Adhyaya 2

Verse 1

युधिष्ठिरेण नागराणां धृतराष्ट्रानुशासनपूर्वकं सहभ्रातृभिरप्रमादेन तत्परितोषणम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। एवं सम्पूजितो राजा पाण्डवैरंबिकासुतः। विजहार यथापूर्वमृषिभिः पर्युपस्थितः।।

yudhiṣṭhireṇa nāgarāṇāṃ dhṛtarāṣṭrānuśāsanapūrvakaṃ sahabhrātṛbhirapramādena tatparitoṣaṇam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| evaṃ sampūjito rājā pāṇḍavairaṃbikāsutaḥ| vijahāra yathāpūrvamṛṣibhiḥ paryupasthitaḥ||

Verse 2

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च प्रददौ स कुरूद्वहः। तच्च कुन्तीसुतो राजा सर्वमेवान्वमोदत।।

brahmadeyāgrahārāṃśca pradadau sa kurūdvahaḥ| tacca kuntīsuto rājā sarvamevānvamodata||

Verse 3

आनृशंस्यपरो राजा प्रीयमाणो युधिष्ठिरः। उवाच स तदा भ्रातॄनमात्यांश्च महीपतिः। मया चैव भवद्भिश्च मान्य एष नराधिपः।।

ānṛśaṃsyaparo rājā prīyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ| uvāca sa tadā bhrātṝnamātyāṃśca mahīpatiḥ| mayā caiva bhavadbhiśca mānya eṣa narādhipaḥ||

Verse 4

निदेशे धृतराष्ट्रस्य यस्तिष्ठति स मे सुहृत्। विपरीतश्च मे शत्रुर्नियम्यश्च भवेन्नरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।।। 2 ।।

nideśe dhṛtarāṣṭrasya yastiṣṭhati sa me suhṛt| viparītaśca me śatrurniyamyaśca bhavennaraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ||| 2 ||

Verse 5

परिवृत्तेषु चाहःसु पुत्राणां श्राद्धकर्मणि। ददौ च राजा वित्तानि यावदस्य चिकीर्षितम्।।

parivṛtteṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śrāddhakarmaṇi| dadau ca rājā vittāni yāvadasya cikīrṣitam||

Verse 6

ततः स राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रो महामनाः। ब्राह्मणेभ्यो यथार्हेभ्यो ददौ वित्तान्यनेकशः।।

tataḥ sa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ| brāhmaṇebhyo yathārhebhyo dadau vittānyanekaśaḥ||

Verse 7

धर्मिराजश्च भीमश्च सव्यसाची यमावपि। तत्सर्वमन्ववर्तन्त धृतराष्ट्रव्यपेक्षया।।

dharmirājaśca bhīmaśca savyasācī yamāvapi| tatsarvamanvavartanta dhṛtarāṣṭravyapekṣayā||

Verse 8

कथं नु राजा वृद्धः स पुत्रपौत्रवधार्दितः। शोकमस्मत्कृतं प्राप्यि न म्रियेतेति चिन्त्य ते।।

kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa putrapautravadhārditaḥ| śokamasmatkṛtaṃ prāpyi na mriyeteti cintya te||

Verse 9

यावद्धि कुरुवीरस्य जीवत्पुत्रस्य वै सुखम्। तावत्सुखमवाप्नोति भोगांश्चैव व्यवस्थितान्।।

yāvaddhi kuruvīrasya jīvatputrasya vai sukham| tāvatsukhamavāpnoti bhogāṃścaiva vyavasthitān||

Verse 10

ततस्ते सहिताः पञ्च भ्रातरः पाण्डुनन्दनाः। तथाशीलाः समातस्थुर्धृतराष्ट्रस्य शासने।।

tataste sahitāḥ pañca bhrātaraḥ pāṇḍunandanāḥ| tathāśīlāḥ samātasthurdhṛtarāṣṭrasya śāsane||

Verse 11

धृतराष्ट्रश्च तान्सर्वान्विनीतान्नियमे स्थितान्। शिष्यवृत्तिं समापन्नान्गुरुवत्प्रत्यपद्यत।।

dhṛtarāṣṭraśca tānsarvānvinītānniyame sthitān| śiṣyavṛttiṃ samāpannānguruvatpratyapadyata||

Verse 12

गान्धारी चैव पुत्राणां विविधैः श्राद्धकर्मभिः। आनृण्यमगमत्कामान्विप्रेभ्यः प्रतिपाद्य सा।।

gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śrāddhakarmabhiḥ| ānṛṇyamagamatkāmānviprebhyaḥ pratipādya sā||

Verse 13

एवं धर्मभृतांश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सहितो धीमान्पूजयामासं तं नृपम्।।

evaṃ dharmabhṛtāṃśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānpūjayāmāsaṃ taṃ nṛpam||

Verse 14

स राजा सुमहातेजा वृद्धः कुरुकुलोद्वहः। न ददर्श तदा किञ्चिदप्रियं पाण्डुनन्दने।।

sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulodvahaḥ| na dadarśa tadā kiñcidapriyaṃ pāṇḍunandane||

Verse 15

वर्तमानेषु सद्वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु। प्रीतिमानभवद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतिः।।

vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu| prītimānabhavadrājā dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutiḥ||

Verse 16

सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम्। सदैव प्रीतिमत्यासीत्तनयेषु निजेष्विव।।

saubaleyī ca gāndhārī putraśokamapāsya tam| sadaiva prītimatyāsīttanayeṣu nijeṣviva||

Verse 17

प्रियाण्येव तु कौरव्यो नाप्रियाणि कुरूद्वहः। वैचित्रवीर्य नृपतौ समाचरत सर्वदा।।

priyāṇyeva tu kauravyo nāpriyāṇi kurūdvahaḥ| vaicitravīrya nṛpatau samācarata sarvadā||

Verse 18

यद्यद्ब्रूते च किञ्चित्स धृतराष्ट्रो जनाधिपः। गुरु वा लघु वा कार्यं गान्धारी च तपस्विनी।।

yadyadbrūte ca kiñcitsa dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ| guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca tapasvinī||

Verse 19

तं स राजा महाराज पाण्डवानां धुरंधरः। पूजयित्वा वचस्तत्तदकार्षीत्परवीरहा।।

taṃ sa rājā mahārāja pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ| pūjayitvā vacastattadakārṣītparavīrahā||

Verse 20

तेन तस्याभवत्प्रीतो वृत्तेन स नराधिपः। अन्वतप्यत संस्मृत्य पुत्रं तं मन्दचेतसम्।।

tena tasyābhavatprīto vṛttena sa narādhipaḥ| anvatapyata saṃsmṛtya putraṃ taṃ mandacetasam||

Verse 21

सदा च प्रातरुत्थाय कृतजप्यः शुचिर्नृपः। आशास्ते पाण्डुपुत्राणां समरेष्वपराजयम्।।

sadā ca prātarutthāya kṛtajapyaḥ śucirnṛpaḥ| āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣvaparājayam||

Verse 22

ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्याथ हुत्वा चैव हुताशनम्। आयूंषि पाण्डुपुत्राणामाशंसत नराधिपः।।

brāhmaṇānsvastivācyātha hutvā caiva hutāśanam| āyūṃṣi pāṇḍuputrāṇāmāśaṃsata narādhipaḥ||

Verse 23

न तां प्रीतिं परामाप पुत्रेभ्यः स तदा पुरा। यां प्रीतिं पाण्डुपुत्रेभ्यः सदाऽवाप नराधिपः।

na tāṃ prītiṃ parāmāpa putrebhyaḥ sa tadā purā| yāṃ prītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ sadā'vāpa narādhipaḥ|

Verse 24

ब्राह्मणानां यथा वृत्तः क्षत्रियाणां यथाविधः। तथा विट्शूद्रसङ्घानामभवत्स प्रियस्तदा।।

brāhmaṇānāṃ yathā vṛttaḥ kṣatriyāṇāṃ yathāvidhaḥ| tathā viṭśūdrasaṅghānāmabhavatsa priyastadā||

Verse 25

यच्च किञ्चित्तदा पापं धृतराष्ट्रसुतैः कृतम्। अकृत्वा हृदि तत्पापं तं नृपं सोन्ववर्तत।।

yacca kiñcittadā pāpaṃ dhṛtarāṣṭrasutaiḥ kṛtam| akṛtvā hṛdi tatpāpaṃ taṃ nṛpaṃ sonvavartata||

Verse 26

यः कश्चिदपि यत्किञ्चित्प्रमादादंबिकासुते। कुरुते द्वेष्यतामेति स कौन्तेयस्य धीमतः।।

yaḥ kaścidapi yatkiñcitpramādādaṃbikāsute| kurute dveṣyatāmeti sa kaunteyasya dhīmataḥ||

Verse 27

न राज्ञो धृतराष्ट्रस्य न च दुर्योधनस्य वै। उवाच दुष्कृतं कश्चिद्युधिष्ठिरभयान्नरः।।

na rājño dhṛtarāṣṭrasya na ca duryodhanasya vai| uvāca duṣkṛtaṃ kaścidyudhiṣṭhirabhayānnaraḥ||

Verse 28

धृत्या तुष्टो नरेन्द्रः स गान्धारी विदुरस्तथा। अजातशत्रोर्वृत्तेन न तु भीमस्य पार्थिवः।।

dhṛtyā tuṣṭo narendraḥ sa gāndhārī vidurastathā| ajātaśatrorvṛttena na tu bhīmasya pārthivaḥ||

Verse 29

अन्ववर्तत भीमोपि निश्चितो धर्मजं नृपम्। धृतराष्ट्रं च सम्प्रेक्ष्य सदा भवति दुर्मनाः।।

anvavartata bhīmopi niścito dharmajaṃ nṛpam| dhṛtarāṣṭraṃ ca samprekṣya sadā bhavati durmanāḥ||

Verse 30

राजानमनुवर्तन्त धर्मपुत्रममित्रहा। अन्ववर्तत संक्रुद्धो हृदयेन पराङ्मुखः।।

rājānamanuvartanta dharmaputramamitrahā| anvavartata saṃkruddho hṛdayena parāṅmukhaḥ||