Adhyaya 39

Verse 1

कदाचन हास्तिनपुरमुपागतेन नारदेन पाण्डवान्प्रति धृतराष्ट्रादीनां स्वर्गप्राप्तिनिवेदनम्।। 1 || धृतराष्ट्रे गान्धारीकुन्तीसञ्जयैः सह गङ्गायामाप्लुत्य स्वाश्रममागच्छति सति मध्येमार्गं दावाग्निना तत्परीवेष्टनम्।। 2 || धृरराष्ट्रेण सञ्जय प्रत्यप्नितो दूरापसरणप्रेरणापूर्वकं कुन्तीगान्धारीभ्यां सह वन्हौ प्रवेशनम्।। 3 ।। ततः सञ्जयेन हिमवत्पर्वतंप्रति गमनम्।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच। 7-39-1x तेषु चोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया। देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम्।। 7-39-1a तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः। आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतांवरः।। 7-39-2a चिरात्तु नानुपश्यामि भगवन्तमुपस्थितम्। कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम्।। 7-39-3a के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते। तद्ब्रूहि द्विजमुख्यस्त्वं ह्यस्माकं च प्रियोऽतिथिः। 7-39-4a नारद उवाच। 7-39-5x चिरदृष्टोसि मेऽत्येवमागतोऽहं तपोवनात्। परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप।। 7-39-5a युधिष्ठिर उवाच। 7-39-6x वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः। धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः।। 7-39-6a अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः। गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः।। 7-39-7a कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः। श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः।। 7-39-8a नारद उवाच। 7-39-9x स्थिरीभूय महाराज शृणु वृत्तं यथातथम्। यथाश्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने।। 7-39-9a वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन। कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्य गङ्गाद्वारं ययौ नृप।। 7-39-10a गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः। संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः।। 7-39-11a आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः। अग्निं मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः।। 7-39-12a वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः। त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः।। 7-39-13a गान्धारी तु जलाहारी कुन्ती मासोपवासिनी। संजयः षष्ठभुक्तेन वर्तयामास भारत।। 7-39-14a अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो। दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य वै।। 7-39-15a अनिकेतोथ राजा स बभूव वनगोचरः। ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः।। 7-39-16a संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च। गान्धार्याश्च पृथा चैव चक्षुरासीदनिन्दिता।। 7-39-17a ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः। गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखो ययौ।। 7-39-18a अथ वायुः समुद्भुतो दावाग्निरभवन्महान्। ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः।। 7-39-19a दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः। वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान्।। 7-39-20a सम्प्रदीप्ते वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे। निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः। असमर्थोऽपसरणे सुकृशे मातरौ च ते।। 7-39-21a ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात्। इदमाह ततः सूतं संजयं जयतांवरः।। 7-39-22a गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित्। वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम्।। 7-39-23a तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतांवरः। राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाऽग्निना।। 7-39-24a न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः। यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति।। 7-39-25a इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः। नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम्।। 7-39-26a जलमग्निस्तथा वायुरथवाऽपि विकर्षणम्। तापसानां प्रशस्यं ते गच्च संजय माचिरम्।। 7-39-27a इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तथा। प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा।। 7-39-28a संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत्। उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो।। 7-39-29a ऋषिपुत्रो मनीषी स राज चक्रेऽस्य तद्वचः। सन्निरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा।। 7-39-30a गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव। दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव।। 7-39-31a संजयस्तु महाप्राज्ञस्तस्माद्दावादमुच्यत। गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः।। 7-39-32a स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः। प्रययौ संजयो धीमान्हिमवन्तं महीधरम्।। 7-39-33a एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः। गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते विशाम्पते।। 7-39-34a यदृच्छयाऽनुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम्। तयोश्च देव्योरुभयोर्मया दृष्टानि भारत।। 7-39-35a ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः। श्रुत्वा राज्ञस्तदा निष्ठां न त्वशोचन्गतीश्च ते।। 7-39-36a तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम। यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव।। 7-39-37a न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वर्गस्थः पृथिवीपतिः। प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते।। 7-39-38a वैशम्पायन उवाच। 7-39-39x एतच्छ्रुत्वा च सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम्। निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान्।। 7-39-39a अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत्। पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम्।। 7-39-40a अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः। ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः।। 7-39-41a भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते। रुरुदुर्दुःखसंतप्ता वर्णयन्तः पृथां तदा।। 7-39-42a अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः। प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम्।। 7-39-43a तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम्। अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम्।। 7-39-44a तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत। निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम्।। 7-39-45a ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि नारदागमनपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः।। 39 ।।

kadācana hāstinapuramupāgatena nāradena pāṇḍavānprati dhṛtarāṣṭrādīnāṃ svargaprāptinivedanam|| 1 || dhṛtarāṣṭre gāndhārīkuntīsañjayaiḥ saha gaṅgāyāmāplutya svāśramamāgacchati sati madhyemārgaṃ dāvāgninā tatparīveṣṭanam|| 2 || dhṛrarāṣṭreṇa sañjaya pratyapnito dūrāpasaraṇapreraṇāpūrvakaṃ kuntīgāndhārībhyāṃ saha vanhau praveśanam|| 3 || tataḥ sañjayena himavatparvataṃprati gamanam|| 4 || vaiśampāyana uvāca| 7-39-1x teṣu copanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā| devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram|| 7-39-1a tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃvaraḥ|| 7-39-2a cirāttu nānupaśyāmi bhagavantamupasthitam| kaccitte kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam|| 7-39-3a ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṃ ca kāryaṃ karomi te| tadbrūhi dvijamukhyastvaṃ hyasmākaṃ ca priyo'tithiḥ| 7-39-4a nārada uvāca| 7-39-5x ciradṛṣṭosi me'tyevamāgato'haṃ tapovanāt| paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa|| 7-39-5a yudhiṣṭhira uvāca| 7-39-6x vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ| dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānamāsthitaṃ paramaṃ tapaḥ|| 7-39-6a api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ| gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṃjayaḥ|| 7-39-7a kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ| śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ|| 7-39-8a nārada uvāca| 7-39-9x sthirībhūya mahārāja śṛṇu vṛttaṃ yathātatham| yathāśrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃstapovane|| 7-39-9a vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana| kurukṣetrātpitā tubhya gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa|| 7-39-10a gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ| saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ|| 7-39-11a ātasthe sa tapastīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ| agniṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ|| 7-39-12a vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ| tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ|| 7-39-13a gāndhārī tu jalāhārī kuntī māsopavāsinī| saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhuktena vartayāmāsa bhārata|| 7-39-14a agnīṃstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho| dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya vai|| 7-39-15a aniketotha rājā sa babhūva vanagocaraḥ| te cāpi sahite devyau saṃjayaśca tamanvayuḥ|| 7-39-16a saṃjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca| gāndhāryāśca pṛthā caiva cakṣurāsīdaninditā|| 7-39-17a tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ| gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho yayau|| 7-39-18a atha vāyuḥ samudbhuto dāvāgnirabhavanmahān| dadāha tadvanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ|| 7-39-19a dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ| varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān|| 7-39-20a sampradīpte vane tasminprāpte vyasana uttame| nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ| asamartho'pasaraṇe sukṛśe mātarau ca te|| 7-39-21a tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikāt| idamāha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ jayatāṃvaraḥ|| 7-39-22a gaccha saṃjaya yatrāgnirna tvāṃ dahati karhicit| vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim|| 7-39-23a tamuvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃvaraḥ| rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṃ bhavitā te vṛthā'gninā|| 7-39-24a na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ| yadatrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktumarhati|| 7-39-25a ityuktaḥ saṃjayenedaṃ punarāha sa pārthivaḥ| naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhātsvayam|| 7-39-26a jalamagnistathā vāyurathavā'pi vikarṣaṇam| tāpasānāṃ praśasyaṃ te gacca saṃjaya māciram|| 7-39-27a ityuktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manastathā| prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā|| 7-39-28a saṃjayastaṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarot| uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho|| 7-39-29a ṛṣiputro manīṣī sa rāja cakre'sya tadvacaḥ| sannirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā|| 7-39-30a gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava| dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava|| 7-39-31a saṃjayastu mahāprājñastasmāddāvādamucyata| gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ|| 7-39-32a sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥ| prayayau saṃjayo dhīmānhimavantaṃ mahīdharam|| 7-39-33a evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ| gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te viśāmpate|| 7-39-34a yadṛcchayā'nuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram| tayośca devyorubhayormayā dṛṣṭāni bhārata|| 7-39-35a tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥ| śrutvā rājñastadā niṣṭhāṃ na tvaśocangatīśca te|| 7-39-36a tatrāśrauṣamahaṃ sarvametatpuruṣasattama| yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava|| 7-39-37a na śocitavyaṃ rājendra svargasthaḥ pṛthivīpatiḥ| prāptavānagnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te|| 7-39-38a vaiśampāyana uvāca| 7-39-39x etacchrutvā ca sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān|| 7-39-39a antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahānārtasvaro'bhavat| paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim|| 7-39-40a aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ| ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ|| 7-39-41a bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te| rurudurduḥkhasaṃtaptā varṇayantaḥ pṛthāṃ tadā|| 7-39-42a antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥ| prādurāsīnmahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām|| 7-39-43a taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam| anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm|| 7-39-44a tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhārata| nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam|| 7-39-45a || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi nāradāgamanaparvaṇi ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 39 ||

Verse 5

द्विवर्षोपनिवृत्तेष्विति झ.पाठः।।

dvivarṣopanivṛtteṣviti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

मे मयाऽतिचिरं दृष्टोऽसीत्यर्थः।।

me mayā'ticiraṃ dṛṣṭo'sītyarthaḥ||

Verse 15

मुखे पिण्डान्समाधायेति क.ट.पाठः। वीटां मुखे समाधायेति झ.पाठः।।

mukhe piṇḍānsamādhāyeti ka.ṭa.pāṭhaḥ| vīṭāṃ mukhe samādhāyeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 27

दृश्यतोऽदृश्यत इति। पश्यन्तमपश्यन्तं चानादृत्येत्यर्थः। नियमेन सान्निध्या भावात्।।

dṛśyato'dṛśyata iti| paśyantamapaśyantaṃ cānādṛtyetyarthaḥ| niyamena sānnidhyā bhāvāt||

Verse 30

विकर्षणं अनशनम्।।

vikarṣaṇaṃ anaśanam||