Adhyaya 23

Verse 1

युधिष्ठिरादिभिः कुन्तीधृतराष्ट्रादीनां प्रव्रजनशोकेनाभिमन्युप्रभृतिबन्धुजनानुस्मरणजशोकेन स्वस्वव्यापारेष्वप्यनादरणम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। वनं गते कौरवेन्द्रे दुःखशोकसमन्विताः। बभूवुः पाण्डवा राजन्मातृशोकेनि चान्विताः।।

yudhiṣṭhirādibhiḥ kuntīdhṛtarāṣṭrādīnāṃ pravrajanaśokenābhimanyuprabhṛtibandhujanānusmaraṇajaśokena svasvavyāpāreṣvapyanādaraṇam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamanvitāḥ| babhūvuḥ pāṇḍavā rājanmātṛśokeni cānvitāḥ||

Verse 2

तथा पौरजनः सर्वः शोचन्नास्ते जनाधिपम्। कुर्वाणाश्च कथास्तत्र ब्राह्मणा नृपतिं प्रति।।

tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocannāste janādhipam| kurvāṇāśca kathāstatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati||

Verse 3

कथं न राजा वृद्धः स वने वसति निर्जने। गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम्।।

kathaṃ na rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane| gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham||

Verse 4

सुखार्हः स हि राजर्षिरसुखी तद्वनं महत्। किमवस्थः समासाद्य प्रज्ञाचक्षुर्महामनाः।।

sukhārhaḥ sa hi rājarṣirasukhī tadvanaṃ mahat| kimavasthaḥ samāsādya prajñācakṣurmahāmanāḥ||

Verse 5

सुदुष्करं कृतवती कुन्ती पुत्रानपास्य सा। राज्यश्रियं परित्यज्य वनं सा समरोचयत्।।

suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntī putrānapāsya sā| rājyaśriyaṃ parityajya vanaṃ sā samarocayat||

Verse 6

विदुरः किमवस्थश्च भ्रातृशुश्रूषुरात्मवान्। स च गावल्गणिर्धीमान्भर्तृपिण्डानुपालकः।।

viduraḥ kimavasthaśca bhrātṛśuśrūṣurātmavān| sa ca gāvalgaṇirdhīmānbhartṛpiṇḍānupālakaḥ||

Verse 7

आकुमारं च पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहताः। तत्रतत्र कथाश्चक्रुः समासाद्य परस्परम्।।

ākumāraṃ ca paurāste cintāśokasamāhatāḥ| tatratatra kathāścakruḥ samāsādya parasparam||

Verse 8

पाण्डवाश्चैव ते सर्वे भृशं शोकपरायणाः। शोचन्तो मातरं वृद्धामूषुर्नातिचिरं पुरे।।

pāṇḍavāścaiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ| śocanto mātaraṃ vṛddhāmūṣurnāticiraṃ pure||

Verse 9

तथैव वृद्धं पितरं हतपुत्रं जनेश्वरम्। गान्धारीं च महाभागां विदुरं च महामतिम्।।

tathaiva vṛddhaṃ pitaraṃ hataputraṃ janeśvaram| gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim||

Verse 10

नैषां बभूव सम्प्रीतिस्तान्विचिन्तयतां तदा। न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययनेषु च।।

naiṣāṃ babhūva samprītistānvicintayatāṃ tadā| na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayaneṣu ca||

Verse 11

परं निर्वेदमगमंश्चिन्तयन्ता नराधिपम्। तं च ज्ञातिवधं घोरं संस्मरन्तः पुनःपुनः।।

paraṃ nirvedamagamaṃścintayantā narādhipam| taṃ ca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥpunaḥ||

Verse 12

अभिमन्योश्च बालस्य विनाशं रणमूर्धनि। कर्णस्य च महाबाहोः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः।।

abhimanyośca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani| karṇasya ca mahābāhoḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ||

Verse 13

तथैव द्रौपदेयानामन्येषां सुहृदामपि। वधं संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसोऽभवन्।।

tathaiva draupadeyānāmanyeṣāṃ suhṛdāmapi| vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso'bhavan||

Verse 14

हतप्रवीरां पृथिवीं हृतरत्नां च भारत। सदैव चिन्तयन्तस्ते न शमं चोपलेभिरे।।

hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hṛtaratnāṃ ca bhārata| sadaiva cintayantaste na śamaṃ copalebhire||

Verse 15

द्रौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भामिनी। नातिप्रीतियुते देव्यौ तदास्तामप्रहृष्टवत्।।

draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī| nātiprītiyute devyau tadāstāmaprahṛṣṭavat||

Verse 16

वैराट्यास्तनयं दृष्ट्वा पितरं ते परिक्षितम्। धारयन्ति स्म ते प्राणांस्तव पूर्वपितामहाः।।

vairāṭyāstanayaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam| dhārayanti sma te prāṇāṃstava pūrvapitāmahāḥ||