Adhyaya 36

Verse 1

त्यक्तदेहानामपि कुरुपाण्डवपक्षीयाणां कथं पुनरागमनमिति जनमेजयप्रश्नस्य सोपपत्तिकमुत्तरदानम्।। 1 ।। सौतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा नृपो विद्वान्हृष्टोऽभूज्जनमेजयः। पितामहानां सर्वेषां गमनागमनं तदा।।

tyaktadehānāmapi kurupāṇḍavapakṣīyāṇāṃ kathaṃ punarāgamanamiti janamejayapraśnasya sopapattikamuttaradānam|| 1 || sautiruvāca| etacchrutvā nṛpo vidvānhṛṣṭo'bhūjjanamejayaḥ| pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā||

Verse 2

अब्रवीच्च मुदा युक्तः पुनरागमनं प्रति। कथं न त्यक्तदेहानां पुनस्तद्रूपदर्शनम्।।

abravīcca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati| kathaṃ na tyaktadehānāṃ punastadrūpadarśanam||

Verse 3

इत्युक्तः स द्विजश्रेष्ठो व्यासशिष्यः प्रतापवान्। प्रोवाच वदतांश्रेष्ठस्तं नृपं जनमेजयम्।।

ityuktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān| provāca vadatāṃśreṣṭhastaṃ nṛpaṃ janamejayam||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणामिति निश्चयः। कर्मजानि शरीराणि शरीराकृतयस्तथा।।

vaiśampāyana uvāca| avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇāmiti niścayaḥ| karmajāni śarīrāṇi śarīrākṛtayastathā||

Verse 5

महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रयात्। तेषां च नित्यसंवासो न विनाशो वियुज्यताम्।।

mahābhūtāni nityāni bhūtādhipatisaṃśrayāt| teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām||

Verse 6

अनाशया कृतं कर्म तस्य चेष्टः फलागमः। आत्मा चैभिः समायुक्तः सुखदुःखमुपाश्नुते।।

anāśayā kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ| ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkhamupāśnute||

Verse 7

अविनाश्यस्तथा नित्यं क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः। भूतानामात्मभावो यो ध्रुवोसौ संविजानताम्।।

avināśyastathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ| bhūtānāmātmabhāvo yo dhruvosau saṃvijānatām||

Verse 8

यावन्न क्षीयते कर्म तावत्तस्य स्वरूपता। क्षीणकर्मा नरो लोके रूपान्यत्वमुपाश्नुते।।

yāvanna kṣīyate karma tāvattasya svarūpatā| kṣīṇakarmā naro loke rūpānyatvamupāśnute||

Verse 9

नानाभूतास्तथैकत्वं शरीरं प्राप्य संहताः। भवन्ति ते तथा नित्याः पृथग्भावं विजानताम्।।

nānābhūtāstathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ| bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām||

Verse 10

अश्वमेधश्रुतिश्चेयमश्वसंज्ञपनं प्रति। लोकान्तरगता नित्यं प्राणा नित्या हि वाजिनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि षट्त्रिंशोऽध्यायः।। 36 ।।

aśvamedhaśrutiśceyamaśvasaṃjñapanaṃ prati| lokāntaragatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi putradarśanaparvaṇi ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|| 36 ||

Verse 11

अहं हितं वदाम्येतत्प्रियं चेत्तव पार्थिव। देवयाना हि पन्थानः श्रुतास्ते यज्ञसंस्तरे।। संज्ञपनं मारणम्।।

ahaṃ hitaṃ vadāmyetatpriyaṃ cettava pārthiva| devayānā hi panthānaḥ śrutāste yajñasaṃstare|| saṃjñapanaṃ māraṇam||

Verse 12

सुकृतो यत्र यज्ञस्ते तत्र देवा हितास्तव। यदा समन्विता देवाः पशूनां गमनेश्वराः।।

sukṛto yatra yajñaste tatra devā hitāstava| yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ||

Verse 13

गमिमन्तश्च तेनेष्ट्वा नान्ये नित्या भवन्त्युत। नित्येऽस्मिन्पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि पूरुषः।।

gamimantaśca teneṣṭvā nānye nityā bhavantyuta| nitye'sminpañcake varge nitye cātmani pūruṣaḥ||

Verse 14

अस्य नाशं समायोगं यः पश्यति वृथामतिः। वियोगे शोचतेऽत्यर्थं स बाल इति मे मतिः।।

asya nāśaṃ samāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthāmatiḥ| viyoge śocate'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ||

Verse 15

वियोगे दोषदर्शी यः संयोगं स विसर्जयेत्। असङ्गे सङ्गमो नास्ति दुःखं भावि वियोगजम।।

viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogaṃ sa visarjayet| asaṅge saṅgamo nāsti duḥkhaṃ bhāvi viyogajama||

Verse 16

परापरज्ञस्त्वपरो नाभिमानादुदीक्षितः। अपरज्ञः परां बुद्धिं स्पृष्ट्वा मोहाद्विमुच्यते।।

parāparajñastvaparo nābhimānādudīkṣitaḥ| aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohādvimucyate||

Verse 17

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः। नाहं तं वेद्मि नासौ मां न च मेऽस्ति विरागता।।

adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ| nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me'sti virāgatā||

Verse 18

येनयेन शरीरेणि करोत्ययमनीश्वरः। तेनतेन शरीरेण तदवश्यमुपाश्नुते। मानसं मनसाऽऽप्नोति शरीरं च शरीरवान्।।

yenayena śarīreṇi karotyayamanīśvaraḥ| tenatena śarīreṇa tadavaśyamupāśnute| mānasaṃ manasā''pnoti śarīraṃ ca śarīravān||