Adhyaya 40

Verse 1

युधिष्ठिरेण धृतराष्ट्रादिनिधनश्रवणेन भ्रातृभिः सह सकरुणं परिदेवनपूर्वकं सतिसंस्कृताग्नौ तेषां वृथाग्निना दाहं प्रत्यनुशोचनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च तस्थुषः। अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्वस्मासु बन्धुषु।।

yudhiṣṭhireṇa dhṛtarāṣṭrādinidhanaśravaṇena bhrātṛbhiḥ saha sakaruṇaṃ paridevanapūrvakaṃ satisaṃskṛtāgnau teṣāṃ vṛthāgninā dāhaṃ pratyanuśocanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| tathā mahātmanastasya tapasyugre ca tasthuṣaḥ| anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsvasmāsu bandhuṣu||

Verse 2

दुर्विज्ञेया गतिर्ब्रह्मन्पुरुषाणां मतिर्मम। यत्र वैचित्रवीर्योसौ दग्ध एवं वनाग्निना।।

durvijñeyā gatirbrahmanpuruṣāṇāṃ matirmama| yatra vaicitravīryosau dagdha evaṃ vanāgninā||

Verse 3

यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्बाहुशालिनः। नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना।।

yasya putraśataṃ śrīmadabhavadbāhuśālinaḥ| nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā||

Verse 4

यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर्वरस्त्रियः। तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम्।।

yaṃ purā paryavījanta tālavṛntairvarastriyaḥ| taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam||

Verse 5

सूतमागधसङ्घैश्च शयानो यः प्रबोध्यते। धरण्यां स नृपः शेते विकृष्टो गृध्रवायसैः।।

sūtamāgadhasaṅghaiśca śayāno yaḥ prabodhyate| dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete vikṛṣṭo gṛdhravāyasaiḥ||

Verse 6

न च शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम्। पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम्।।

na ca śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm| patilokamanuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām||

Verse 7

पृथामेव च शोचामि या पुत्रैश्वर्यमृद्धिमत्। उत्सृज्य् सुमहद्दीप्तं वनवासमरोचयत्।।

pṛthāmeva ca śocāmi yā putraiśvaryamṛddhimat| utsṛjy sumahaddīptaṃ vanavāsamarocayat||

Verse 8

धिग्राज्यमिदमस्माकं धिग्बलं धिक्पराक्रमम्। क्षत्रधर्मं च धिग्यस्मान्मृता जीवामहे वयम्।।

dhigrājyamidamasmākaṃ dhigbalaṃ dhikparākramam| kṣatradharmaṃ ca dhigyasmānmṛtā jīvāmahe vayam||

Verse 9

सुसूक्ष्मा किल लोकस्य गतिर्द्विजवरोत्तम। यत्समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासमरोचयत्।।

susūkṣmā kila lokasya gatirdvijavarottama| yatsamutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsamarocayat||

Verse 10

युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च। अनाथवत्कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन्।।

yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca| anāthavatkathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan||

Verse 11

वृथा संतर्पितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना। उपकारमजानन्स कृतघ्न इति मे मतिः।।

vṛthā saṃtarpito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā| upakāramajānansa kṛtaghna iti me matiḥ||

Verse 12

यत्रादहत्स भगवान्मातरं सव्यसाचिनः। कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागतः।।

yatrādahatsa bhagavānmātaraṃ savyasācinaḥ| kṛtvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ||

Verse 13

धिगग्निं धिक् च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसन्धताम्। इदं कष्टतरं चान्यद्भगवन्प्रतिभाति मे।।

dhigagniṃ dhik ca pārthasya viśrutāṃ satyasandhatām| idaṃ kaṣṭataraṃ cānyadbhagavanpratibhāti me||

Verse 14

वृथाऽग्निना समायोगो यदभूत्पृथिवीपतेः। तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह।।

vṛthā'gninā samāyogo yadabhūtpṛthivīpateḥ| tathā tapasvinastasya rājarṣeḥ kauravasya ha||

Verse 15

कथमेवंविधो मृत्युः प्रशास्य पृथिवीमिमाम्।।

kathamevaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīmimām||

Verse 16

तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने। वृथाऽग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्तः पिता मम।।

tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane| vṛthā'gninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama||

Verse 17

मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता। हा तात धर्मराजेति मामाक्रन्दन्महाभये।।

manye pṛthā vepamānā kṛśā dhamanisaṃtatā| hā tāta dharmarājeti māmākrandanmahābhaye||

Verse 18

भीम पर्याप्नुहि भयादिति चैवाभिवाशती। समन्ततः परिक्षिप्ता माताऽभून्मे दवाग्निना।।

bhīma paryāpnuhi bhayāditi caivābhivāśatī| samantataḥ parikṣiptā mātā'bhūnme davāgninā||

Verse 19

सहदेवः प्रियस्तस्याः पुत्रेभ्योधिक एव तु। न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः।।

sahadevaḥ priyastasyāḥ putrebhyodhika eva tu| na caināṃ mokṣayāmāsa vīro mādravatīsutaḥ||

Verse 20

तच्छ्रुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम्। पाण्डवाःक पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये।।

tacchrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam| pāṇḍavāḥka pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye||

Verse 21

तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुदितस्वनः। प्रासादाभोगसंरुद्धे अन्वरौत्सीत्स रोदसी।।

teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ ruditasvanaḥ| prāsādābhogasaṃruddhe anvarautsītsa rodasī||