Adhyaya 31

Verse 1

धृतराष्ट्राश्रमे भ्रात्रादिभिः सैन्येन च सह मासमेकं निवसति युधिष्ठिरे कदाचन व्यासधृतराष्ट्रौ परिवार्य नारादादिभिर्गान्धार्यादिभिः पाण्डवैश्च समुपवेशनम्।। 1 ।। तत्र गान्धार्या व्यासम्प्रति धृतराष्ट्रस्य पुत्रदिदृक्षानिवेदने व्यासेन कुन्तींप्रति तदभीष्टनिवेदनचोदना।। 2 ।। जनमेजय उवाच। वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ। सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते।।

dhṛtarāṣṭrāśrame bhrātrādibhiḥ sainyena ca saha māsamekaṃ nivasati yudhiṣṭhire kadācana vyāsadhṛtarāṣṭrau parivārya nārādādibhirgāndhāryādibhiḥ pāṇḍavaiśca samupaveśanam|| 1 || tatra gāndhāryā vyāsamprati dhṛtarāṣṭrasya putradidṛkṣānivedane vyāsena kuntīṃprati tadabhīṣṭanivedanacodanā|| 2 || janamejaya uvāca| vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau| sabhārye nṛpaśārdūle vadhvā kuntyā samanvite||

Verse 2

विदुरे चापि धर्मज्ञे धर्मराजं व्यपश्रिते। वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले।।

vidure cāpi dharmajñe dharmarājaṃ vyapaśrite| vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣvāśramamaṇḍale||

Verse 3

यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह। व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे।।

yattadāścaryamiti vai kariṣyāmītyuvāca ha| vyāsaḥ paramatejasvī maharṣistadvadasva me||

Verse 4

वनवासे च कौरव्याः कियन्तं कालमच्युतः। युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनस्तदा।।

vanavāse ca kauravyāḥ kiyantaṃ kālamacyutaḥ| yudhiṣṭhiro narapatirnyavasatsajanastadā||

Verse 5

किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो। सान्तःपुरा महात्मान एतदिच्छामि वेदितुम्।।

kimāhārāśca te tatra sasainyā nyavasanprabho| sāntaḥpurā mahātmāna etadicchāmi veditum||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच। वनवासगतं राजन्धृतराष्ट्रं महीपतिम्। युधिष्ठिरोऽभ्ययाद्द्रष्टुं ससैन्यो भ्रातृभिः सह।।

vaiśampāyana uvāca| vanavāsagataṃ rājandhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim| yudhiṣṭhiro'bhyayāddraṣṭuṃ sasainyo bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 7

प्रथमे दिवसे चैषामापो मूलं फलं तथा। भोजनं भूमिशय्या च तत्रासीद्भरतर्षभ।।

prathame divase caiṣāmāpo mūlaṃ phalaṃ tathā| bhojanaṃ bhūmiśayyā ca tatrāsīdbharatarṣabha||

Verse 8

तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः। विविधान्यन्नपानानि शय्याश्चैवाभजन्वने।।

te'nujñātāstadā rājankururājena pāṇḍavāḥ| vividhānyannapānāni śayyāścaivābhajanvane||

Verse 9

मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरो वने। अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयाऽनघ।।

māsamekaṃ vijahruste sasainyāntaḥpuro vane| atha tatrāgamadvyāso yathoktaṃ te mayā'nagha||

Verse 10

तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसन्निधौ। व्यासन्वास्य तं राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे।।

tathā ca teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhirnṛpasannidhau| vyāsanvāsya taṃ rājannājagmurmunayo'pare||

Verse 11

नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः। विश्वावसुस्तुंबुरुश्च चित्रसेनश्च भारत।।

nāradaḥ parvataścaiva devalaśca mahātapāḥ| viśvāvasustuṃburuśca citrasenaśca bhārata||

Verse 12

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपाः। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरराजो युधिष्ठिरः।।

teṣāmapi yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahātapāḥ| dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kurarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 13

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात्। आसनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषउ च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः।। 31 ।।

niṣeduste tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt| āsaneṣu ca puṇyeṣu barhiṇeṣu vareṣau ca|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi putradarśanaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 31 ||

Verse 14

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः। पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वह।।

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ| pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasāda kurūdvaha||

Verse 15

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा। स्त्रियश्चान्यास्तथाऽन्याभिः सहोपविविशुस्ततः।।

gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā| striyaścānyāstathā'nyābhiḥ sahopaviviśustataḥ||

Verse 16

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप। राजर्षीणां पुराणानां देवासुरविभिश्रिताः।।

teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāścābhavannṛpa| rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devāsuravibhiśritāḥ||

Verse 17

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्। प्रोवाच वदतांश्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः।।

tataḥ kathānte vyāsastaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram| provāca vadatāṃśreṣṭhaḥ punareva sa tadvacaḥ||

Verse 18

प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदांवरः। विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम्।।

prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃvaraḥ| viditaṃ mama rājendra yatte hṛdi vivakṣitam||

Verse 19

दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै। गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्टति नित्यदा।।

dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai| gāndhāryāścaiva yadduḥkhaṃ hṛdi tiṣṭati nityadā||

Verse 20

कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम्। यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम्। सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम।।

kuntyāśca yanmahārāja draupadyāśca hṛdi sthitam| yacca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putravināśajam| subhadrā kṛṣṇabhaginī taccāpi viditaṃ mama||

Verse 21

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप। संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तः कौरवनन्दन।।

śrutvā samāgamamimaṃ sarveṣāṃ vastato nṛpa| saṃśayacchedanārthāya prāptaḥ kauravanandana||

Verse 22

इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चेमे महर्षयः। पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भृतम्।।

ime ca devagandharvāḥ sarve ceme maharṣayaḥ| paśyantu tapaso vīryamadya me cirasambhṛtam||

Verse 23

तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं कामं प्रददामि ते। प्रवणोस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम्।।

taducyatāṃ mahāprājña kaṃ kāmaṃ pradadāmi te| pravaṇosmi varaṃ dātuṃ paśya me tapaso balam||

Verse 24

एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना। मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे।।

evamuktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā| muhūrtamiva saṃcintya vacanāyopacakrame||

Verse 25

धन्योस्म्यनुगृहीतश्च सफलं जीवितं च मे। यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः।।

dhanyosmyanugṛhītaśca saphalaṃ jīvitaṃ ca me| yanme samāgamo'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ||

Verse 26

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः। ब्रह्मकल्पैर्भवद्भिर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः।।

adya cāpyavagacchāmi gatimiṣṭāmihātmanaḥ| brahmakalpairbhavadbhiryatsameto'haṃ tapodhanāḥ||

Verse 27

दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः। विद्यते न भयं चापि परलोके ममानघाः।।

darśanādeva bhavatāṃ pūto'haṃ nātra saṃśayaḥ| vidyate na bhayaṃ cāpi paraloke mamānaghāḥ||

Verse 28

किंतु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम्। दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः।।

kiṃtu tasya sudurbuddhermandasyāpanayairbhṛśam| dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ||

Verse 29

अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना। घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा।।

apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā| ghātitā pṛthivī yena sahayā sanaradvipā||

Verse 30

राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः। आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः।।

rājānaśca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ| āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ||

Verse 31

ये ते पितॄश्चं दारांश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान्। परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम्।।

ye te pitṝścaṃ dārāṃśca prāṇāṃśca manasaḥ priyān| parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam||

Verse 32

का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे। तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि।।

kā nu teṣāṃ gatirbrahmanmitrārthe ye hatā mṛdhe| tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi||

Verse 33

दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्। भीष्मं शान्तनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम्।।

dūyate me mano'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam| bhīṣmaṃ śāntanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam||

Verse 34

मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना। क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता।।

mama putreṇa mūḍhena pāpenākṛtabuddhinā| kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivīrājyamicchatā||

Verse 35

एते मदर्थे पुत्रांश्च दारांश्च मनसः प्रियान्। भोगांश्च विविधांस्तात इष्टापुर्तांस्तथैव च। परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम्।।

ete madarthe putrāṃśca dārāṃśca manasaḥ priyān| bhogāṃśca vividhāṃstāta iṣṭāpurtāṃstathaiva ca| parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam||

Verse 36

एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम्। न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः।।

etatsarvamanusmṛtya dahyamāno divāniśam| na śāntimadhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ||

Verse 37

इति मे चिन्तयानस्य पितः शान्तिर्न विद्यते।।

iti me cintayānasya pitaḥ śāntirna vidyate||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच। तच्छ्रुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम्। पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय।।

vaiśampāyana uvāca| tacchrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam| punarnavīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya||

Verse 39

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च। तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह।।

kuntyā drupadaputryāśca subhadrāyāstathaiva ca| tāsāṃ ca varanārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha||

Verse 40

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत्। श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता।।

putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tvidamabravīt| śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalirutthitā||

Verse 41

लोकान्तरगतान्पुत्रानयं काङ्क्षति मानद। तच्चास्य मासं ज्ञातं भगवंस्तपसा त्वया।।

lokāntaragatānputrānayaṃ kāṅkṣati mānada| taccāsya māsaṃ jñātaṃ bhagavaṃstapasā tvayā||

Verse 42

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव। अस्य राज्ञोहतान्पुत्राञ्शोचतो न शमो विभो।।

ṣoḍaśemāni varṣāṇi gatāni munipuṅgava| asya rājñohatānputrāñśocato na śamo vibho||

Verse 43

पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन्ह्येष भूमिपः। न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने।।

putraśokasamāviṣṭo niḥśvasanhyeṣa bhūmipaḥ| na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune||

Verse 44

लोकानन्यान्समर्थोसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात्। किमु लोकान्तरगतान्राज्ञो दर्शयितुं सुतान्।।

lokānanyānsamarthosi sraṣṭuṃ sarvāṃstapobalāt| kimu lokāntaragatānrājño darśayituṃ sutān||

Verse 45

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम्। शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा।।

iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñātisutā bhṛśam| śocatyatīva sarvāsāṃ snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā||

Verse 46

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी। सौभद्रकवधसंतप्ता भृशं शोचति भामिनी।।

tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadrabhāṣiṇī| saubhadrakavadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī||

Verse 47

इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता। भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं शोचति भामिनी।।

iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramasammatā| bhartṛvyasanaśokārtā bhṛśaṃ śocati bhāminī||

Verse 48

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्बाह्लिकः स कुरूद्वहः। निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे।।

yasyāstu śvaśuro dhīmānbāhlikaḥ sa kurūdvahaḥ| nihataḥ somadattaśca pitrā saha mahāraṇe||

Verse 49

श्रीमतोस्य महाबुद्धेः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः। पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्रणाजिरे।।

śrīmatosya mahābuddheḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ| putrasya te putraśataṃ nihataṃ yadraṇājire||

Verse 50

तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम्। पुनःपुनर्वर्धयानं शोकं रोज्ञो ममैव च। हताहारेण महता मामुपास्ते महामुने।। बर्हिणेषु पक्षिबर्हजतूलिकामयेषु।।

tasya bhāryāśatamidaṃ duḥkhaśokasamāhatam| punaḥpunarvardhayānaṃ śokaṃ rojño mamaiva ca| hatāhāreṇa mahatā māmupāste mahāmune|| barhiṇeṣu pakṣibarhajatūlikāmayeṣu||

Verse 51

ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः। सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो।।

ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ| somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho||

Verse 52

तव प्रसादाद्भगवन्विशोकोऽयं महीपतिः। कुर्यात्कालमहं चेयं वधूस्तव महामुने।।

tava prasādādbhagavanviśoko'yaṃ mahīpatiḥ| kuryātkālamahaṃ ceyaṃ vadhūstava mahāmune||

Verse 53

इत्युक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती व्रतकृशानना। प्रच्चन्नजातं पुत्रं तु सस्मारादित्यसन्निभम्।।

ityuktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛśānanā| praccannajātaṃ putraṃ tu sasmārādityasannibham||

Verse 54

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः। अपश्यद्दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः।।

tāmṛṣirvarado vyāso dūraśravaṇadarśanaḥ| apaśyadduḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ||

Verse 55

तामुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्यं विवक्षितम्। तद्बूहि त्वं महाभागे यत्ते मनसि वर्तते।।

tāmuvāca tato vyāso yatte kāryaṃ vivakṣitam| tadbūhi tvaṃ mahābhāge yatte manasi vartate||

Verse 56

श्वशुराय तत कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा। उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्।।

śvaśurāya tata kuntī praṇamya śirasā tadā| uvāca vākyaṃ savrīḍā vivṛṇvānā purātanam||