Adhyaya 3

Verse 1

द्वारकायां नानोत्पातप्रादुर्भावः।। 1 ।। तत्तद्दर्शनात्कृष्णेन गान्धारीशापदानानुस्मरेण तस्य सत्यताचिकीर्षया भटैः सर्ववृष्ण्यादीनां तीर्थयात्रोद्धोषणम्।। 2 ।। वैशंपाय उवाच। एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह। कालो गृहाणि सर्वेषां परिचक्राम नित्यशः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते मौसलपर्वणि तृतीयोऽध्यायः ।।

dvārakāyāṃ nānotpātaprādurbhāvaḥ|| 1 || tattaddarśanātkṛṣṇena gāndhārīśāpadānānusmareṇa tasya satyatācikīrṣayā bhaṭaiḥ sarvavṛṣṇyādīnāṃ tīrthayātroddhoṣaṇam|| 2 || vaiśaṃpāya uvāca| evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnāmandhakaiḥ saha| kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ paricakrāma nityaśaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate mausalaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः। गृहाण्यावेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यतं पुनः क्वचित्।। कालः कपोतोलूकादिरूपेण।।

karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ| gṛhāṇyāvekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyataṃ punaḥ kvacit|| kālaḥ kapotolūkādirūpeṇa||

Verse 3

तमघ्नन्त महेष्वासाः शरैः शतसहस्रशः। न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूतात्ययस्तदा।। स एव क्वचित्करालादिरूपोऽदृस्यत क्वचिन्न। आवेक्ष्य परिक्रामन्निति शेषः।।

tamaghnanta maheṣvāsāḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ| na cāśakyata veddhuṃ sa sarvabhūtātyayastadā|| sa eva kvacitkarālādirūpo'dṛsyata kvacinna| āvekṣya parikrāmanniti śeṣaḥ||

Verse 4

उत्पेदिरे महावाता दारुणाश्च दिनेदिने। वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो रोमहर्षणाः।।

utpedire mahāvātā dāruṇāśca dinedine| vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ||

Verse 5

विवृद्धमूषिका रथ्या विभिन्नमणिकास्तथा। केशा नखाश्च सुप्तानामद्यन्ते मूषिकैर्निशि।। सर्वभूतानां अत्ययो नाशो यस्मात्।।

vivṛddhamūṣikā rathyā vibhinnamaṇikāstathā| keśā nakhāśca suptānāmadyante mūṣikairniśi|| sarvabhūtānāṃ atyayo nāśo yasmāt||

Verse 6

चीचीकूचीति वाशन्ति शारिका वृष्णिवेश्मसु। नोपशाम्यति शब्दस्य सदिवारात्रमेव हि।।

cīcīkūcīti vāśanti śārikā vṛṣṇiveśmasu| nopaśāmyati śabdasya sadivārātrameva hi||

Verse 7

अन्वकुर्वन्नुलूकानां सारसा विरुतं तथा। अजाः शिवानां विरुतमन्वकुर्वत भारत।।

anvakurvannulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā| ajāḥ śivānāṃ virutamanvakurvata bhārata||

Verse 8

पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः। वृष्ण्यन्धकानां गेहेषु कपोता व्यचरंस्तदा।।

pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ| vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃstadā||

Verse 9

व्यजायन्त खरा गोषु करभाश्वतरीषु च। शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषिका नकुलीषु च।।

vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca| śunīṣvapi biḍālāśca mūṣikā nakulīṣu ca||

Verse 10

नापत्रपन्त पापानि कुर्वन्तो वृष्णयस्तदा। प्रार्दयन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च।।

nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayastadā| prārdayanbrāhmaṇāṃścāpi pitṝndevāṃstathaiva ca||

Verse 11

गुरूंश्चाप्यवमन्यन्ते न तु रामजनार्दनौ। पत्न्यः पतीनुच्चरन्ति पत्नीश्चक पतयस्तथा।। मणिका मृत्पात्राणि।।

gurūṃścāpyavamanyante na tu rāmajanārdanau| patnyaḥ patīnuccaranti patnīścaka patayastathā|| maṇikā mṛtpātrāṇi||

Verse 12

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्तते। नीललोहितमञ्जिष्ठा विसृजन्नर्चिषः पृथक्।।

vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate| nīlalohitamañjiṣṭhā visṛjannarciṣaḥ pṛthak||

Verse 13

उदयास्तमये नित्यं पुर्यां तस्यां दिवाकरः। व्यदृश्यतासकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः।।

udayāstamaye nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ| vyadṛśyatāsakṛtpuṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ||

Verse 14

महानसेषु सिद्धेषु संस्कृतेऽतीवि भारत। आहार्यमाणे कृमयो व्यदृश्यन्त सहस्रशः।। उच्चरन्ति वञ्चयन्ति।।

mahānaseṣu siddheṣu saṃskṛte'tīvi bhārata| āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta sahasraśaḥ|| uccaranti vañcayanti||

Verse 15

पुण्याहे वाच्यमाने तु जपत्सु च महात्मसु। अभिधावन्तः श्रूयन्ते न चादृश्यत कश्चन।।

puṇyāhe vācyamāne tu japatsu ca mahātmasu| abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaścana||

Verse 16

परस्परं च नक्षत्रं हन्यमानं पुनःपुनः।। ग्रहैरपश्यन्सर्वे ते नात्मनस्तु कथञ्चन।। आहार्यमाणे अन्ने।

parasparaṃ ca nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥpunaḥ|| grahairapaśyansarve te nātmanastu kathañcana|| āhāryamāṇe anne|

Verse 17

नदन्तं पाञ्चिजन्यं च वृष्णन्धकनिवेशने। समन्तात्पर्यवाशन्त रासभा दारुणस्वराः।।

nadantaṃ pāñcijanyaṃ ca vṛṣṇandhakaniveśane| samantātparyavāśanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ||

Verse 18

एवं पश्यन्हृषिकेशः संप्राप्तं कालपर्ययम्। त्रयोदश्याममावास्यां तान्दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्।। स्वनक्षत्रादर्शनमपि स्वमृत्युसूचकमित्यर्थः।।

evaṃ paśyanhṛṣikeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam| trayodaśyāmamāvāsyāṃ tāndṛṣṭvā prābravīdidam|| svanakṣatrādarśanamapi svamṛtyusūcakamityarthaḥ||

Verse 19

चतुर्दशी पञ्चदशी कृतेयं राहुणा पुनः। प्राप्ते वै भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षंयाय नः।। एवमिति। त्रयोदशदिवसः कृष्णपक्षोऽभूदित्यर्थः।।

caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ| prāpte vai bhārate yuddhe prāptā cādya kṣaṃyāya naḥ|| evamiti| trayodaśadivasaḥ kṛṣṇapakṣo'bhūdityarthaḥ||

Verse 20

विमृशन्नेव कालं तं परिचिन्त्य जनार्दनः। मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं वै केशिसूदनः।।

vimṛśanneva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ| mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ vai keśisūdanaḥ||

Verse 21

पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी हतबान्धवा। यदनुव्याजहारार्ता तदिदं समुपागमत्।।

putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā| yadanuvyājahārārtā tadidaṃ samupāgamat||

Verse 22

इदं च तदनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः। पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वेत्पातान्सुदारुणान्।।

idaṃ ca tadanuprāptamabravīdyadyudhiṣṭhiraḥ| purā vyūḍheṣvanīkeṣu dṛṣṭvetpātānsudāruṇān||

Verse 23

इत्युक्त्वा वासुदेवस्तु चिकीर्षुः सत्यमेव तत्। आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः।।

ityuktvā vāsudevastu cikīrṣuḥ satyameva tat| ājñāpayāmāsa tadā tīrthayātrāmariṃdamaḥ||

Verse 24

अघोषयन्त पुरुषास्तत्र केशवशासनात्। तीर्थयात्रा समुद्रे वः कार्येति पुरुषर्षभाः।।

aghoṣayanta puruṣāstatra keśavaśāsanāt| tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ||