।

agnihotraniketeṣu vāstumadhyeṣu veśmasu| vṛṣṇyandhakānakhādanta svapne gṛdhrā bhayānakāḥ||

Verse 3

अलङ्काराश्च च्छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च। ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः।।

alaṅkārāśca cchatraṃ ca dhvajāśca kavacāni ca| hriyamāṇānyadṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ||

Verse 4

तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयोमयम्। दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा।।

taccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābhamayomayam| divamācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā||

Verse 5

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं हयाऽहरन्पश्यतो दारुकस्य। ते सागरस्योपरिष्टादगच्छ- न्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः।।

yuktaṃ rathaṃ divyamādityavarṇaṃ hayā'haranpaśyato dārukasya| te sāgarasyopariṣṭādagaccha- nmanojavāścaturo vājimukhyāḥ||

Verse 6

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्धनाभ्याम्। उच्चैर्जह्रुरप्सरसश्च दिव्या देवा ऊचुर्गम्यतां तीर्थयात्राः।।

tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau supūjitau rāmajanārdhanābhyām| uccairjahrurapsarasaśca divyā devā ūcurgamyatāṃ tīrthayātrāḥ||

Verse 7

भगवद्दर्शनस्पर्शस्नेहैर्विततभोगिनः। दिवः प्रवेशानार्थं ते विमानैर्दिवमाययुः।।

bhagavaddarśanasparśasnehairvitatabhoginaḥ| divaḥ praveśānārthaṃ te vimānairdivamāyayuḥ||

Verse 8

ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः। सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः।।

tato jigamiṣantaste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ| sāntaḥpurāstadā tīrthayātrāmaicchannararṣabhāḥ||

Verse 9

ततो मनोहरा हृष्टाःक पेयं मांसं मधूनि च। बहु नानाविधं चक्रुस्त्वरिताः कालचोदिताः।।

tato manoharā hṛṣṭāḥka peyaṃ māṃsaṃ madhūni ca| bahu nānāvidhaṃ cakrustvaritāḥ kālacoditāḥ||

Verse 10

ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः। यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः।।

tataḥ sīdhuṣu saktāśca niryayurnagarādbahiḥ| yānairaśvairgajaiścaiva śrīmantastigmatejasaḥ||

Verse 11

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्दिष्टं यथागृहम्। प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा।।

tataḥ prabhāse nyavasanyathoddiṣṭaṃ yathāgṛham| prabhūtabhakṣyapeyāste sadārā yādavāstadā||

Verse 12

निविष्टांस्तान्निशाम्याथ समुद्रान्ते स योगवित्। जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः।। मुष्णन्ती स्त्रीणां मङ्गलसूत्रादिकं चोरयन्ती।।

niviṣṭāṃstānniśāmyātha samudrānte sa yogavit| jagāmāmantrya tānvīrānuddhavo'rthaviśāradaḥ|| muṣṇantī strīṇāṃ maṅgalasūtrādikaṃ corayantī||

Verse 13

तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम्। जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः।।

taṃ prasthitaṃ mahātmānamabhivādya kṛtāñjalim| jānanvināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchadvārayituṃ hariḥ||

Verse 14

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः। अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसाऽऽवृत्य रोदसी।।

tataḥ kālaparītāste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ| apaśyannuddhavaṃ yāntaṃ tejasā''vṛtya rodasī||

Verse 15

ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम्। तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम्।। निश्मम्य दृष्ट्वा। अर्थविशारदः मोक्षपण्डितः।।

brāhmaṇārtheṣu yatsiddhamannaṃ teṣāṃ mahātmanām| tadvānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam|| niśmamya dṛṣṭvā| arthaviśāradaḥ mokṣapaṇḍitaḥ||

Verse 16

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम्। अवर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्।।

tatastūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam| avartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām||

Verse 17

कृष्णस्य सन्निधौ रामः सहितः कृतवर्मणा। अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च।।

kṛṣṇasya sannidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā| apibadyuyudhānaśca gado babhrustathaiva ca||

Verse 18

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः। अब्रवीत्कृतवर्माणमवहास्यावमत्य च।।

tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ| abravītkṛtavarmāṇamavahāsyāvamatya ca||

Verse 19

कः क्षत्रियो हन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव। तन्न मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम्।।

kaḥ kṣatriyo hanyamānaḥ suptānhanyānmṛtāniva| tanna mṛṣyanti hārdikya yādavā yattvayā kṛtam||

Verse 20

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः। प्रद्युम्नो रथिनांश्रेष्ठो हार्दिक्यमवमत्य व।।

ityukte yuyudhānena pūjayāmāsa tadvacaḥ| pradyumno rathināṃśreṣṭho hārdikyamavamatya va||

Verse 21

ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत्। निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना।।

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tamabravīt| nirdiśanniva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā||

Verse 22

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युर्द्धे प्रायगतस्त्वया। वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः।।

bhūriśravāśchinnabāhuryurddhe prāyagatastvayā| vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ||

Verse 23

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा। तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान्।।

iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā| tiryaksaroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃcakre sa manyumān||

Verse 24

मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत्। तां कथां श्रावयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्।।

maṇiḥ syamantakaścaiva yaḥ sa satrājito'bhavat| tāṃ kathāṃ śrāvayāmāsa sātyakirmadhusūdanam||

Verse 25

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा। सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम्।।

tacchrutvā keśavasyāṅkamagamadrudatī tadā| satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam||

Verse 26

तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत्।

tata utthāya sakrodhaḥ sātyakirvākyamabravīt|

Verse 27

पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः। एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे।।

pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ| eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape||

Verse 28

सौप्तिके ये च निहताः सुप्ता येन दुरात्मना। द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा।।

sauptike ye ca nihatāḥ suptā yena durātmanā| droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā||

Verse 29

समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चैव सुमध्यते। इत्येवमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः। अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः।।

samāptamāyurasyādya yaśaścaiva sumadhyate| ityevamuktvā khaṅgena keśavasya samīpataḥ| abhidrutya śiraḥ kruddhaściccheda kṛtavarmaṇaḥ||

Verse 30

तथाऽन्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः। अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयितुं तदा।।

tathā'nyānapi nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ| abhyadhāvaddhṛṣīkeśo vinivārayituṃ tadā||

Verse 31

एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः। भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन्।।

ekībhūtāstataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ| bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan||

Verse 32

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः। न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्।।

tāndṛṣṭvā patatastūrṇamabhikruddhāñjanārdanaḥ| na cukrodha mahātejā jānankālasya paryayam||

Verse 33

ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताः कालधर्मणा। युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा।।

te tu pānamadāviṣṭāścoditāḥ kāladharmaṇā| yuyudhānamathābhyaghnannucchiṣṭairbhājanaistadā||

Verse 34

हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः। तदनन्तरमागच्छन्मोचयिष्यञ्शिनेः सुतम्।।

hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ| tadanantaramāgacchanmocayiṣyañśineḥ sutam||

Verse 35

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह। व्यायच्छमानौ तौ वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ। बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कुष्णस्य पश्यतः।।

sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāndhakaiḥ saha| vyāyacchamānau tau vīrau bāhudraviṇaśālinau| bahutvānnihatau tatra ubhau kuṣṇasya paśyataḥ||

Verse 36

हतं दृष्ट्वा च शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः। एरकाणां ततो मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः।।

hataṃ dṛṣṭvā ca śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ| erakāṇāṃ tato muṣṭiṃ kopājjagrāha keśavaḥ||

Verse 37

तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम्। जघान कुष्णस्तांस्तेनि येये प्रमुखतोऽभवन्।।

tadabhūnmusalaṃ ghoraṃ vajrakalpamayomayam| jaghāna kuṣṇastāṃsteni yeye pramukhato'bhavan||

Verse 38

ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा। जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः।।

tato'ndhakāśca bhojāśca śaineyā vṛṣṇayastathā| jaghnuranyonyamākrande musalaiḥ kālacoditāḥ||

Verse 39

यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह कुपितो नृपः। वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो।।

yasteṣāmerakāṃ kaścijjagrāha kupito nṛpaḥ| vajrabhūteva sā rājannadṛśyata tadā vibho||

Verse 40

तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत। ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्वि पार्थिव।।

tṛṇaṃ ca musalībhūtamapi tatra vyadṛśyata| brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvamiti tadvidvi pārthiva||

Verse 41

आविध्याविध्य ते राजन्प्रहरन्ति स्म तैस्तृणैः। तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम्।। ब्राह्मणार्थद्रव्यस्यान्यत्र विनियोजनमायुःक्षयकरमित्यर्थः।।

āvidhyāvidhya te rājanpraharanti sma taistṛṇaiḥ| tadvajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham|| brāhmaṇārthadravyasyānyatra viniyojanamāyuḥkṣayakaramityarthaḥ||

Verse 42

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत। मत्ताः परिपतन्ति स्म योधयन्तः परस्परम्।।

avadhītpitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata| mattāḥ paripatanti sma yodhayantaḥ parasparam||

Verse 43

पतङ्गा इव चाग्नौ ते निपेतुः कुकुरान्धकाः। नासीत्पलायने बुद्धिर्वधअयमानस्य कस्यचित्।।

pataṅgā iva cāgnau te nipetuḥ kukurāndhakāḥ| nāsītpalāyane buddhirvadhaayamānasya kasyacit||

Verse 44

तत्रापश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम्। मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः।। आविध्य विद्ध्वा।।

tatrāpaśyanmahābāhurjānankālasya paryayam| musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ|| āvidhya viddhvā||

Verse 45

सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः। प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत।।

sāṃbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ| pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataścukrodha bhārata||

Verse 46

गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः। स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगंदाधरः।।

gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ| sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragaṃdādharaḥ||

Verse 47

तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः। दारुकश्चैव दाशार्हमूवतुर्यन्निबोध तत्।।

taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ| dārukaścaiva dāśārhamūvaturyannibodha tat||

Verse 48

भगवन्निहताः सर्वे त्वया भूयिष्ठशो नराः। रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः।।

bhagavannihatāḥ sarve tvayā bhūyiṣṭhaśo narāḥ| rāmasya padamanviccha tatra gacchāma yatra saḥ||