Adhyaya 6

Verse 1

वनं यियासुना धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिराय राजनीत्युपदेशः।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महामनाः। ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्याऽनुगतस्तदा।।

vanaṃ yiyāsunā dhṛtarāṣṭreṇa yudhiṣṭhirāya rājanītyupadeśaḥ|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tato rājñā'bhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ| yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryā'nugatastadā||

Verse 2

मन्दप्राणगतिर्धामान्कृच्छ्रादिव समुद्वहन्। पदानि स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा।।

mandaprāṇagatirdhāmānkṛcchrādiva samudvahan| padāni sa mahīpālo jīrṇo gajapatiryathā||

Verse 3

तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः। स चापि परमेष्वासः कृपः सारद्वतस्तथा।।

tamanvagacchadviduro vidvānsūtaśca saṃjayaḥ| sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ sāradvatastathā||

Verse 4

स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः। तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा।।

sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ| tarpayitvā dvijaśreṣṭhānāhāramakarottadā||

Verse 5

गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी। वधूभिरुपचारेणि पूजिताऽभुङ्क्त भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि षष्ठोऽध्यायः।। 6 ।।

gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī| vadhūbhirupacāreṇi pūjitā'bhuṅkta bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|| 6 ||

Verse 6

कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः। पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम्।।

kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ| pāṇḍavāśca kuruśreṣṭhamupātiṣṭhanta taṃ nṛpam||

Verse 7

ततोऽब्रवीन्महाराजः कुन्तीपुत्रमुपह्वरे। निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नंबिकासुतः।।

tato'bravīnmahārājaḥ kuntīputramupahvare| niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśannaṃbikāsutaḥ||

Verse 8

अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन। अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते।। अभुङ्क्त भुक्तवती।।

apramādastvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana| aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte|| abhuṅkta bhuktavatī||

Verse 9

तत्तु शक्यं महाराज रक्षितुं पाण्डुनन्दन। राज्यं धर्मेण कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत्।।

tattu śakyaṃ mahārāja rakṣituṃ pāṇḍunandana| rājyaṃ dharmeṇa kaunteya vidvānasi nibodha tat||

Verse 10

विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर। शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन्।।

vidyāvṛddhānsadaiva tvamupāsīthā yudhiṣṭhira| śṛṇuyāste ca yadbrūyuḥ kuryāścaivāvicārayan||

Verse 11

प्रातरुस्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि। कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः।।

prātarusthāya tānrājanpūjayitvā yathāvidhi| kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryamātmanaḥ||

Verse 12

ते तु सम्मानिता राजंस्त्वया लोकहितार्थिना। प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वथा तव भारत।।

te tu sammānitā rājaṃstvayā lokahitārthinā| pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvathā tava bhārata||

Verse 13

इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय। हितायैव भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा।। अष्टाङ्गे स्वाम्यमात्यादियुते।।

indriyāṇi ca sarvāṇi vājivatparipālaya| hitāyaiva bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā|| aṣṭāṅge svāmyamātyādiyute||

Verse 14

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन्। दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः।।

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn| dāntānkarmasu sarveṣu mukhyānmukhyeṣu yojayeḥ||

Verse 15

चारयेथाश्च सततं चारैरविदितः परैः। परीक्षितैर्बहुविधैः स्वराष्ट्रेषु परेषु च।।

cārayethāśca satataṃ cārairaviditaḥ paraiḥ| parīkṣitairbahuvidhaiḥ svarāṣṭreṣu pareṣu ca||

Verse 16

पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम्। अट्टाट्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतो दिशम्।। राज्यवत्परिपालयेति क.थ.पाठः।।

puraṃ ca te suguptaṃ syāddṛḍhaprākāratoraṇam| aṭṭāṭṭālakasambādhaṃ ṣaṭpadaṃ sarvato diśam|| rājyavatparipālayeti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 17

तस्य द्वाराणि सर्वाणि पर्याप्तानि बृहन्ति च। सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च।।

tasya dvārāṇi sarvāṇi paryāptāni bṛhanti ca| sarvataḥ suvibhaktāni yantrairārakṣitāni ca||

Verse 18

पुरुषैरलमर्थस्ते विदितैः कुलशीलतः। आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत। विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च।।

puruṣairalamarthaste viditaiḥ kulaśīlataḥ| ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata| vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca||

Verse 19

स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः। शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर।।

striyaśca te suguptāḥ syurvṛddhairāptairadhiṣṭhitāḥ| śīlavadbhiḥ kulīnaiśca vidvadbhiśca yudhiṣṭhira||

Verse 20

मन्त्रिणिश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान्। विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून्।।

mantriṇiścaiva kurvīthā dvijānvidyāviśāradān| vinītāṃśca kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn||

Verse 21

तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिःक सह। समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित्।।

taiḥ sārdhaṃ mantrayethāstvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥka saha| samastairapi ca vyastairvyapadeśena kenacit||

Verse 22

सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः। अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथञ्चन।। अष्टा दुर्गोपरिभागे सञ्चारस्थानानि। षट्पदं षड्भिः पदैः पदनीयैः स्थानैर्युक्तम्। तेन सप्तप्राकारमिति गम्यते। तत्र सप्तमस्यान्तःपुरत्वात् षडेवान्येषां पदनीयानि स्थानानि।।

susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ| araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathañcana|| aṣṭā durgoparibhāge sañcārasthānāni| ṣaṭpadaṃ ṣaḍbhiḥ padaiḥ padanīyaiḥ sthānairyuktam| tena saptaprākāramiti gamyate| tatra saptamasyāntaḥpuratvāt ṣaḍevānyeṣāṃ padanīyāni sthānāni||

Verse 23

वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः। सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गवः।।

vānarāḥ pakṣiṇaścaiva ye manuṣyānukāriṇaḥ| sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍapaṅgavaḥ||

Verse 24

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भन्ति पृथिवीक्षिताम्। न ते शक्याः समाधातुं कथञ्चिदिति मे मतिः।।

mantrabhede hi ye doṣā bhanti pṛthivīkṣitām| na te śakyāḥ samādhātuṃ kathañciditi me matiḥ||

Verse 25

दोषांश्च मन्त्रभेदस्य ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले। अभेदे च गुणा राजन्पुनःपुनररिंदम।।

doṣāṃśca mantrabhedasya brūyāstvaṃ mantrimaṇḍale| abhede ca guṇā rājanpunaḥpunarariṃdama||

Verse 26

पौरजानपदानां च शौचशौचे युधिष्ठिर। यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यं कुरूद्वह।।

paurajānapadānāṃ ca śaucaśauce yudhiṣṭhira| yathā syādviditaṃ rājaṃstathā kāryaṃ kurūdvaha||

Verse 27

व्यवहारश्च ते राजन्नित्यमाप्तैरधिष्ठितः। योज्यस्तुष्टैर्हितै राजन्नित्यं चारैरनुष्ठितः।।

vyavahāraśca te rājannityamāptairadhiṣṭhitaḥ| yojyastuṣṭairhitai rājannityaṃ cārairanuṣṭhitaḥ||

Verse 28

परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत। प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर।।

parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata| praṇayeyuryathānyāyaṃ puruṣāste yudhiṣṭhira||

Verse 29

आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शिनः। उग्रदण्डिप्रधानाश्च मिथ्याव्याहारिणस्तथा।। निःशलाके अतृणे। सतृणे ह्यासन्नः परचारो ज्ञातुमशक्य इति।।

ādānarucayaścaiva paradārābhimarśinaḥ| ugradaṇḍipradhānāśca mithyāvyāhāriṇastathā|| niḥśalāke atṛṇe| satṛṇe hyāsannaḥ paracāro jñātumaśakya iti||

Verse 30

आक्रोष्टारश्च लुब्धाश्च हर्तारः साहसप्रियाः। सभाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः। हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः।।

ākroṣṭāraśca lubdhāśca hartāraḥ sāhasapriyāḥ| sabhāvihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ| hiraṇyadaṇḍyā vadhyāśca kartavyā deśakālataḥ||

Verse 31

अवरोधभूमौ भृत्यैश्च पानं सह विवर्जयेत्। आक्रोशन्त्यनुमत्तास्ते कलत्रं वाऽपि गृह्णते।।

avarodhabhūmau bhṛtyaiśca pānaṃ saha vivarjayet| ākrośantyanumattāste kalatraṃ vā'pi gṛhṇate||

Verse 32

जिघांसन्त्यपि शस्त्रेण नष्टाः क्रीडन्ति चोत्कटाः। नानाक्षेपा व्याहरन्ति गम्यागम्यं न जानते।।

jighāṃsantyapi śastreṇa naṣṭāḥ krīḍanti cotkaṭāḥ| nānākṣepā vyāharanti gamyāgamyaṃ na jānate||

Verse 33

अतिपानेनि राजाऽपि सर्वं कोशं विनाशयेत्। वितरेद्गायकेभ्यश्च वृथा च द्रव्यसञ्चयम्।।

atipāneni rājā'pi sarvaṃ kośaṃ vināśayet| vitaredgāyakebhyaśca vṛthā ca dravyasañcayam||

Verse 34

शब्दमात्मनि दोषांश्च पिबेदेकश्च जायया। युक्त्या प्रकाशमयति सुवीर्यस्यि विवृद्धये।।

śabdamātmani doṣāṃśca pibedekaśca jāyayā| yuktyā prakāśamayati suvīryasyi vivṛddhaye||

Verse 35

प्रातरेव हि पश्यथा ये कुर्युः प्रियकर्म ते। अलङ्कारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः।।

prātareva hi paśyathā ye kuryuḥ priyakarma te| alaṅkāramatho bhojyamata ūrdhvaṃ samācareḥ||

Verse 36

पश्येथाश्चि ततो योधान्सदा त्वं प्रतिहर्षयन्। दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत्।। आदानरुचयः उत्कोचोपजीविनः।।

paśyethāści tato yodhānsadā tvaṃ pratiharṣayan| dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣaste sadā bhavet|| ādānarucayaḥ utkocopajīvinaḥ||

Verse 37

सदा चापररात्रान्ते भवेत्कार्यार्थनिर्णयः। मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत्।।

sadā cāpararātrānte bhavetkāryārthanirṇayaḥ| madhyarātre vihāraste madhyāhne ca sadā bhavet||

Verse 38

सर्वे त्वौपयिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ। तथैवालङ्कृतः काले तिष्ठिथा भूरिदक्षिणः।।

sarve tvaupayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha| tathaivālaṅkṛtaḥ kāle tiṣṭhithā bhūridakṣiṇaḥ||

Verse 39

न विद्राव्य च तिष्ठेत परिहार्य विभूषणम्। प्रयोज्यं सर्वदैवेह मङ्गल्यं पापनाशनम्।।

na vidrāvya ca tiṣṭheta parihārya vibhūṣaṇam| prayojyaṃ sarvadaiveha maṅgalyaṃ pāpanāśanam||

Verse 40

चक्रवत्तात कार्याणां पर्यायो दृश्यते सदा। कोशस्य निचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा। विविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः।।

cakravattāta kāryāṇāṃ paryāyo dṛśyate sadā| kośasya nicaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā| vividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ||

Verse 41

चारैर्विदित्वा शत्रूंश्च ये राज्ञामन्तरैषिणः। तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद्धातयेथा नराधिप।।

cārairviditvā śatrūṃśca ye rājñāmantaraiṣiṇaḥ| tānāptaiḥ puruṣairdūrāddhātayethā narādhipa||

Verse 42

कर्म दृष्ट्वाऽथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह। कारयेथाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः।।

karma dṛṣṭvā'tha bhṛtyāṃstvaṃ varayethāḥ kurūdvaha| kārayethāśca karmāṇi yuktāyuktairadhiṣṭhitaiḥ||

Verse 43

सेनाप्राणेता च भवेत्तव तात दृढव्रतः। शूरः क्लेशसहश्चैव हितो भक्तश्च पूरुषः।।

senāprāṇetā ca bhavettava tāta dṛḍhavrataḥ| śūraḥ kleśasahaścaiva hito bhaktaśca pūruṣaḥ||

Verse 44

सर्वे जनपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव। गोवद्रासभवच्चैव कुर्युर्ये व्यवहारिणः।। प्रदोषो रजनीमुखं दूतादीनां दर्शनकालः। प्रदेयस्ते सदा भवेदिति क.थ.पाठः।।

sarve janapadāścaiva tava karmāṇi pāṇḍava| govadrāsabhavaccaiva kuryurye vyavahāriṇaḥ|| pradoṣo rajanīmukhaṃ dūtādīnāṃ darśanakālaḥ| pradeyaste sadā bhavediti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 45

स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च। उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर।।

svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca| upalakṣayitavyaṃ te nityameva yudhiṣṭhira||

Verse 46

देशजाश्चैव पुरुषा विक्रान्ताः स्वेषु कर्मसु। यात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया।।

deśajāścaiva puruṣā vikrāntāḥ sveṣu karmasu| yātrābhiranurūpābhiranugrāhyā hitāstvayā||

Verse 47

गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषा वै जनाधिप। अविचार्याश्च ते ते स्युरचला इव नित्यशः।।

guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣā vai janādhipa| avicāryāśca te te syuracalā iva nityaśaḥ||