Adhyaya 12

Verse 1

धृतराष्ट्रेण भीष्मदुर्योधनादीनां श्राद्धदानाय विदुरमुखाद्युधिष्ठिरंप्रति द्रव्ययाचनम्।। 1 ।। तच्छ्रवणेन विमनायमाभीमे तद्भादज्ञेनार्जुनेन तम्प्रति द्रव्ययाचने भीमेन धृतराष्ट्रापनयानुस्मारणपूर्वकं तदनङ्गीकरणम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो रजन्यां व्युष्टायां धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः। विदुरं प्रेषयामास युधिष्ठिरनिवेशनम्।।

dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmaduryodhanādīnāṃ śrāddhadānāya viduramukhādyudhiṣṭhiraṃprati dravyayācanam|| 1 || tacchravaṇena vimanāyamābhīme tadbhādajñenārjunena tamprati dravyayācane bhīmena dhṛtarāṣṭrāpanayānusmāraṇapūrvakaṃ tadanaṅgīkaraṇam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ| viduraṃ preṣayāmāsa yudhiṣṭhiraniveśanam||

Verse 2

स गत्वा राजवचनादुवाचाच्युतमीश्वरम्। युधिष्ठि महातेजाः सर्वबुद्धिमतांवरः।।

sa gatvā rājavacanāduvācācyutamīśvaram| yudhiṣṭhi mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃvaraḥ||

Verse 3

धृतराष्ट्रो महाराजो वनवासाय दीक्षितः। गमिष्यति वनं राजन्नागतां कार्तिकीमिमाम्।।

dhṛtarāṣṭro mahārājo vanavāsāya dīkṣitaḥ| gamiṣyati vanaṃ rājannāgatāṃ kārtikīmimām||

Verse 4

स त्वां कुरुकुलश्रेष्ठ किञ्चिर्थमभीप्सति। श्राद्धमिच्छति दातुं स गाङ्गेयस्य महात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि द्वादशोऽध्यायः।। 12 ।।

sa tvāṃ kurukulaśreṣṭha kiñcirthamabhīpsati| śrāddhamicchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi dvādaśo'dhyāyaḥ|| 12 ||

Verse 5

द्रोणस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः। पुत्राणां चैव सर्वेषां ये चान्ये सुहृदो हताः। यदि चाप्यनुजानीषे सैन्धवापशदस्य च।।

droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ| putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cānye suhṛdo hatāḥ| yadi cāpyanujānīṣe saindhavāpaśadasya ca||

Verse 6

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य युधिष्ठिरः। हृष्टःक सम्पूजयामास गुडोकेशश्च पाण्डवः।।

etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ| hṛṣṭaḥka sampūjayāmāsa guḍokeśaśca pāṇḍavaḥ||

Verse 7

न च भीमो द्दढक्रोधस्तद्वचो जगृहे तदा। विदुरस्य महातेजा दुर्योधनकृतं स्मरन्।।

na ca bhīmo ddaḍhakrodhastadvaco jagṛhe tadā| vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran||

Verse 8

अभिप्रायं विदित्वा तु भीमतसेनस्य फल्गुनः। किरीटी किञ्चिदानम्य तमुवाच नरर्षभम्।। किञ्चिदर्थं किञ्चित्कार्यं कर्तुं त्वामभीप्सति द्रष्टुमिति शेषः।।

abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmatasenasya phalgunaḥ| kirīṭī kiñcidānamya tamuvāca nararṣabham|| kiñcidarthaṃ kiñcitkāryaṃ kartuṃ tvāmabhīpsati draṣṭumiti śeṣaḥ||

Verse 9

भीम राजा पिता वृद्धो वनवासाय दीक्षितः। दातुमिच्छति सर्वेषां सुहृदामौर्ध्वदेहिकम्।।

bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ| dātumicchati sarveṣāṃ suhṛdāmaurdhvadehikam||

Verse 10

भवता निर्जितं वित्तं दातुमिच्छति कौरवः। भीष्मादीनां महाबाहो तदनुज्ञातुमर्हसि।।

bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātumicchati kauravaḥ| bhīṣmādīnāṃ mahābāho tadanujñātumarhasi||

Verse 11

दिष्ट्या त्वद्य महाबाहो धृतराष्ट्रः प्रयाचते। याचितो यः पुराऽस्माभिः पश्य कालस्य पर्ययम्।।

diṣṭyā tvadya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācate| yācito yaḥ purā'smābhiḥ paśya kālasya paryayam||

Verse 12

योसौ पृथिव्याः कृत्स्नाया भर्ता भूत्वा नराधिपः। परैर्विनिहतामात्यो वनं गन्तुमभीप्सति।।

yosau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ| parairvinihatāmātyo vanaṃ gantumabhīpsati||

Verse 13

मा तेऽन्यत्पुरुषव्याघ्र दानाद्भवतु दर्शनम्। अयशस्यमतोऽन्यत्स्यादधर्मश्च महाभुजः।।

mā te'nyatpuruṣavyāghra dānādbhavatu darśanam| ayaśasyamato'nyatsyādadharmaśca mahābhujaḥ||

Verse 14

राजानमुपतिष्ठस्व ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम्। अर्हस्त्वमसि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ।।

rājānamupatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram| arhastvamasi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha||

Verse 15

एवं ब्रुवाणं बीभत्सुं धर्मराजोऽप्यपूजयत्। भीमसेनस्तु सक्रोधमुवाच विजयं तदा।।

evaṃ bruvāṇaṃ bībhatsuṃ dharmarājo'pyapūjayat| bhīmasenastu sakrodhamuvāca vijayaṃ tadā||

Verse 16

वयं भीष्मस्य दास्यामः प्रेतकार्यं तु फल्गुन। सोमदत्तस्य नृपतेर्भूरिश्रवस एव च।।

vayaṃ bhīṣmasya dāsyāmaḥ pretakāryaṃ tu phalguna| somadattasya nṛpaterbhūriśravasa eva ca||

Verse 17

बाह्लीकस्य च राजर्षेर्द्रोणस्य च महात्मनः। अन्येषां चैव सुहृदां कुन्ती कर्णाय दास्यति।।

bāhlīkasya ca rājarṣerdroṇasya ca mahātmanaḥ| anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati||

Verse 18

श्राद्धानि पुरुषव्याघ्र मा प्रदात्कौरवो नृपः। इति मे वर्तते बुद्धिर्मा वो नन्दन्तु शत्रवः।।

śrāddhāni puruṣavyāghra mā pradātkauravo nṛpaḥ| iti me vartate buddhirmā vo nandantu śatravaḥ||

Verse 19

कष्टात्कष्टतरं यान्तु सर्वे दुर्योधनादयः। यैरियं पृथिवी कृत्स्ना घातिता कुलपांसनैः।।

kaṣṭātkaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ| yairiyaṃ pṛthivī kṛtsnā ghātitā kulapāṃsanaiḥ||

Verse 20

कुतस्त्वमद्य विस्मृत्य वैरं द्वादशवार्षिकम्। अज्ञातवासगमनं द्रौपदीशोकवर्धनम्।।

kutastvamadya vismṛtya vairaṃ dvādaśavārṣikam| ajñātavāsagamanaṃ draupadīśokavardhanam||

Verse 21

क्व तदा धृतराष्ट्रस्य स्नेहोऽस्मद्गोचरो गतः। कृष्णाजिनोपसंवीतो हृताभरणभूषणः। सार्धं पाञ्चालपुत्र्या त्वं राजानमुपजग्मिवान्।।

kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho'smadgocaro gataḥ| kṛṣṇājinopasaṃvīto hṛtābharaṇabhūṣaṇaḥ| sārdhaṃ pāñcālaputryā tvaṃ rājānamupajagmivān||

Verse 22

क्व तदा द्रोणभिष्मौ तौ सोमदत्तोपि वाऽभवत्। यत्र द्वादश वर्षाणि वने वन्येन जीवथ। न तदा त्वां पिता ज्येष्ठः पितृत्वेनाभिवीक्षते।।

kva tadā droṇabhiṣmau tau somadattopi vā'bhavat| yatra dvādaśa varṣāṇi vane vanyena jīvatha| na tadā tvāṃ pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate||

Verse 23

किं ते तद्विस्मृतं पार्थक यदेष कुलपांसनः। दुर्बुद्धिर्विदुरं प्राह द्यूते किं जितमित्युत।।

kiṃ te tadvismṛtaṃ pārthaka yadeṣa kulapāṃsanaḥ| durbuddhirviduraṃ prāha dyūte kiṃ jitamityuta||

Verse 24

तमेवंवादिनं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। उवाच वचनं धीमाञ्जोषमास्स्वेति भर्त्सयन्।।

tamevaṃvādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| uvāca vacanaṃ dhīmāñjoṣamāssveti bhartsayan||