Adhyaya 19

Verse 1

कुन्त्या कृच्छ्रेण प्रतिनिवर्तितैर्युधिष्ठिरादिभिः कृच्छ्रात्पुनर्नगरं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। धृताष्ट्रेण विदुरादिभिः सह वनमेत्य गङ्गातीरे सन्ध्योपास्त्यादिना रात्रियापनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम। व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सह भारत।।

kuntyā kṛcchreṇa pratinivartitairyudhiṣṭhirādibhiḥ kṛcchrātpunarnagaraṃ pratyāgamanam|| 1 || dhṛtāṣṭreṇa vidurādibhiḥ saha vanametya gaṅgātīre sandhyopāstyādinā rātriyāpanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| kuntyāstu vacanaṃ śrutvā pāṇḍavā rājasattama| vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā saha bhārata||

Verse 2

ततः शब्दो महानेव सर्वेषामभवत्तदा। अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथा गताम्।।

tataḥ śabdo mahāneva sarveṣāmabhavattadā| antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathā gatām||

Verse 3

प्रदक्षिणमथावृत्त्य राजानं पाण्डवास्तदा। अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै।।

pradakṣiṇamathāvṛttya rājānaṃ pāṇḍavāstadā| abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tāmanivartya vai||

Verse 4

ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः। गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्यावगृह्य च।।

tato'bravīnmahātejā dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ| gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣyāvagṛhya ca||

Verse 5

युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम्। यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि।।

yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām| yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tatsarvaṃ satyameva hi||

Verse 6

पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम्। काऽनुगच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत्।।

putraiśvaryaṃ mahadidamapāsya ca mahāphalam| kā'nugacchedvanaṃ durgaṃ putrānutsṛjya mūḍhavat||

Verse 7

राज्यस्थया तपस्तप्तुं कर्तुं दानव्रतं महत्। अनया शक्यमेवाद्य श्रूयतां च वचो मम।।

rājyasthayā tapastaptuṃ kartuṃ dānavrataṃ mahat| anayā śakyamevādya śrūyatāṃ ca vaco mama||

Verse 8

गान्धारि परितुष्टोस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै। तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि।।

gāndhāri parituṣṭosmi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai| tasmāttvamenāṃ dharmajñe samanujñātumarhasi||

Verse 9

इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह। तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत्।।

ityuktā saubaleyī tu rājñā kuntīmuvāca ha| tatsarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyaṃ viśeṣavat||

Verse 10

न च सा वनवासाय देवी कृतमतिं तदा। शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम्।।

na ca sā vanavāsāya devī kṛtamatiṃ tadā| śaknotyupāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm||

Verse 11

तस्यास्तां तु स्थितिं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः। निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा।।

tasyāstāṃ tu sthitiṃ jñātvā vyavasāyaṃ kurustriyaḥ| nivṛttāṃśca kuruśreṣṭhāndṛṣṭvā prarurudustadā||

Verse 12

उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वास्वेव वधूषु च। ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा।।

upāvṛtteṣu pārtheṣu sarvāsveva vadhūṣu ca| yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā||

Verse 13

पाण्डवाश्चातिदीनास्ते दुःखशोकपरायणाः। यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा।।

pāṇḍavāścātidīnāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ| yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṃ praviviśustadā||

Verse 14

तदहृष्टमनानन्दं गतोत्सवमिवाभवत्। नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम्।।

tadahṛṣṭamanānandaṃ gatotsavamivābhavat| nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrīvṛddhakumārakam||

Verse 15

सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः। कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः।।

sarve cāsannirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ| kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ||

Verse 16

धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम्। ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः।।

dhṛtarāṣṭrastu tenāhnā gatvā sumahadantaram| tato bhāgīrathītīre nivāsamakarotprabhuḥ||

Verse 17

प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः। व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्रतत्र तपोवने। प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः।।

prāduṣkṛtā yathānyāyamagnayo vedapāragaiḥ| vyarājanta dvijaśreṣṭhaistatratatra tapovane| prāduṣkṛtāgnirabhavatsa ca vṛddho narādhipaḥ||

Verse 18

स राजाऽग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा। सन्ध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत।।

sa rājā'gnīnparyupāsya hutvā ca vidhivattadā| sandhyāgataṃ sahasrāṃśumupātiṣṭhata bhārata||

Verse 19

विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः। चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः।।

viduraḥ saṃjayaścaiva rājñaḥ śayyāṃ kuśaistataḥ| cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāścāvidūrataḥ||

Verse 20

गान्धार्याः सन्निकर्षे तु निषसाद कुशे सुखम्। युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता।।

gāndhāryāḥ sannikarṣe tu niṣasāda kuśe sukham| yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā||

Verse 21

तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः। याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः।।

teṣāṃ saṃśravaṇe cāpi niṣedurvidurādayaḥ| yājakāśca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ||

Verse 22

प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वलितपावका। बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धिनी।।

prādhītadvijamukhyā sā saṃprajvalitapāvakā| babhūva teṣāṃ rajanī brāhmīva prītivardhinī||

Verse 23

ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः। हुत्वाऽग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम्। उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः।।

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ| hutvā'gniṃ vidhivatsarve prayayuste yathākramam| udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ||

Verse 24

स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि। शोचतां वदतां चापि पौरजानपदैर्जनैः।।

sa teṣāmatiduḥkho'bhūnnivāsaḥ prathame'hani| śocatāṃ vadatāṃ cāpi paurajānapadairjanaiḥ||