Adhyaya 3

Verse 1

भीमसेनपरुषभाषणश्रवणान्निर्वेदमुपगतवता धृतराष्ट्रेणि सहगान्धार्या वनगमनाध्यवसायः।। 1 ।। तथा सकलपौरानयनेन तेषु स्वाध्यवसायनिवेदनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तदा। नान्तरं दद्दशू राज्ये पुरुषाः प्रणयं प्रति।।

bhīmasenaparuṣabhāṣaṇaśravaṇānnirvedamupagatavatā dhṛtarāṣṭreṇi sahagāndhāryā vanagamanādhyavasāyaḥ|| 1 || tathā sakalapaurānayanena teṣu svādhyavasāyanivedanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| yudhiṣṭhirasya nṛpaterduryodhanapitustadā| nāntaraṃ daddaśū rājye puruṣāḥ praṇayaṃ prati||

Verse 2

यदा तु कौरवो राजा पुत्रं सस्मार बालिशम्। तदा भीमं हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिवः।।

yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam| tadā bhīmaṃ hṛdā rājannapadhyāti sa pārthivaḥ||

Verse 3

कौरवश्चैव भीमश्च हृदाऽन्योन्यमवर्तताम्। ध्यायन्तौ श्लक्ष्णया वाचा त्वन्योन्यमभितिष्टितां ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

kauravaścaiva bhīmaśca hṛdā'nyonyamavartatām| dhyāyantau ślakṣṇayā vācā tvanyonyamabhitiṣṭitāṃ || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 4

अप्रकाशं व्यलीकानि चकारास्य वृकोदरः। आज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतकैः पुरुषैः सदा।।

aprakāśaṃ vyalīkāni cakārāsya vṛkodaraḥ| ājñāṃ pratyaharaccāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā||

Verse 5

स्मरन्दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित्। असकृच्चाप्युवाचेदं हतास्ते मन्दचेतसः।।

smarandurmantritaṃ tasya vṛttānyapyasya kānicit| asakṛccāpyuvācedaṃ hatāste mandacetasaḥ||

Verse 6

अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाऽकरोत्। संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षणः।।

atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathā'karot| saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāścāpyamarṣaṇaḥ||

Verse 7

स्मृत्वा दुर्योधनं शत्रुं कर्णदुःखासनावपि। प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीमः सपरुषं वचः।।

smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇaduḥkhāsanāvapi| provācedaṃ susaṃrabdho bhīmaḥ saparuṣaṃ vacaḥ||

Verse 8

अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघवाहुना। नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रास्त्रयोधिनः।।

andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighavāhunā| nītā lokamamuṃ sarve nānāśastrāstrayodhinaḥ||

Verse 9

इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ। ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्राः क्षयं गताः।।

imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau| yayorantaramāsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ||

Verse 10

ताविमौ चन्दनेनाकौ वन्दनीयौ च मे भुजौ। याभ्यां दुर्योधनो नीतः क्षयं ससुतबान्धवः।।

tāvimau candanenākau vandanīyau ca me bhujau| yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasutabāndhavaḥ||

Verse 11

एतास्चान्याश्च विविधाः शल्यभुता नराधिपः। वृकोदरस्य ता वाचः श्रुत्वा निर्वेदमागमत्।।

etāscānyāśca vividhāḥ śalyabhutā narādhipaḥ| vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedamāgamat||

Verse 12

सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी। गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे। कुन्तीं वर्या तु संवीक्ष्य शापे नास्याकरोन्मति

sā ca buddhimatī devī kālaparyāyavedinī| gāndhārī sarvadharmajñā tānyalīkāni śuśruve| kuntīṃ varyā tu saṃvīkṣya śāpe nāsyākaronmati

Verse 13

ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः। राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडितः।।

tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ| rājā nirvedamāpede bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ||

Verse 14

सुखासक्तं कृच्छ्रपरं ज्ञात्वा चैव युधिष्ठिरम्। तपोयोगात्तपस्तप्तुं मनश्चक्रे महामतिः।।

sukhāsaktaṃ kṛcchraparaṃ jñātvā caiva yudhiṣṭhiram| tapoyogāttapastaptuṃ manaścakre mahāmatiḥ||

Verse 15

नान्वबुध्यत तद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। श्वेताश्वोवाऽथकुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी।।

nānvabudhyata tadrājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| śvetāśvovā'thakuntī vā draupadī vā yaśasvinī||

Verse 16

माद्रीपुत्रौ च भीमस्य मतं तावन्ववर्तताम्। राज्ञस्तु चित्तं रक्षन्तौ नोचतुः स्वयमप्रियम्।।

mādrīputrau ca bhīmasya mataṃ tāvanvavartatām| rājñastu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ svayamapriyam||

Verse 17

ततः समानयामास धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम्। बाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह च तान्भृशम्।।

tataḥ samānayāmāsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam| bāṣpasaṃdigdhamatyarthamidamāha ca tānbhṛśam||

Verse 18

विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः। ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः।।

viditaṃ bhavatāmetadyathā vṛttaḥ kurukṣayaḥ| mamāparādhāttatsarvamiti jñeyaṃ tu kauravāḥ||

Verse 19

योऽहं दुष्टमतिं मन्दो ज्ञातीनां भयवर्धनम्। दुर्योधनं कौरवाणामाधइपत्येऽभ्यषेचयम्। यच्चाहं वासुदेवस्य नाश्रौषं वाक्यमर्थवत्।।

yo'haṃ duṣṭamatiṃ mando jñātīnāṃ bhayavardhanam| duryodhanaṃ kauravāṇāmādhaipatye'bhyaṣecayam| yaccāhaṃ vāsudevasya nāśrauṣaṃ vākyamarthavat||

Verse 20

वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः। पुत्रस्नेहाभिभूतस्तु हितमुक्तो मनीषिभिः।।

vadhyatāṃ sādhvayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ| putrasnehābhibhūtastu hitamukto manīṣibhiḥ||

Verse 21

विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च। पदेपदे भगवता व्यासेन च महात्मना। संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यते मया।।

vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca| padepade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā| saṃjayenātha gāndhāryā tadidaṃ tapyate mayā||

Verse 22

यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु। न न्यस्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम्।।

yaccāhaṃ pāṇḍuputreṣu guṇavatsu mahātmasu| na nyastavāñśriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīmimām||

Verse 23

विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः। एतच्छ्रेयस्तु परमममन्यत जनार्दनः।।

vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ| etacchreyastu paramamamanyata janārdanaḥ||

Verse 24

सोहमेतान्यलीकानि दुर्वृत्तान्यात्मनस्तदा। हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः।। तथैव भीमसेनोऽपि धृतराष्ट्रं जनाधिपम्। नामर्षयत राजेन्द्रि सदैव दुष्टवद्धृदेति झ.पाठः।।

sohametānyalīkāni durvṛttānyātmanastadā| hṛdaye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ|| tathaiva bhīmaseno'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam| nāmarṣayata rājendri sadaiva duṣṭavaddhṛdeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 25

विशेषतस्तु दह्यामि वर्षे पञ्चदशेऽद्य वै। अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोस्मि सुदुर्मतिः।।

viśeṣatastu dahyāmi varṣe pañcadaśe'dya vai| asya pāpasya śuddhyarthaṃ niyatosmi sudurmatiḥ||

Verse 26

चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे। तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम।। सोहमेतान्यतीतानीति क.पाठः।।

caturthe niyate kāle kadācidapi cāṣṭame| tṛṣṇāvinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tanmama|| sohametānyatītānīti ka.pāṭhaḥ||

Verse 27

करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा। युधिष्ठिरभयादेति भृशं तप्यति पाण्डवः।।

karotyāhāramiti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā| yudhiṣṭhirabhayādeti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ||

Verse 28

भूमौ शये जप्यपरो दर्भष्वजिनसंवृतः। नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी।।

bhūmau śaye japyaparo darbhaṣvajinasaṃvṛtaḥ| niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī||

Verse 29

अहं पुत्रशतं वीरं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम्। नानुतप्ये हतं तत्र क्षत्रधर्मं हि तं विदुः।।

ahaṃ putraśataṃ vīraṃ saṅgrāmeṣvapalāyinam| nānutapye hataṃ tatra kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ||

Verse 30

इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः। भद्रं ते यादवीमातर्वचश्चेदं निबोध मे।।

ityuktvā dharmarājānamabhyabhāṣata kauravaḥ| bhadraṃ te yādavīmātarvacaścedaṃ nibodha me||

Verse 31

सुखमध्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः। मया दानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनःपुनः।।

sukhamadhyuṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ| mayā dānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥpunaḥ||

Verse 32

प्रकृष्टं च मया पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम्। गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम्।।

prakṛṣṭaṃ ca mayā putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam| gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām||

Verse 33

द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः। समतीता नृशंसास्ते स्वधर्मेण हता युधि।।

draupadyā hyapakartārastava caiśvaryahāriṇaḥ| samatītā nṛśaṃsāste svadharmeṇa hatā yudhi||

Verse 34

न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन। सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः।।

na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana| sarve śastrajitā~llokāngatāste'bhimukhaṃ hatāḥ||

Verse 35

आत्मनस्तु हितं पुण्यं प्रतिकर्तव्यमद्य ते। गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि।।

ātmanastu hitaṃ puṇyaṃ pratikartavyamadya te| gāndhāryāścaiva rājendra tadanujñātumarhasi||

Verse 36

त्वं तु शस्त्रभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः। राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्।।

tvaṃ tu śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ| rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmādetadbravīmyaham||

Verse 37

अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम्। चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया।।

anujñātastvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanānyaham| cīravalkalabhṛdrājangāndhāryā sahito'nayā||

Verse 38

तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः। उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ। पुत्रेष्वैश्चर्यमाधाय वयसोन्ते वनं नृप।।

tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ| ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha| putreṣvaiścaryamādhāya vayasonte vanaṃ nṛpa||

Verse 39

तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोपि वा वसन्। पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम्।।

tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāropi vā vasan| patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param||

Verse 40

त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि। फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा।।

tvaṃ cāpi phalabhāktāta tapasaḥ pārthivo hyasi| phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā||