Adhyaya 11

Verse 1

पौरजनैर्ब्राह्मणमुखेन धृतराष्ट्रंप्रति समाश्वासनपूर्वकं कृच्छ्रेणि वनगमनाभ्यनुज्ञानम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः। वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन्।।

paurajanairbrāhmaṇamukhena dhṛtarāṣṭraṃprati samāśvāsanapūrvakaṃ kṛcchreṇi vanagamanābhyanujñānam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| evamuktāstu te tena paurajānapadā janāḥ| vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan||

Verse 2

तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु वाष्पकण्ठान्महीपतिः। धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत।।

tūṣṇīṃbhūtāṃstatastāṃstu vāṣpakaṇṭhānmahīpatiḥ| dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punarevābhyabhāṣata||

Verse 3

वृद्धं च हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया। विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः।।

vṛddhaṃ ca hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā| vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ||

Verse 4

पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै। वनवासाय धर्मज्ञा धर्मजेन नृपेण ह।।

pitrā svayamanujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai| vanavāsāya dharmajñā dharmajena nṛpeṇa ha||

Verse 5

सोहं पुनःपुनर्याचे शिरसाऽवनतोऽनघाः। गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ।।

sohaṃ punaḥpunaryāce śirasā'vanato'naghāḥ| gāndhāryā sahitaṃ tanmāṃ samanujñātumarhatha||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच। तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते। रुरुदुः सर्वशो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः।।

vaiśampāyana uvāca| tacchrutvā kururājasya vākyāni karuṇāni te| ruruduḥ sarvaśo rājansametāḥ kurujāṅgalāḥ||

Verse 7

उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते। रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत्।।

uttarīyaiḥ karaiścāpi saṃchādya vadanāni te| ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat||

Verse 8

हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम्। दुःखं संधारयन्तो हि नष्टसंज्ञा हवाभवन्।।

hṛdayaiḥ śūnyabhūtaiste dhṛtarāṣṭrapravāsajam| duḥkhaṃ saṃdhārayanto hi naṣṭasaṃjñā havābhavan||

Verse 9

ते विनीय तमायासं धृतराष्ट्रवियोगजम्। शनैः शनैस्तदाऽन्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत।।

te vinīya tamāyāsaṃ dhṛtarāṣṭraviyogajam| śanaiḥ śanaistadā'nyonyamabruvansvamatānyuta||

Verse 10

ततः सञ्चिन्त्य ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः। एकस्मिन्ब्राह्मणे कार्यमावेस्योचुर्नराधिपम्।।

tataḥ sañcintya te sarve vākyānyatha samāsataḥ| ekasminbrāhmaṇe kāryamāvesyocurnarādhipam||

Verse 11

ततः स्वाचरणो विप्रः सम्मतोऽर्थविशारदः। सम्भाव्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे।।

tataḥ svācaraṇo vipraḥ sammato'rthaviśāradaḥ| sambhāvyo bahvṛco rājanvaktuṃ samupacakrame||

Verse 12

अनुमान्य महाराजं सदः समनुभाष्य च। विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह।।

anumānya mahārājaṃ sadaḥ samanubhāṣya ca| vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānamuvāca ha||

Verse 13

राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम्। वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नपाधिप।।

rājanvākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam| vakṣyāmi tadahaṃ vīra tajjuṣasva napādhipa||

Verse 14

यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो। नात्र मिथ्या वचः किञ्चित्सुहृत्त्वं नः परस्परम्।।

yathā vadasi rājendra sarvametattathā vibho| nātra mithyā vacaḥ kiñcitsuhṛttvaṃ naḥ parasparam||

Verse 15

न जात्वस्य च वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन। राजाऽऽसीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियोऽभवत्।।

na jātvasya ca vaṃśasya rājñāṃ kaścitkadācana| rājā''sīdyaḥ prajāpālaḥ prajānāmapriyo'bhavat||

Verse 16

पितृवन्मातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः। न च दुर्योधनः किञ्चिदयुक्तं कृतवान्नृपः।।

pitṛvanmātṛvaccaiva bhavantaḥ pālayanti naḥ| na ca duryodhanaḥ kiñcidayuktaṃ kṛtavānnṛpaḥ||

Verse 17

प्रियाणि कुर्वन्सर्वेषामनुवृत्त्यर्थमुद्यतः। यथा ब्रवीति धर्मात्मा मुनिः सत्यवतीसुतः। तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः।।

priyāṇi kurvansarveṣāmanuvṛttyarthamudyataḥ| yathā bravīti dharmātmā muniḥ satyavatīsutaḥ| tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ||

Verse 18

त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः। भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः।।

tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ| bhaviṣyāmaściraṃ rājanbhavadguṇaśatairhṛtāḥ||

Verse 19

यथा शन्तनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च। भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा तव च पार्थिव। भवद्बुद्धियुजा चैवि पाण्डुना पृथिवीक्षिता।।

yathā śantanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca| bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā tava ca pārthiva| bhavadbuddhiyujā caivi pāṇḍunā pṛthivīkṣitā||

Verse 20

तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः। न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप।

tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ| na svalpamapi putraste vyalīkaṃ kṛtavānnṛpa|

Verse 21

पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे। वयसा स्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा।।

pitarīva suviśvastāstasminnapi narādhipe| vayasā sma yathā samyagbhavato viditaṃ tathā||

Verse 22

तथा वर्षसहस्राणि कुन्तीपुत्रेण धीमता। पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप।।

tathā varṣasahasrāṇi kuntīputreṇa dhīmatā| pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa||

Verse 23

राजर्षीणां पुराणानां भवतां पुण्यकर्मणाम्। कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः।।

rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ puṇyakarmaṇām| kurusaṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ||

Verse 24

वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः। नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते।।

vṛttaṃ samanuyātyeṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ| nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmamapi vidyate||

Verse 25

उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः। सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते।।

uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ| susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate||

Verse 26

यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति। भन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन।।

yattu jñātivimarde'sminnāttha duryodhanaṃ prati| bhantamanuneṣyāmi tatrāpi kurunandana||

Verse 27

न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम्। न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः।।

na tadduryodhanakṛtaṃ na ca tadbhavatā kṛtam| na karṇasaubalābhyāṃ ca kuravo yatkṣayaṃ gatāḥ||

Verse 28

दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम्। दैवं पुरुषकारेणि न शक्यमपि बाधितुम्।।

daivaṃ tattu vijānīmo yanna śakyaṃ prabādhitum| daivaṃ puruṣakāreṇi na śakyamapi bādhitum||

Verse 29

अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः। अष्टादशाहेन हताः कुरुभिर्योधपुङ्गवैः।।

akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ| aṣṭādaśāhena hatāḥ kurubhiryodhapuṅgavaiḥ||

Verse 30

भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना। युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चाहवे।।

bhīṣmadroṇakṛpādyaiśca karṇena ca mahātmanā| yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena cāhave||

Verse 31

चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैस्तथा। न च क्षयोऽयं नृपते क्रते दैवबलादभूत्।।

caturbhiḥ pāṇḍuputraiśca bhīmārjunayamaistathā| na ca kṣayo'yaṃ nṛpate krate daivabalādabhūt||

Verse 32

अवश्यमेव सङ्ग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः। कर्तव्यं निधनं काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना।।

avaśyameva saṅgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ| kartavyaṃ nidhanaṃ kāle martavyaṃ kṣatrabandhunā||

Verse 33

तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः। पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा।।

tairiyaṃ puruṣavyāghrairvidyābāhubalānvitaiḥ| pṛthivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā||

Verse 34

न स राज्ञां वधे सूनुः कारणं ते महात्मनाम्। न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः।।

na sa rājñāṃ vadhe sūnuḥ kāraṇaṃ te mahātmanām| na bhavānna ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ||

Verse 35

यद्विशस्ताः कुरुश्रेष्ठ राजानश्च सहस्रशः। सर्वं दैवकृतं विद्धि कोत्र किं वक्तुमर्हति।।

yadviśastāḥ kuruśreṣṭha rājānaśca sahasraśaḥ| sarvaṃ daivakṛtaṃ viddhi kotra kiṃ vaktumarhati||

Verse 36

गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः। धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम्।।

gururmato bhavānasya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ| dharmātmānamatastubhyamanujānīmahe sutam||

Verse 37

लभतां वीरलोकं स ससहायो नराधिपः। द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखम्।

labhatāṃ vīralokaṃ sa sasahāyo narādhipaḥ| dvijāgryaiḥ samanujñātastridive modatāṃ sukham|

Verse 38

प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च सततं स्थितः। वेद धर्मं महाबाहो लौक्यं वैदिकमेव च।।

prāpsyate ca bhavānpuṇyaṃ dharme ca satataṃ sthitaḥ| veda dharmaṃ mahābāho laukyaṃ vaidikameva ca||

Verse 39

दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः।।

dṛṣṭāpadānāścāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ| samarthāstridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ||

Verse 40

अनुवर्त्स्यन्ति वा धीमन्समेषु विषमेषु च। प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान्।।

anuvartsyanti vā dhīmansameṣu viṣameṣu ca| prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñśīlabhūṣaṇān||

Verse 41

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पारिबर्हांश्च पार्थिवः। पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः।।

brahmadeyāgrahārāṃśca pāribarhāṃśca pārthivaḥ| pūrvarājātisargāṃśca pālayatyeva pāṇḍavaḥ||

Verse 42

दीर्घदर्शीं मृदुर्दान्तः सदा वैश्रवणो यथा। अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः।।

dīrghadarśīṃ mṛdurdāntaḥ sadā vaiśravaṇo yathā| akṣudrasacivaścāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ||

Verse 43

अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभः। ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा।।

apyamitre dayāvāṃśca śuciśca bharatarṣabhaḥ| ṛju paśyati medhāvī putravatpāti naḥ sadā||

Verse 44

विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै। न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः।।

vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargāddharmajasya vai| na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ||

Verse 45

मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः। वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः।।

mandā mṛduṣu kauravya tīkṣṇeṣvāśīviṣopamāḥ| vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṃ ca hite ratāḥ||

Verse 46

न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती। अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित्।।

na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī| asmiñjane kariṣyanti pratikūlāni karhicit||

Verse 47

भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम्। न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरा जानपदा जनाः।।

bhavatkṛtamimaṃ snehaṃ yudhiṣṭhiravivardhitam| na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurā jānapadā janāḥ||

Verse 48

अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः। मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः।।

adharmiṣṭhānapi sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ| mānavānpālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ||

Verse 49

स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात्। कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते पुरुषर्षभ।।

sa rājanmānasaṃ duḥkhamapanīya yudhiṣṭhirāt| kuru kāryāṇi dharmyāṇi namaste puruṣarṣabha||

Verse 50

वैशम्पायन उवाच। तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम्। साधुसाध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान्।।

vaiśampāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ dharmyamanumānya guṇottaram| sādhusādhviti sarvaḥ sa janaḥ pratigṛhītavān||

Verse 51

धृतराष्ट्राश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनःपुनः। विसर्जयामास तदा प्रकृतीस्तु शनैःशनैः।।

dhṛtarāṣṭrāśca tadvākyamabhipūjya punaḥpunaḥ| visarjayāmāsa tadā prakṛtīstu śanaiḥśanaiḥ||

Verse 52

स तैः सम्पूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तथा। प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ।।

sa taiḥ sampūjito rājā śivenāvekṣitastathā| prāñjaliḥ pūjayāmāsa taṃ janaṃ bharatarṣabha||

Verse 53

ततो विवेश भवनं गान्धार्या सहितो निजम्। आगतायां च शर्वर्यां सुखं शेते नराधिपः।।

tato viveśa bhavanaṃ gāndhāryā sahito nijam| āgatāyāṃ ca śarvaryāṃ sukhaṃ śete narādhipaḥ||