Adhyaya 7

Verse 1

धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरंप्रति राजनीतिकथनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा। उदासीनगुणानां च मध्यस्थानां च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि सप्तमोऽध्यायः।। 7 ।।

dhṛtarāṣṭreṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājanītikathanam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāmātmanastathā| udāsīnaguṇānāṃ ca madhyasthānāṃ ca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ|| 7 ||

Verse 2

चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम्। मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन।।

caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣāmātatāyinām| mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te'rikarśana||

Verse 3

अथ नानाजनपदा दुर्गाणि विविधानि च। बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवत्येषां यथेच्छकम्।। मण्डलानि अरिर्मित्रमित्यादीनि।।

atha nānājanapadā durgāṇi vividhāni ca| balāni ca kuruśreṣṭha bhavatyeṣāṃ yathecchakam|| maṇḍalāni arirmitramityādīni||

Verse 4

ते च द्वादश कौन्तेय राजानो विविधात्मकाः। मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो।। यथेच्छकं परैर्भेद्यत्वमभेद्यत्वं च भवति तस्मादवहितस्तिष्ठेत्। तथामात्या जनपदा इति झ.पाठः। भवत्येषां स्वकं परमिति थ.पाठः।।

te ca dvādaśa kaunteya rājāno vividhātmakāḥ| mantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho|| yathecchakaṃ parairbhedyatvamabhedyatvaṃ ca bhavati tasmādavahitastiṣṭhet| tathāmātyā janapadā iti jha.pāṭhaḥ| bhavatyeṣāṃ svakaṃ paramiti tha.pāṭhaḥ||

Verse 5

एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः। अत्र षाड्गुण्यमाचत्तं युधिष्ठिर निबोध तत्।। द्वादश चत्वारः शत्रुजाताः। षट् आततायिनः। मित्रं अमित्रमित्रं चेति षष्टिर्गुणाः। कृष्यादीन्यष्टौ संधानकर्माणि। बालादयो विंशतिरसंधेया। नास्तिक्यादयश्चतुर्दश दोषाः। मन्त्रादीन्यष्टादश तीर्थानीति। एतेषु केचित् हानार्थं ज्ञातव्याः केचिदुपादानार्थम्।।

etanmaṇḍalamityāhurācāryā nītikovidāḥ| atra ṣāḍguṇyamācattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat|| dvādaśa catvāraḥ śatrujātāḥ| ṣaṭ ātatāyinaḥ| mitraṃ amitramitraṃ ceti ṣaṣṭirguṇāḥ| kṛṣyādīnyaṣṭau saṃdhānakarmāṇi| bālādayo viṃśatirasaṃdheyā| nāstikyādayaścaturdaśa doṣāḥ| mantrādīnyaṣṭādaśa tīrthānīti| eteṣu kecit hānārthaṃ jñātavyāḥ kecidupādānārtham||

Verse 6

वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुसत्तम। द्विसप्तत्यां महाबाहो ततः षाड्गुण्यजा गुणाः।। ततः षाङ्गुण्यचारिण इति क.थ.पाठः।।

vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurusattama| dvisaptatyāṃ mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyajā guṇāḥ|| tataḥ ṣāṅguṇyacāriṇa iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 7

यथा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथा बलः। विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा।।

yathā svapakṣo balavānparapakṣastathā balaḥ| vigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadā||

Verse 8

यदा परे च बलिनः स्वपक्षश्चैव दुर्बलः। सार्धं विद्वांस्तदा क्षीणः परैः सन्धिं मसाश्रयेत्।।

yadā pare ca balinaḥ svapakṣaścaiva durbalaḥ| sārdhaṃ vidvāṃstadā kṣīṇaḥ paraiḥ sandhiṃ masāśrayet||

Verse 9

द्रव्याणां सञ्चयश्चैव कर्तव्यः सुमहांस्तथा। यदा समर्था यानाय नचिरेणैव भारत।। द्रव्याणां सञ्चये चैव यत्नः कार्यः सदा भवेत् इति क.पाठः।।

dravyāṇāṃ sañcayaścaiva kartavyaḥ sumahāṃstathā| yadā samarthā yānāya nacireṇaiva bhārata|| dravyāṇāṃ sañcaye caiva yatnaḥ kāryaḥ sadā bhavet iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 10

तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानेन च विचारयेत्। भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत।।

tadā sarvaṃ vidheyaṃ syātsthānena ca vicārayet| bhūmiralpaphalā deyā viparītasya bhārata||

Verse 11

हिरण्यरूप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशभृत्। विपरीतं निगृह्णीयात्स्वयं सन्धिविशारदः।।

hiraṇyarūpyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇamakośabhṛt| viparītaṃ nigṛhṇīyātsvayaṃ sandhiviśāradaḥ||

Verse 12

सन्ध्यर्थं राजपुत्रं वा लिप्सेथा भरतर्षभ। विपरीतं न तच्छ्रेयः पुत्र कस्यांचिदापदि।।

sandhyarthaṃ rājaputraṃ vā lipsethā bharatarṣabha| viparītaṃ na tacchreyaḥ putra kasyāṃcidāpadi||

Verse 13

तस्याः प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित्। प्रकृतीनां च राजेन्द्र राजा दीनान्विभावयेत्।। दीनान् अन्धवधिरादीन् विभावयेत्पूजयेत्।।

tasyāḥ pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit| prakṛtīnāṃ ca rājendra rājā dīnānvibhāvayet|| dīnān andhavadhirādīn vibhāvayetpūjayet||

Verse 14

क्रमेणि युगपद्बुध्वा व्यसनानां बलाबलम्। पीडनं स्तंभनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च।।

krameṇi yugapadbudhvā vyasanānāṃ balābalam| pīḍanaṃ staṃbhanaṃ caiva kośabhaṅgastathaiva ca||

Verse 15

कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराज्यं रक्षता स्वयम्। न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता।।

kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarājyaṃ rakṣatā svayam| na ca hiṃsyo'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhimicchatā||

Verse 16

कौन्तेय तद्धितं ते स्यात्पृथिवीं विजिगीषतः। गुणानां भेदने योगमीप्सेथाः सह मन्त्रिभिः।।

kaunteya taddhitaṃ te syātpṛthivīṃ vijigīṣataḥ| guṇānāṃ bhedane yogamīpsethāḥ saha mantribhiḥ||

Verse 17

साधुसङ्ग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा। आत्मसात्करणे नित्यं पालनानि गृहे तथा। दुर्बलाश्चैव सततं नान्वेष्टव्या बलीयसा।।

sādhusaṅgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā| ātmasātkaraṇe nityaṃ pālanāni gṛhe tathā| durbalāścaiva satataṃ nānveṣṭavyā balīyasā||

Verse 18

तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः। यद्येनमभियायाच्च बलवान्दुर्बल नृपः।

tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttimāsthitaḥ| yadyenamabhiyāyācca balavāndurbala nṛpaḥ|

Verse 19

सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेणि विनिवर्तयेः। अशक्नुवंश्च युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः।।

sāmādibhirupāyaistaṃ krameṇi vinivartayeḥ| aśaknuvaṃśca yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥ||

Verse 20

कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चास्य प्रियकारिणः। असम्भवे तु सर्वस्य यथा मुख्येन निष्पतेत्। क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरं प्रति केवलम्।।

kośena paurairdaṇḍena ye cāsya priyakāriṇaḥ| asambhave tu sarvasya yathā mukhyena niṣpatet| krameṇānena mokṣaḥ syāccharīraṃ prati kevalam||