Adhyaya 17

Verse 1

धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानसमये विदुरसंजयाभ्यामपि वनवासाय तेन सह प्रस्थानम्।। 1 ।। तथा कुन्त्यापि युधिष्ठिरादिभिर्बहुधा प्रार्थनाभिः प्रतिषेधनेपि तत्समाश्वासनपूर्वकं गान्धार्या सह वनंप्रति प्रस्थानम्।। 2 ।। धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानसमये विदुरसंजयाभ्यामपि वनवासाय तेन सह प्रस्थानम् ।। 1 ।। तथा कुन्त्यापि युधिष्ठिरादिभिर्बहुधा प्रार्थनाभिः प्रतिषेधनेपि तत्समाश्वासनपूर्वकं गान्धार्या सह वनंप्रति प्रस्थानम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततः प्रासादहर्म्येषु वसुधायां च पार्थिव। नारीणां च नराणां च निःस्वनः सुमहानभूत्।।

dhṛtarāṣṭrasya vanaprasthānasamaye vidurasaṃjayābhyāmapi vanavāsāya tena saha prasthānam|| 1 || tathā kuntyāpi yudhiṣṭhirādibhirbahudhā prārthanābhiḥ pratiṣedhanepi tatsamāśvāsanapūrvakaṃ gāndhāryā saha vanaṃprati prasthānam|| 2 || dhṛtarāṣṭrasya vanaprasthānasamaye vidurasaṃjayābhyāmapi vanavāsāya tena saha prasthānam || 1 || tathā kuntyāpi yudhiṣṭhirādibhirbahudhā prārthanābhiḥ pratiṣedhanepi tatsamāśvāsanapūrvakaṃ gāndhāryā saha vanaṃprati prasthānam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva| nārīṇāṃ ca narāṇāṃ ca niḥsvanaḥ sumahānabhūt||

Verse 2

स राजा राजमार्गेण नृनारीसंकुलेन च। कथञ्चिन्निर्ययौ धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः।।

sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca| kathañcinniryayau dhīmānvepamānaḥ kṛtāñjaliḥ||

Verse 3

स वर्धमानद्वारेणि निर्ययौ गजसाह्वयात्। विसर्जयामास च तं जनौघं स मुहुर्मुहुः।।

sa vardhamānadvāreṇi niryayau gajasāhvayāt| visarjayāmāsa ca taṃ janaughaṃ sa muhurmuhuḥ||

Verse 4

वनं गन्तुं च विदुरो राज्ञा सह कृतक्षणः। संजयश्च महामात्रः सूतो गावल्गणिस्तथा।।

vanaṃ gantuṃ ca viduro rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ| saṃjayaśca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇistathā||

Verse 5

ककृपं निवर्तयामास युयुत्सुं च महारथम्। धृताराष्ट्रो महीपालः परिदाप्य युधिष्ठिरे।।

kakṛpaṃ nivartayāmāsa yuyutsuṃ ca mahāratham| dhṛtārāṣṭro mahīpālaḥ paridāpya yudhiṣṭhire||

Verse 6

निवृत्ते पौरवर्गे च राजा सान्तःपुरस्तदा। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो निवर्तितुमियेष ह।।

nivṛtte pauravarge ca rājā sāntaḥpurastadā| dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto nivartitumiyeṣa ha||

Verse 7

सोब्रवीन्मातरं कुन्तीमुपेत्य भरतर्षभ।। अहं राजानमन्विष्ये भवती विनिवर्तताम्।।

sobravīnmātaraṃ kuntīmupetya bharatarṣabha|| ahaṃ rājānamanviṣye bhavatī vinivartatām||

Verse 8

वधूपरिवृता राज्ञि नगरं गन्तुमर्हसि। राजा यात्वेष धर्मात्मा तपसे कृतनिश्चयः।।

vadhūparivṛtā rājñi nagaraṃ gantumarhasi| rājā yātveṣa dharmātmā tapase kṛtaniścayaḥ||

Verse 9

इत्युक्ता धर्मराजेनि बाष्पव्याकुललोचना। जगामैव तदा कुन्ती गान्धारीं परिगृह्य ह।।

ityuktā dharmarājeni bāṣpavyākulalocanā| jagāmaiva tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha||

Verse 10

कुन्त्युवाच। सहदेवे महाराज माऽप्रसादं कृथाः क्वचित्। एष मामनुरक्तो हि राजंस्त्वां चैव सर्वदा।।

kuntyuvāca| sahadeve mahārāja mā'prasādaṃ kṛthāḥ kvacit| eṣa māmanurakto hi rājaṃstvāṃ caiva sarvadā||

Verse 11

कर्णं स्मरेथाः सततं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम्। अवकीर्णो हि स मया वीरो दुष्प्रज्ञया तदा।।

karṇaṃ smarethāḥ satataṃ saṅgrāmeṣvapalāyinam| avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā||

Verse 12

आयसं हृदयं नूनं मन्दाया मम पुत्रक। यत्सूर्यजमपश्यन्त्याः शतधा न विदीर्यते।।

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka| yatsūryajamapaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate||

Verse 13

एवं गते तु किं शक्यं मया कर्तुमरिंदम। मम दोषोऽयमत्यर्थं ख्यापितो यन्न सूर्यजः।।

evaṃ gate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartumariṃdama| mama doṣo'yamatyarthaṃ khyāpito yanna sūryajaḥ||

Verse 14

तन्निमित्तं महाबाहो दानं दद्यास्त्वमुत्तमम्। सदैव भ्रातृभिः सार्धं सूर्यजस्यारिमर्दन।।

tannimittaṃ mahābāho dānaṃ dadyāstvamuttamam| sadaiva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ sūryajasyārimardana||

Verse 15

द्रौपद्याश्च प्रिये नित्यं स्थातव्यमरिकर्शन। भीमसेनोऽर्जुनश्चैव नकुलश्च कुरूद्वह।।

draupadyāśca priye nityaṃ sthātavyamarikarśana| bhīmaseno'rjunaścaiva nakulaśca kurūdvaha||

Verse 16

समाधेयास्त्वया राजंस्त्वय्यद्य कुलधूर्गता। श्वश्रूश्वशुरयोः पादाञ्शुश्रूषन्ती वने त्वहम्। गान्धारीसहिता वत्स्ये तापसी मलपङ्किनी।।

samādheyāstvayā rājaṃstvayyadya kuladhūrgatā| śvaśrūśvaśurayoḥ pādāñśuśrūṣantī vane tvaham| gāndhārīsahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī||

Verse 17

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तः स धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो वशी। विषादमगमद्धीमान्न च किञ्चिदुवाच ह।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktaḥ sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito vaśī| viṣādamagamaddhīmānna ca kiñciduvāca ha||

Verse 18

मुहूर्तमिव तु ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। उवाच मतारं दीनश्चिन्ताशोकपरायणः।।

muhūrtamiva tu dhyātvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| uvāca matāraṃ dīnaścintāśokaparāyaṇaḥ||

Verse 19

किमिदं ते व्यवसितं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि। न त्वामभ्यनुजानामि प्रसादं कर्तुमर्हसि।।

kimidaṃ te vyavasitaṃ naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi| na tvāmabhyanujānāmi prasādaṃ kartumarhasi||

Verse 20

व्यचोदयः पुराऽस्माकमुत्साहं शुभदर्शने। विदुलाया वचोभिस्त्वं नास्मान्संत्यक्तुमर्हसि।।

vyacodayaḥ purā'smākamutsāhaṃ śubhadarśane| vidulāyā vacobhistvaṃ nāsmānsaṃtyaktumarhasi||

Verse 21

निहत्य पृथिवीपालान्राज्यं प्राप्तमिदं मया। तव प्रज्ञामुपश्रुत्य वासुदेवान्नरर्षभात्।।

nihatya pṛthivīpālānrājyaṃ prāptamidaṃ mayā| tava prajñāmupaśrutya vāsudevānnararṣabhāt||

Verse 22

क्व सा बुद्धिरियं चाद्य भवत्या या श्रुता मया। क्षत्रधर्मे स्थितं त्यक्त्वा न प्रयातुमिहार्हसि।।

kva sā buddhiriyaṃ cādya bhavatyā yā śrutā mayā| kṣatradharme sthitaṃ tyaktvā na prayātumihārhasi||

Verse 23

अस्मानुत्सृज्य राज्यं च स्नुषाहीना यशस्विनि। कथं वत्स्यसि दुर्गेषु वनेष्वद्य प्रसीद मे।।

asmānutsṛjya rājyaṃ ca snuṣāhīnā yaśasvini| kathaṃ vatsyasi durgeṣu vaneṣvadya prasīda me||

Verse 24

इति बाष्पकला वाचः कुन्ती पुत्रस्य शृण्वती। जगामैवाश्रुपूर्णाक्षी भीमस्तामिदमब्रवीत्।।

iti bāṣpakalā vācaḥ kuntī putrasya śṛṇvatī| jagāmaivāśrupūrṇākṣī bhīmastāmidamabravīt||

Verse 25

यदा राज्यमिदं कुन्ति भोक्तव्यं पुत्रनिर्जितम्। प्राप्तव्या राजधर्माश्च तदेयं ते कुतो मतिः।।

yadā rājyamidaṃ kunti bhoktavyaṃ putranirjitam| prāptavyā rājadharmāśca tadeyaṃ te kuto matiḥ||

Verse 26

किं वयं कारिताः पूर्वं भवत्या पृथिवीक्षयम्। कस्य हेतोः परित्यज्य वनं गन्तुमभीप्ससि।।

kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivīkṣayam| kasya hetoḥ parityajya vanaṃ gantumabhīpsasi||

Verse 27

वनाच्चापि किमानीता भवत्या बालका वयम्। दुःखशोकसमाविष्टौ माद्रीपुत्राविमौ तथा।।

vanāccāpi kimānītā bhavatyā bālakā vayam| duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāvimau tathā||

Verse 28

प्रसीद मातर्मा गास्त्वं वनमद्य यशस्विनि। श्रियं यौधिष्ठिरीं मातर्भुङ्क्ष्व पार्थबलार्जिताम्।।

prasīda mātarmā gāstvaṃ vanamadya yaśasvini| śriyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ mātarbhuṅkṣva pārthabalārjitām||

Verse 29

इति सा निश्चितैवाशु वनवासकृततक्षणा। लालप्यतां बहुविधं पुत्राणां नाकरोद्वचः।।

iti sā niścitaivāśu vanavāsakṛtatakṣaṇā| lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākarodvacaḥ||

Verse 30

द्रौपदी चान्वयाच्छ्वश्रूं विषष्णवदना तदा। वनवासाय गच्छन्तीं रुदती भद्रया सह।।

draupadī cānvayācchvaśrūṃ viṣaṣṇavadanā tadā| vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha||

Verse 31

सा पुत्रान्रुदतः सर्वान्मुहुर्मुहुरवेक्षती। जगामैव महाप्राज्ञा वनाय कृतनिश्चया।।

sā putrānrudataḥ sarvānmuhurmuhuravekṣatī| jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā||

Verse 32

अन्वयुः पाण्डवास्तां तु सभृत्यान्तःपुरास्तथा। ततः प्रमृज्य साऽश्रूणि पुत्रान्वचनमब्रवीत्।।

anvayuḥ pāṇḍavāstāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurāstathā| tataḥ pramṛjya sā'śrūṇi putrānvacanamabravīt||