Adhyaya 1

Verse 1

युधिष्ठिरेण राज्यपरिपालनम्।। 1 ।। कुन्तीद्रौपद्यादिभिर्गान्धार्यां श्वश्रूवद्वर्तनम्।। 2 ।। भीमवर्जमर्जुनादिभिर्युधिष्ठिरशासनेन विशेषतो धृतराष्ट्रानुवर्तनम्।। 3 ।। श्रीवेदव्यासाय नमः। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।। जनमेजय उवाच। प्राप्य पैतामहं राज्यं मम पूर्वपितामहाः। कथमासन्महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि।।

yudhiṣṭhireṇa rājyaparipālanam|| 1 || kuntīdraupadyādibhirgāndhāryāṃ śvaśrūvadvartanam|| 2 || bhīmavarjamarjunādibhiryudhiṣṭhiraśāsanena viśeṣato dhṛtarāṣṭrānuvartanam|| 3 || śrīvedavyāsāya namaḥ| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet|| janamejaya uvāca| prāpya paitāmahaṃ rājyaṃ mama pūrvapitāmahāḥ| kathamāsanmahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani||

Verse 2

स तु राजा हतामात्यो हतपुत्रो निराश्रयः। कथमासीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च तपस्विनी।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1 ।।

sa tu rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ| kathamāsīddhataiśvaryo gāndhārī ca tapasvinī|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ|| 1 ||

Verse 3

कियन्तं चैव कालं ते मम पूर्वपितामहाः। स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kiyantaṃ caiva kālaṃ te mama pūrvapitāmahāḥ| sthitā rājye mahātmānastanme vyākhyātumarhasi||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः। धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन्।।

vaiśampāyana uvāca| prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ| dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan||

Verse 5

धृतराष्ट्रमुपातिष्ठद्विदुरः संजयस्तथा। वैश्यापुत्रश्च मेधावी युयुत्सुः कुरुसत्तम।। गान्धारी च यशस्विनीति झ.थ.पाठः।।

dhṛtarāṣṭramupātiṣṭhadviduraḥ saṃjayastathā| vaiśyāputraśca medhāvī yuyutsuḥ kurusattama|| gāndhārī ca yaśasvinīti jha.tha.pāṭhaḥ||

Verse 6

पाण्डवाः सर्वकार्येषु पर्यपृच्चन्त तं नृपम्। चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च।।

pāṇḍavāḥ sarvakāryeṣu paryapṛccanta taṃ nṛpam| cakrustenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca||

Verse 7

सदाऽभिगम्य ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम्। पादाभिवादनं कृत्वा धर्मिराजमते स्थिताः।।

sadā'bhigamya te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam| pādābhivādanaṃ kṛtvā dharmirājamate sthitāḥ||

Verse 8

ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे। कुन्तिभोजसुता चैव गान्धारीमन्ववर्तत।।

te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire| kuntibhojasutā caiva gāndhārīmanvavartata||

Verse 9

द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः। समां वृत्तिमवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर्यथाविधि।। उपातिष्ठदाराधितवान्।।

draupadī ca subhadrā ca yāścānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ| samāṃ vṛttimavartanta tayoḥ śvaśrvoryathāvidhi|| upātiṣṭhadārādhitavān||

Verse 10

शयनानि महार्हाणि वासांस्याभरणानि च। राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः।।

śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca| rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyānyanekaśaḥ||

Verse 11

युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रेऽभ्युपाहरत्। तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिमवर्तत।।

yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre'bhyupāharat| tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttimavartata||

Verse 12

विदुरः संजयश्चैव युयुत्सुश्चैव कौरव। उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम्।।

viduraḥ saṃjayaścaiva yuyutsuścaiva kaurava| upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam||

Verse 13

श्यालो द्रोणस्य यश्चासीद्दयितो ब्राह्ममो महान्। स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत्तदा।। सतां वृत्तिमवर्तन्तेति थ.पाठः।।

śyālo droṇasya yaścāsīddayito brāhmamo mahān| sa ca tasminmaheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavattadā|| satāṃ vṛttimavartanteti tha.pāṭhaḥ||

Verse 14

व्यासश्च भगवान्नित्यमासांचक्रे नृपेण ह। कथाः कुर्वन्पुराणर्षिर्देवर्षिपितृरक्षसाम्।। तस्मिन्धृतराष्ट्रे समभवत्तन्निकटे अभवत्।।

vyāsaśca bhagavānnityamāsāṃcakre nṛpeṇa ha| kathāḥ kurvanpurāṇarṣirdevarṣipitṛrakṣasām|| tasmindhṛtarāṣṭre samabhavattannikaṭe abhavat||

Verse 15

धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत्।।

dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca| dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto vidurastānyakārayat||

Verse 16

सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुबहून्यपि। प्राप्यन्तेऽर्थेः सुलघुभिः सुनयाद्विदुरस्य वै।। वासं चक्रे नृपेण हेति क.थ.पाठः।।

sāmantebhyaḥ priyāṇyasya kāryāṇi subahūnyapi| prāpyante'rtheḥ sulaghubhiḥ sunayādvidurasya vai|| vāsaṃ cakre nṛpeṇa heti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 17

अकरोद्बन्धमोक्षं च वध्यानां मोक्षणं तथा। न च धर्मसुतो राजा कदाचित्किञ्चिदब्रवीत्।।

akarodbandhamokṣaṃ ca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā| na ca dharmasuto rājā kadācitkiñcidabravīt||

Verse 18

विहारयात्रासु पुनः कुरुराजो युधिष्ठिरः। सर्वान्कामानुपस्थाप्य धृतराष्ट्रे न्यवेदयत्।।

vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| sarvānkāmānupasthāpya dhṛtarāṣṭre nyavedayat||

Verse 19

आरालिकाः सूपकारा रागषाडविकास्तथा। उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथापुरम्।। प्रभावाद्विदुरस्य वै इति क.थ.पाठः।।

ārālikāḥ sūpakārā rāgaṣāḍavikāstathā| upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathāpuram|| prabhāvādvidurasya vai iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 20

वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च। उपाजह्रुर्यथाकालं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः।।

vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca| upājahruryathākālaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ||

Verse 21

मैरेयमधुमांसानि पानकानि लघूनि च। चित्रान्भक्ष्यविकारांश्च चक्रुस्तस्य यथा पुरा।।

maireyamadhumāṃsāni pānakāni laghūni ca| citrānbhakṣyavikārāṃśca cakrustasya yathā purā||

Verse 22

ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुस्ततस्ततः। उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथापुरा।।

ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmustatastataḥ| upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathāpurā||

Verse 23

कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती च यशस्विनी। उलूपी नागकन्या च देवी चित्राङ्गदा तथा।।

kuntī ca draupadī caiva sātvatī ca yaśasvinī| ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā||

Verse 24

धृष्टकेतोश्च भगिनी जरासन्धसुता तथा। एताश्चान्याश्च बह्व्यो वै योषितः पुरुषर्षभ। किंकराः पर्युपातिष्ठन्सर्वाः सुबलजां तथा।।

dhṛṣṭaketośca bhaginī jarāsandhasutā tathā| etāścānyāśca bahvyo vai yoṣitaḥ puruṣarṣabha| kiṃkarāḥ paryupātiṣṭhansarvāḥ subalajāṃ tathā||

Verse 25

यथा पुत्रवियुक्तोऽयं न किञ्चिद्दुःखमाप्नुयात्। इति तानन्वशाद्भातॄन्नित्यमेव युधिष्ठिरः।।

yathā putraviyukto'yaṃ na kiñcidduḥkhamāpnuyāt| iti tānanvaśādbhātṝnnityameva yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 26

एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनमर्थवत्। सविशेषमवर्तन्ति भीममेकं तदा विना।।

evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanamarthavat| saviśeṣamavartanti bhīmamekaṃ tadā vinā||

Verse 27

न हि तत्तस्य वीरस्य हृदयादपसर्पति। धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्ध्या यद्वृत्तं द्यूतमण्डले।।

na hi tattasya vīrasya hṛdayādapasarpati| dhṛtarāṣṭrasya durbuddhyā yadvṛttaṃ dyūtamaṇḍale||