Adhyaya 8

Verse 1

धृतराष्ट्रेण युधिष्ठरंप्रति राजनीतिकथनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। सन्धिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम। द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि अष्टमोऽध्यायः।। 8 ।।

dhṛtarāṣṭreṇa yudhiṣṭharaṃprati rājanītikathanam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| sandhivigrahamapyatra paśyethā rājasattama| dviyoniṃ vividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ|| 8 ||

Verse 2

कौरव्य पर्युपासीथाः स्थित्वा द्वैविध्यमात्मनः। तुष्टपुष्टजनः शत्रुरर्थवानिति च स्मरेत्।। प्रबलप्रतियोगिकौ दुर्बलप्रतियोगिकौ चेति द्वियोनी संधिविग्रहौ।।

kauravya paryupāsīthāḥ sthitvā dvaividhyamātmanaḥ| tuṣṭapuṣṭajanaḥ śatrurarthavāniti ca smaret|| prabalapratiyogikau durbalapratiyogikau ceti dviyonī saṃdhivigrahau||

Verse 3

पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते। आमर्दकाले राजेन्द्र व्यवसायस्ततोऽपरः।। स्थित्वा स्थिरो भूत्वा। द्वैविध्यं बलाबलं ज्ञात्वा शत्रुं पर्युपास्स्वेति भावः। स्मरेज्जयोपायं विचारयेन्न त्वकस्मात्प्रयायात्। जित्वा द्विविधमात्मनेति क.पाठः।।

paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate| āmardakāle rājendra vyavasāyastato'paraḥ|| sthitvā sthiro bhūtvā| dvaividhyaṃ balābalaṃ jñātvā śatruṃ paryupāssveti bhāvaḥ| smarejjayopāyaṃ vicārayenna tvakasmātprayāyāt| jitvā dvividhamātmaneti ka.pāṭhaḥ||

Verse 4

व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः। कर्षणं भीषणं चैव युद्धे चैव बहुक्षयम्।। विपरीतमतुष्टपुष्टबलं प्रयायादित्यर्थः।।

vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayettataḥ| karṣaṇaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe caiva bahukṣayam|| viparītamatuṣṭapuṣṭabalaṃ prayāyādityarthaḥ||

Verse 5

प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत्। आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः।।

prayāsyamāno nṛpatistrividhaṃ paricintayet| ātmanaścaiva śatrośca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ||

Verse 6

उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत। उपपन्नो नृपो यायाद्विपरीतं च वर्जयेत्।।

utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata| upapanno nṛpo yāyādviparītaṃ ca varjayet||

Verse 7

आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा। अटवीबलं भृतं चैव तता श्रेणीबलं प्रभो।। गमनं वेदनं चैवेति थ.पाठः।।

ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā| aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tatā śreṇībalaṃ prabho|| gamanaṃ vedanaṃ caiveti tha.pāṭhaḥ||

Verse 8

मित्रामित्रबलं राजन्न्यायाद्वृद्ध्युदये धृतः। तत्र मित्रबलं राजन्मौलं चैव विशिष्यते। श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्ये एवेति मे मतिः।।

mitrāmitrabalaṃ rājannyāyādvṛddhyudaye dhṛtaḥ| tatra mitrabalaṃ rājanmaulaṃ caiva viśiṣyate| śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulye eveti me matiḥ||

Verse 9

तथाऽऽचारबलं चैव परस्परसमं नृप। विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते।।

tathā''cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa| vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite||

Verse 10

आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप। भवन्ति राज्ञा कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु।।

āpadaścāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa| bhavanti rājñā kauravya yāstāḥ pṛthagataḥ śṛṇu||

Verse 11

विकल्पा बहुधा राजन्नापदां पाण्डुनन्दन। सामादिभिरुपन्यस्य गमयेत्तान्नृपः सदा।।

vikalpā bahudhā rājannāpadāṃ pāṇḍunandana| sāmādibhirupanyasya gamayettānnṛpaḥ sadā||

Verse 12

यात्रां गच्छेद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप। युक्तश्च देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा।।

yātrāṃ gacchedbalairyukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa| yuktaśca deśakālābhyāṃ balairātmaguṇaistathā||

Verse 13

हृष्टपुष्टबलो गच्छेद्राजा वृद्ध्युदये रतः। अकृशश्चाप्यथो यायादनृतावपि पाण्डव।। मौलं धनबलम्।।

hṛṣṭapuṣṭabalo gacchedrājā vṛddhyudaye rataḥ| akṛśaścāpyatho yāyādanṛtāvapi pāṇḍava|| maulaṃ dhanabalam||

Verse 14

तूणाश्मानं वाजिरथप्रवाहां ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम्। पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं सपत्नानाशे नृपतिः प्रयोजयेत्।।

tūṇāśmānaṃ vājirathapravāhāṃ dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam| padātināgairbahukardamāṃ nadīṃ sapatnānāśe nṛpatiḥ prayojayet||

Verse 15

अथोपपत्त्या शकटं पद्मवज्रं च भारत। उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो।। अनृतौ अकालेऽपि शिशिरादौ।।

athopapattyā śakaṭaṃ padmavajraṃ ca bhārata| uśanā veda yacchāstraṃ tatraitadvihitaṃ vibho|| anṛtau akāle'pi śiśirādau||

Verse 16

चारयित्वा परबलं कृत्वा स्वबलदर्शनम्। स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च।। शकटादयो व्यूहविशेषाः।।

cārayitvā parabalaṃ kṛtvā svabaladarśanam| svabhūmau yojayedyuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca|| śakaṭādayo vyūhaviśeṣāḥ||

Verse 17

बलं प्रसादयेद्राजा निक्षिपेद्बलनो नरान्। ज्ञात्वा स्वविषयं तत्र सामादिभिरुपक्रमेत्।।

balaṃ prasādayedrājā nikṣipedbalano narān| jñātvā svaviṣayaṃ tatra sāmādibhirupakramet||

Verse 18

सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह। प्रेत्य चेह च कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम्।।

sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayediha| pretya ceha ca kartavyamātmaniḥśreyasaṃ param||

Verse 19

एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणु ते नृप। प्रेत्य स्वर्गमवाप्नोति प्रजा धर्मेणि पालयन्।।

evaṃ kurvañśubhā vāco loke'smiñśṛṇu te nṛpa| pretya svargamavāpnoti prajā dharmeṇi pālayan||

Verse 20

एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजासु वै। उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव हि।।

evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāsu vai| ubhayorlokayostāta prāptaye nityameva hi||

Verse 21

भीष्मेण सर्वमुक्तोसि कृष्णेन विदुरेण च। मयाऽप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम।।

bhīṣmeṇa sarvamuktosi kṛṣṇena vidureṇa ca| mayā'pyavaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama||

Verse 22

एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण। प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि।।

etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa| priyastathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukhamavāpsyasi||

Verse 23

अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः। पालयेद्वाऽपि धर्मेणि प्रजास्तुल्यं फलं लभेत्।।

aśvamedhasahasreṇa yo yajetpṛthivīpatiḥ| pālayedvā'pi dharmeṇi prajāstulyaṃ phalaṃ labhet||