Adhyaya 4

Verse 1

धुतराष्ट्रेण युधिष्ठिरंप्रति स्वस्य वनगमनाभ्यनुज्ञानप्रार्थना।। 1 ।। युधिष्ठिरेण धृतराष्ट्रानुशोचनपूर्वकं तत्प्रतिषेधने व्यासेन युधिष्ठिरचोदनाय तत्रागमनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप। दिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम्।।

dhutarāṣṭreṇa yudhiṣṭhiraṃprati svasya vanagamanābhyanujñānaprārthanā|| 1 || yudhiṣṭhireṇa dhṛtarāṣṭrānuśocanapūrvakaṃ tatpratiṣedhane vyāsena yudhiṣṭhiracodanāya tatrāgamanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayyevaṃ duḥkhite nṛpa| diṅmāmastu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam||

Verse 2

गृहे वसन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भृशम्। यताहारं क्षितिशयं नाविदं भ्रातृभिः सह।।

gṛhe vasantaṃ duḥkhārtamupavāsakṛśaṃ bhṛśam| yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvidaṃ bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 3

अहोस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना। विस्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथा।।

ahosmi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā| visvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yadidaṃ duḥkhamaśnuthā||

Verse 4

किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा। यस्य मे त्वं महीपाल दुखान्येतान्यवाप्तवान्।।

kiṃ me rājyena bhogairvā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā| yasya me tvaṃ mahīpāla dukhānyetānyavāptavān||

Verse 5

पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च। अनेन वचसा तेऽद्य दुःखितस्य जनेश्वरः।।

pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyamātmānameva ca| anena vacasā te'dya duḥkhitasya janeśvaraḥ||

Verse 6

भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः। भवता विप्रहीणा वै क्वनु तिष्ठामहे वयम्।।

bhavānpitā bhavānmātā bhavānnaḥ paramo guruḥ| bhavatā viprahīṇā vai kvanu tiṣṭhāmahe vayam||

Verse 7

औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम। अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान्।।

auraso bhavataḥ putro yuyutsurnṛpasattama| astu rājā mahārāja yamanyaṃ manyate bhavān||

Verse 8

अहं वनं गमिष्यामि भवान्राजा प्रशास्त्विदम्। नमामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि।।

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavānrājā praśāstvidam| namāmayaśasā dagdhaṃ bhūyastvaṃ dagdhumarhasi||

Verse 9

नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम्। कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे।।

nāhaṃ rājā bhavānrājā bhavatā paravānaham| kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñamanujñātumihotsahe||

Verse 10

न मन्युर्हृदि नः कश्चित्सुयोधनकृतेऽनघ। भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिताः।।

na manyurhṛdi naḥ kaścitsuyodhanakṛte'nagha| bhavitavyaṃ tathā taddhi vayaṃ cānye ca mohitāḥ||

Verse 11

वयं पुत्रा हि भवोत यथा दुर्योधनादयः। गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम।।

vayaṃ putrā hi bhavota yathā duryodhanādayaḥ| gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama||

Verse 12

स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि। पृष्ठतस्त्वनुयास्यामि सत्यमात्मानमालभे।।

sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi| pṛṣṭhatastvanuyāsyāmi satyamātmānamālabhe||

Verse 13

इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला। भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत्।।

iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā| bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet||

Verse 14

भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये। त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः।।

bhavadīyamidaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye| tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ||

Verse 15

भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप। दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरं।।

bhavitavyamanuprāpto manye tvaṃ vasudhādhipa| diṣṭyā śuśrūṣamāṇastvāṃ mokṣiṣye manaso jvaraṃ||

Verse 16

धृतराष्ट्र उवाच। तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन। उचितं च कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| tāpasye me manastāta vartate kurunandana| ucitaṃ ca kule'smākamaraṇyagamanaṃ prabho||

Verse 17

चिरमध्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया। वृद्धं मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप।।

ciramadhyuṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitastvayā| vṛddhaṃ māmapyanujñātumarhasi tvaṃ narādhipa||

Verse 18

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञ्जलिम्। उवाच विदुरं राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā dharmarājānaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim| uvāca viduraṃ rājā dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ||

Verse 19

संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम्। अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिर्वसुधाधिपम्।।

saṃjayaṃ ca mahātmānaṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham| anunetumihecchāmi bhavadbhirvasudhādhipam||

Verse 20

म्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति। वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह।।

mlāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati| vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva ha||

Verse 21

इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः। गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत्।।

ityuktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ| gāndhārīṃ śiśriye dhīmānsahasaiva gatāsuvat||

Verse 22

तं तु दृष्ट्वा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम्। आर्तिं राजाऽगमत्तीव्रां कौन्तेयः परवीरहा।।

taṃ tu dṛṣṭvā samāsīnaṃ visaṃjñamiva kauravam| ārtiṃ rājā'gamattīvrāṃ kaunteyaḥ paravīrahā||

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच। यस्य नागसहस्रेण शतसङ्ख्येन वै बलम्। सोयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| yasya nāgasahasreṇa śatasaṅkhyena vai balam| soyaṃ nārīṃ vyapāśritya śete rājā gatāsuvat||

Verse 24

आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा। चूर्णीकृता बलवता सोबलामाश्रितः स्त्रियम्।।

āyasī pratimā yena bhīmasenasya sā purā| cūrṇīkṛtā balavatā sobalāmāśritaḥ striyam||

Verse 25

धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम्। यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः।।

dhigastu māmadharmajñaṃ dhigbuddhiṃ dhikca me śrutam| yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete'yamatathocitaḥ||

Verse 26

अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम। यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी।।

ahamapyupavatsyāmi yathaivāyaṃ gururmama| yadi rājā na bhuṅkte'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī||

Verse 27

वैशम्पायन उवाच। ततोस्य पाणिना राजञ्जलशीतेन पाण्डवः। उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित्।।

vaiśampāyana uvāca| tatosya pāṇinā rājañjalaśītena pāṇḍavaḥ| uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit||

Verse 28

तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना। पाणिस्पर्शेन राज्ञः स राजा संज्ञामवाप ह।।

tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā| pāṇisparśena rājñaḥ sa rājā saṃjñāmavāpa ha||

Verse 29

स्पृशन्तं पाणिना भूयः परिष्यज्य च पाण्डवम्। उवाच राजा धर्मज्ञो धृतराष्ट्रः शुभं वचः।।

spṛśantaṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣyajya ca pāṇḍavam| uvāca rājā dharmajño dhṛtarāṣṭraḥ śubhaṃ vacaḥ||

Verse 30

जीवामीवातिसंस्पर्शात्तव राजीवलोचन। मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप। पाणिभ्यां हि परिस्प्रष्टुं प्राणानां हितमात्मनि।।

jīvāmīvātisaṃsparśāttava rājīvalocana| mūrdhānaṃ ca tavāghrātumicchāmi manujādhipa| pāṇibhyāṃ hi parispraṣṭuṃ prāṇānāṃ hitamātmani||

Verse 31

अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे। येनाहं कुरुशार्दूल शक्नोमि न विचेष्टितुम्।।

aṣṭamo hyadya kālo'yamāhārasya kṛtasya me| yenāhaṃ kuruśārdūla śaknomi na viceṣṭitum||

Verse 32

व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता। ततो ग्लानमनास्तान नष्टसंज्ञ इवाभवम्।।

vyāyāmaścāyamatyarthaṃ kṛtastvāmabhiyācatā| tato glānamanāstāna naṣṭasaṃjña ivābhavam||

Verse 33

तवामृतसुखस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो। लब्ध्वा संजीवितोस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह।।

tavāmṛtasukhasparśaṃ hastasparśamimaṃ prabho| labdhvā saṃjīvitosmīti manye kurukulodvaha||

Verse 34

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत। पस्पर्श सर्वगात्रेषु स्नेहार्द्रस्तं शनैस्तदा।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata| pasparśa sarvagātreṣu snehārdrastaṃ śanaistadā||

Verse 35

उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः। बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम्।।

upalabhya tataḥ prāṇāndhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| bāhubhyāṃ sampariṣvajya mūrdhnyājighrata pāṇḍavam||

Verse 36

विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम्। अतिदुःखात्तु राजानं नोचुः किञ्चन पाण्डवम्।।

vidurādayaśca te sarve rurudurduḥkhitā bhṛśam| atiduḥkhāttu rājānaṃ nocuḥ kiñcana pāṇḍavam||

Verse 37

गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम्। दुःखान्यधारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत्।।

gāndhārī tveva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam| duḥkhānyadhārayadrājanmaivamityeva cābravīt||

Verse 38

इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदःखिताः। नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताऽभवन्।।

itarāstu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha sudaḥkhitāḥ| netrairāgatavikledaiḥ parivārya sthitā'bhavan||

Verse 39

अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम्। अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ।।

athābravītpunarvākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram| anujānīhi māṃ rājaṃstāpasye bharatarṣabha||

Verse 40

ग्लायते मे मनस्तात भूयोभूयः प्रजल्पतः। न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि।।

glāyate me manastāta bhūyobhūyaḥ prajalpataḥ| na māmataḥ paraṃ putra parikleṣṭumihārhasi||

Verse 41

तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम्। सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत्।।

tasmiṃstu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam| sarveṣāmavarodhānāmārtanādo mahānabhūt||

Verse 42

दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम्।। उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम्।।

dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānamatathocitam|| upavāsapariśrāntaṃ tvagasthiparivāritam||

Verse 43

धर्मपुत्रः स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम्। शोकजं बाष्पमुत्सृज्यि पुनर्वचनमब्रवीत्।।

dharmaputraḥ svapitaraṃ pariṣvajya mahāprabhum| śokajaṃ bāṣpamutsṛjyi punarvacanamabravīt||

Verse 44

न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा। यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप।।

na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā| yathā tava priyaṃ rājaṃścikīrṣāmi paraṃtapa||

Verse 45

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा। क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम्।।

yadi cāhamanugrāhyo bhavato dayito'pi vā| kriyatāṃ tāvadāhārastato vetsyāmyahaṃ param||

Verse 46

ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम्। अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये।।

tato'bravīnmahātejā dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram| anujñātastvayā putra bhuñjīyāmiti kāmaye||

Verse 47

इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम्। ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्योत्य वचोऽब्रवीत्।।

iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram| ṛṣiḥ satyavatīputro vyāso'bhyotya vaco'bravīt||