Adhyaya 30

Verse 1

व्यासन धृतराष्ट्रंप्रति कुशलादिप्रश्नपूर्वकं विदुरस्य निजस्वरूपादिप्रतिपादनम्।। 1 ।। तथा इतरमहर्षिदुष्करतदभीष्टाश्चर्यकर्मकरणप्रतिज्ञानम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततः समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। व्यासः सत्यवतीपुत्रः प्रोवाचामन्त्र्य पार्थिवम्।।

vyāsana dhṛtarāṣṭraṃprati kuśalādipraśnapūrvakaṃ vidurasya nijasvarūpādipratipādanam|| 1 || tathā itaramaharṣiduṣkaratadabhīṣṭāścaryakarmakaraṇapratijñānam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tataḥ samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam||

Verse 2

धृतराष्ट्र महाबाहो कच्चित्ते वर्तते तपः। कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप।।

dhṛtarāṣṭra mahābāho kaccitte vartate tapaḥ| kaccinmanaste prīṇāti vanavāse narādhipa||

Verse 3

कच्चिद्धृदि न ते शोको राजन्पुत्रविनाशजः। कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि सुप्रसन्नानि तेऽनघ।।

kacciddhṛdi na te śoko rājanputravināśajaḥ| kaccijjñānāni sarvāṇi suprasannāni te'nagha||

Verse 4

कच्चिद्बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम्। कच्चिद्वधूश्च गान्धारी न शोकेनाभिभूयते।।

kaccidbuddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasyāraṇyakaṃ vidhim| kaccidvadhūśca gāndhārī na śokenābhibhūyate||

Verse 5

महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी। आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति।।

mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī| āgamāpāyatattvajñā kaccideṣā na śocati||

Verse 6

कच्चित्कुन्ती च राजंस्त्वां शुश्रूषत्यनहङ्कृता। या परित्यज्य स्वं पुत्रं गुरुशुश्रूषणे रता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः।। 30 ।।

kaccitkuntī ca rājaṃstvāṃ śuśrūṣatyanahaṅkṛtā| yā parityajya svaṃ putraṃ guruśuśrūṣaṇe ratā|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi triṃśo'dhyāyaḥ|| 30 ||

Verse 7

कच्चिद्धर्मसुतो राजा त्वया प्रत्यभिनन्दितः। भीमार्जुनयमाश्चैव कच्चिदेतेऽपि सान्तिताः।।

kacciddharmasuto rājā tvayā pratyabhinanditaḥ| bhīmārjunayamāścaiva kaccidete'pi sāntitāḥ||

Verse 8

कच्चिन्नन्दसि दृष्ट्रैतान्कच्चिते निर्मलं मनः। कच्चिच्च शुद्धभावोसि जातज्ञानो नराधिप।।

kaccinnandasi dṛṣṭraitānkaccite nirmalaṃ manaḥ| kaccicca śuddhabhāvosi jātajñāno narādhipa||

Verse 9

एतद्धि त्रितयं श्रेष्ठं सर्वभूतेषु भारत। निर्वैरता महाराज सत्यमक्रोध एव च।।

etaddhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata| nirvairatā mahārāja satyamakrodha eva ca||

Verse 10

कच्चित्ते न च मोहोस्ति वनवासेन भारत। स्वदत्ते वन्यमन्नं वा उपवासोपि वा भवेत्।।

kaccitte na ca mohosti vanavāsena bhārata| svadatte vanyamannaṃ vā upavāsopi vā bhavet||

Verse 11

विदितं चापि राजेन्द्र विदुरस्य महात्मनः। गमनं विधिनाऽनेन धर्मस्य सुमहात्मनः।।

viditaṃ cāpi rājendra vidurasya mahātmanaḥ| gamanaṃ vidhinā'nena dharmasya sumahātmanaḥ||

Verse 12

माण्डव्यशापाद्धि स वै धर्मो विदुरतां गतः। महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामनाः।।

māṇḍavyaśāpāddhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ| mahābuddhirmahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ||

Verse 13

बृहस्पतिर्वा देवेषु शुक्रो वाऽप्यसुरेषु च। न तथा बुद्धिसम्पन्नो यथा स पुरुषर्षभः।।

bṛhaspatirvā deveṣu śukro vā'pyasureṣu ca| na tathā buddhisampanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ||

Verse 14

तपोबलव्ययं कृत्वा सुचिरात्सम्भृतं तदा। माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्यभिभूतः सनातनः।।

tapobalavyayaṃ kṛtvā sucirātsambhṛtaṃ tadā| māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hyabhibhūtaḥ sanātanaḥ||

Verse 15

नियोगाद्ब्रह्मणः पूर्वं मया स्वेन बलेन च। वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जातः स सुमहामतिः।।

niyogādbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca| vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ||

Verse 16

भ्राता तव महाराज देवदेवः सनातनः। धारणान्मनसा ध्यानाद्य धर्म कवयो विदुः।।

bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ| dhāraṇānmanasā dhyānādya dharma kavayo viduḥ||

Verse 17

सत्येन संवर्धयति यो दमेन शमेन च। अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः।।

satyena saṃvardhayati yo damena śamena ca| ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ||

Verse 18

येन योगबलाज्जातः कुरुराजो युधिष्ठिरः। धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना।।

yena yogabalājjātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| dharma ityeṣa nṛpate prājñenāmitabuddhinā||

Verse 19

यथा वह्निर्यथा वायुर्यथाऽऽपः पृथिवी यथा। यथाऽऽकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थितः।।

yathā vahniryathā vāyuryathā''paḥ pṛthivī yathā| yathā''kāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ||

Verse 20

सर्वगश्चैव राजेन्द्र सर्वं व्याप्य चराचरम्। दृश्यते देवदेवैः स सिद्धैर्निर्मुक्तकल्मषैः।।

sarvagaścaiva rājendra sarvaṃ vyāpya carācaram| dṛśyate devadevaiḥ sa siddhairnirmuktakalmaṣaiḥ||

Verse 21

यो हि धर्मः स विदुरो विदुरो यः स पाण्डवः। स एष राजन्दृश्यस्ते माण्डवः प्रेष्यवत्स्थितः।।

yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ| sa eṣa rājandṛśyaste māṇḍavaḥ preṣyavatsthitaḥ||

Verse 22

प्रविष्टः स महात्मानं भ्राता ते बुद्धिसम्मतः। दृष्ट्वा महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वितः।।

praviṣṭaḥ sa mahātmānaṃ bhrātā te buddhisammataḥ| dṛṣṭvā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ||

Verse 23

त्वां चापि श्रेयसा योक्ष्ये नचिराद्भरतर्षभ। संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तं मां विद्धि पुत्रक।।

tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirādbharatarṣabha| saṃśayacchedanārthāya prāptaṃ māṃ viddhi putraka||

Verse 24

न कृतं यैः पुरा कैश्चित्कर्म लोके महर्षिभिः। आश्चर्यभूतं तपसः फलं तद्दर्शयामि वः।।

na kṛtaṃ yaiḥ purā kaiścitkarma loke maharṣibhiḥ| āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ taddarśayāmi vaḥ||

Verse 25

किमिच्छसि महीपाल मत्तः प्राप्तुमभीप्सितम्। द्रष्ट्रुं स्प्रष्टुमथ श्रोतुं तत्कर्तास्मि तवानघ।।

kimicchasi mahīpāla mattaḥ prāptumabhīpsitam| draṣṭruṃ spraṣṭumatha śrotuṃ tatkartāsmi tavānagha||