Adhyaya 99

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति बीजयोन्योः शुद्ध्यशुद्धिनिरूपणम्।। 1 ।। तथा गायत्रीमहिमानुवर्णनम्।। 2 ।। ब्राह्मणमहिमप्रशंसनम्। ब्राह्मणावमन्तॄणां नारकयातनानुवर्णनं च ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। श्रुत्वैवं सात्विकं दानं राजसं तामसं तथा। पृथक्पृथक्त्वेन गतिं फलं चापि पृथक्पृथक्।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati bījayonyoḥ śuddhyaśuddhinirūpaṇam|| 1 || tathā gāyatrīmahimānuvarṇanam|| 2 || brāhmaṇamahimapraśaṃsanam| brāhmaṇāvamantṝṇāṃ nārakayātanānuvarṇanaṃ ca || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvaivaṃ sātvikaṃ dānaṃ rājasaṃ tāmasaṃ tathā| pṛthakpṛthaktvena gatiṃ phalaṃ cāpi pṛthakpṛthak||

Verse 2

अवितृप्तः प्रहृष्टात्मा पुण्यं धर्मामृतं पुनः। युधिष्ठिरो धर्मरतः केशवं पुनरब्रवीत्।।

avitṛptaḥ prahṛṣṭātmā puṇyaṃ dharmāmṛtaṃ punaḥ| yudhiṣṭhiro dharmarataḥ keśavaṃ punarabravīt||

Verse 3

बीजयोनिविशुद्धानां लक्षणानि वदस्व मे। बीजदोषेण लोकेश जायन्ते च कथं नराः।।

bījayoniviśuddhānāṃ lakṣaṇāni vadasva me| bījadoṣeṇa lokeśa jāyante ca kathaṃ narāḥ||

Verse 4

आचारदोषं देवेशं वक्तुगर्हस्यशेषतः।। ब्राह्मणानां विशेषं च गुणदोषौ च केशव।।

ācāradoṣaṃ deveśaṃ vaktugarhasyaśeṣataḥ|| brāhmaṇānāṃ viśeṣaṃ ca guṇadoṣau ca keśava||

Verse 5

चातुर्वर्ण्यस्य कुत्स्नस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे। केन विप्रा विशेषेण तरन्ते तारयन्ति च। एतान्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य नमोस्तु ते।।

cāturvarṇyasya kutsnasya vartamānāḥ pratigrahe| kena viprā viśeṣeṇa tarante tārayanti ca| etānkathaya deveśa tvadbhaktasya namostu te||

Verse 6

भगवानुवाच। शृणु राजन्यथावृत्तं बीजयोनिं शुभाशुभम्। येन तिष्ठति लोकोयं विनश्यति च पाण्डव।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ bījayoniṃ śubhāśubham| yena tiṣṭhati lokoyaṃ vinaśyati ca pāṇḍava||

Verse 7

अविप्लुतब्रह्मचर्यो यस्तु विप्रो यथाविधि। स बीजं नाम विज्ञेयं तस्य बीजं शुभं भवेत्।।

aviplutabrahmacaryo yastu vipro yathāvidhi| sa bījaṃ nāma vijñeyaṃ tasya bījaṃ śubhaṃ bhavet||

Verse 8

कन्या चाक्षतयोनिः स्यात्कुलीना पितृमातृतः। ब्राह्मणादिषु विवाहेषु परिणीता यथाविधि। सा प्रशस्ता वरारोहा तस्या योनिः प्रशस्यते।।

kanyā cākṣatayoniḥ syātkulīnā pitṛmātṛtaḥ| brāhmaṇādiṣu vivāheṣu pariṇītā yathāvidhi| sā praśastā varārohā tasyā yoniḥ praśasyate||

Verse 9

मनसा कर्मणा वाचा या गच्छेत्परपूरुषम्। योनिस्तस्या नरश्रेष्ठ गर्भाधानं न चार्हति।।

manasā karmaṇā vācā yā gacchetparapūruṣam| yonistasyā naraśreṣṭha garbhādhānaṃ na cārhati||

Verse 10

स्वैरिण्या यस्तु पापात्मा संतानार्थमिहेच्छति। स कुलान्पातयत्याशु दशपूर्वान्दशापरान्।।

svairiṇyā yastu pāpātmā saṃtānārthamihecchati| sa kulānpātayatyāśu daśapūrvāndaśāparān||

Verse 11

दुष्टयोनौ तु यो मोहाद्रेतः सिञ्चति मूढधीः। तद्रेतसा समुत्पन्नः षडङ्गविदपि द्विजः। साधुभिः स बहिष्कार्यः श्वापाक इव पार्थिवा।।

duṣṭayonau tu yo mohādretaḥ siñcati mūḍhadhīḥ| tadretasā samutpannaḥ ṣaḍaṅgavidapi dvijaḥ| sādhubhiḥ sa bahiṣkāryaḥ śvāpāka iva pārthivā||

Verse 12

कर्मणा मनसा वाचा या भवेत्स्वैरचारिणी। सा कुलघ्रीति विज्ञेया तस्यां जातः श्वपाचकः।।

karmaṇā manasā vācā yā bhavetsvairacāriṇī| sā kulaghrīti vijñeyā tasyāṃ jātaḥ śvapācakaḥ||

Verse 13

दैवे पित्र्ये तथा दाने भोजने सहभाषणे। शयने सहसंबन्धे न योग्या दृष्टयोनिजाः।।

daive pitrye tathā dāne bhojane sahabhāṣaṇe| śayane sahasaṃbandhe na yogyā dṛṣṭayonijāḥ||

Verse 14

न तस्माद्दुष्टयोन्यां तु गर्भमुत्पादयेद्बुधः। मोहेन कुरुते यस्तु कुलं हन्ति त्रिपूरुषम्।।

na tasmādduṣṭayonyāṃ tu garbhamutpādayedbudhaḥ| mohena kurute yastu kulaṃ hanti tripūruṣam||

Verse 15

कानीकनश्च सहोञश्च तथोभौ कुण्डगोलकै। आरूढपतिताज्जातः परितस्यापि यः सुतः। षडेते विप्रचण्डाला निकृष्टाः श्वपचादपि।।

kānīkanaśca sahoñaśca tathobhau kuṇḍagolakai| ārūḍhapatitājjātaḥ paritasyāpi yaḥ sutaḥ| ṣaḍete vipracaṇḍālā nikṛṣṭāḥ śvapacādapi||

Verse 16

यो यत्र तत्र वा रेतः सिक्त्वा शूद्रासु वा चरेत्। कामचारी स पापात्मा बीजं तस्याशुभं भवेत्।।

yo yatra tatra vā retaḥ siktvā śūdrāsu vā caret| kāmacārī sa pāpātmā bījaṃ tasyāśubhaṃ bhavet||

Verse 17

अशुद्धं तद्भवेद्बीजं शुद्धां योनि न चार्हति। दूषयत्यपि तां योनिं शुना लीढं हविर्यथा।।

aśuddhaṃ tadbhavedbījaṃ śuddhāṃ yoni na cārhati| dūṣayatyapi tāṃ yoniṃ śunā līḍhaṃ haviryathā||

Verse 18

शूद्रयोनौ पतेद्बीजं हाहाशब्दं द्विजन्मनः। कुर्यात्पुरीषगर्तेषु पतितोऽस्मीति दुःखितः।।

śūdrayonau patedbījaṃ hāhāśabdaṃ dvijanmanaḥ| kuryātpurīṣagarteṣu patito'smīti duḥkhitaḥ||

Verse 19

मामधःपातयन्नेष पापात्मा काममोहितः। अधोगतिं प्रजोत्क्षिप्रमिति शप्त्वा पतेत्तु तत्।।

māmadhaḥpātayanneṣa pāpātmā kāmamohitaḥ| adhogatiṃ prajotkṣipramiti śaptvā patettu tat||

Verse 20

आत्मा हि शुक्लमुद्दिष्टं दैवतं परमं महत्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निरुन्ध्याच्छुक्लमात्मनः।।

ātmā hi śuklamuddiṣṭaṃ daivataṃ paramaṃ mahat| tasmātsarvaprayatnena nirundhyācchuklamātmanaḥ||

Verse 21

आयुस्तेजो बलं वीर्यं प्रज्ञा श्रीश्च महद्यशः। पुण्यं च मत्प्रियत्वं च लभते ब्रह्मचर्यया।।

āyustejo balaṃ vīryaṃ prajñā śrīśca mahadyaśaḥ| puṇyaṃ ca matpriyatvaṃ ca labhate brahmacaryayā||

Verse 22

अविप्लुतब्रह्मचर्यैर्गृहस्थश्रममाश्रितैः। पञ्चयज्ञपरैर्धर्मः स्थाप्यते पृथिवीतले।।

aviplutabrahmacaryairgṛhasthaśramamāśritaiḥ| pañcayajñaparairdharmaḥ sthāpyate pṛthivītale||

Verse 23

सायंप्रातस्तु ये सन्ध्यां सम्यङ्नित्यमुपासते। नावं वेदमयीं कृत्वा तरन्ते तारयन्ति च।।

sāyaṃprātastu ye sandhyāṃ samyaṅnityamupāsate| nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvā tarante tārayanti ca||

Verse 24

यो जपेत्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्। न सीदेत्प्रतिगृह्णानः पृथिवीं च ससागराम्।।

yo japetpāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram| na sīdetpratigṛhṇānaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām||

Verse 25

ये चास्य दुःस्थिताः केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि। ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शुभकरास्तथा।।

ye cāsya duḥsthitāḥ kecidgrahāḥ sūryādayo divi| te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śubhakarāstathā||

Verse 26

यत्र यत्र स्थिताश्चैव दारुणाः पिशिताशनाः। घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति न तं द्विजम्।।

yatra yatra sthitāścaiva dāruṇāḥ piśitāśanāḥ| ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti na taṃ dvijam||

Verse 27

पुनन्तीह पृथिव्यां च चीर्णवेदव्रता नराः। चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी।।

punantīha pṛthivyāṃ ca cīrṇavedavratā narāḥ| caturṇāmapi vedānāṃ sā hi rājangarīyasī||

Verse 28

अचीर्णिव्रतवेदा ये विकर्मफलमाश्रिताः। ब्राह्ममा नाममात्रेण तेऽपि पूज्या युधिष्ठिर। किं पुनर्यस्तु सन्ध्ये द्वे नित्यमेवोपतिष्ठते।।

acīrṇivratavedā ye vikarmaphalamāśritāḥ| brāhmamā nāmamātreṇa te'pi pūjyā yudhiṣṭhira| kiṃ punaryastu sandhye dve nityamevopatiṣṭhate||

Verse 29

शीलमध्ययनं दानं शौचं मार्दवमार्जवम्। तस्माद्वेदाद्विशिष्टानि मनुराह प्रजापतिः।।

śīlamadhyayanaṃ dānaṃ śaucaṃ mārdavamārjavam| tasmādvedādviśiṣṭāni manurāha prajāpatiḥ||

Verse 30

भूर्भुवस्स्वरिति ब्रह्म यो वेदनिरतो द्विजः। स्वदारनिरतो दान्तः स विद्वान्स च भूसुरः।।

bhūrbhuvassvariti brahma yo vedanirato dvijaḥ| svadāranirato dāntaḥ sa vidvānsa ca bhūsuraḥ||

Verse 31

सन्ध्यामुपासते ये वै नित्यमेव द्विजोत्तमाः। ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः।।

sandhyāmupāsate ye vai nityameva dvijottamāḥ| te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 32

सावित्रीमात्रसारोपि वरो विप्रः सुयन्त्रितः। नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी।।

sāvitrīmātrasāropi varo vipraḥ suyantritaḥ| nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī||

Verse 33

सावित्रीं चैव वेदांश्च तुलयाऽतोलयन्पुरा। सदेवर्षिगणाश्चैव सर्वे ब्रह्मपुरस्सराः। चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी।।

sāvitrīṃ caiva vedāṃśca tulayā'tolayanpurā| sadevarṣigaṇāścaiva sarve brahmapurassarāḥ| caturṇāmapi vedānāṃ sā hi rājangarīyasī||

Verse 34

यथा विकसिते पुष्पे मधु गृह्णन्ति षट्पदाः। एवं गृहीता सावित्री सर्ववेदे च पाण्डवः।।

yathā vikasite puṣpe madhu gṛhṇanti ṣaṭpadāḥ| evaṃ gṛhītā sāvitrī sarvavede ca pāṇḍavaḥ||

Verse 35

तस्मात्तु सर्ववेदानां सावित्री प्राण उच्यते। निर्जीवा हीतरे वेदा विना सावित्रिया नृपः।।

tasmāttu sarvavedānāṃ sāvitrī prāṇa ucyate| nirjīvā hītare vedā vinā sāvitriyā nṛpaḥ||

Verse 36

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी शीलभ्रष्टः स कुत्सितः। शीलवृत्तसमायुक्तः सावित्रीपाठको वरः।।

nāyantritaścaturvedī śīlabhraṣṭaḥ sa kutsitaḥ| śīlavṛttasamāyuktaḥ sāvitrīpāṭhako varaḥ||

Verse 37

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्। सावित्रीं जप कौतेय सर्वपापप्रणाशिनीम्।।

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām| sāvitrīṃ japa kauteya sarvapāpapraṇāśinīm||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण सर्वभूतात्मको ह्यसि। नानायोगपर श्रेष्ठ तुष्यसे केन कर्मणा।।

yudhiṣṭhira uvāca| trailokyanātha he kṛṣṇa sarvabhūtātmako hyasi| nānāyogapara śreṣṭha tuṣyase kena karmaṇā||

Verse 39

भागवानुवाच। यदि भारसहस्रं तु गुग्गुल्वादि प्रधूपयेत्। करोति चेन्नमस्कारमुपहारं च कारयेत्।।

bhāgavānuvāca| yadi bhārasahasraṃ tu guggulvādi pradhūpayet| karoti cennamaskāramupahāraṃ ca kārayet||

Verse 40

स्तौति यः स्तुतिभिर्मां च ऋग्यजुस्सामभिः सदा। न तोषयति चेद्धिप्रान्नाहं तुष्यामि भारत।।

stauti yaḥ stutibhirmāṃ ca ṛgyajussāmabhiḥ sadā| na toṣayati ceddhiprānnāhaṃ tuṣyāmi bhārata||

Verse 41

ब्राह्मणे पूजिते नित्यं पूजितोस्मि न संशयः। आक्रुष्टे चाहमाक्रुष्टो भवामि भरतर्षभ।।

brāhmaṇe pūjite nityaṃ pūjitosmi na saṃśayaḥ| ākruṣṭe cāhamākruṣṭo bhavāmi bharatarṣabha||

Verse 42

परा मयि गतिस्तेषां पूजयन्ति द्विजं हि ये। यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले।।

parā mayi gatisteṣāṃ pūjayanti dvijaṃ hi ye| yadahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale||

Verse 43

यस्तान्पूजयति प्राज्ञो मद्गतेनान्तरात्मना। तमहं स्वेन रूपेण पश्यामि नरपुङ्गव।।

yastānpūjayati prājño madgatenāntarātmanā| tamahaṃ svena rūpeṇa paśyāmi narapuṅgava||

Verse 44

कुब्जाः काणा वामनाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा। नावमान्या द्विजाः प्राज्ञैर्मम रूपा हि ते द्विजाः।।

kubjāḥ kāṇā vāmanāśca daridrā vyādhitāstathā| nāvamānyā dvijāḥ prājñairmama rūpā hi te dvijāḥ||

Verse 45

ये केचित्सागरान्तायां पृथिव्यां द्विजसत्तमाः। मम रूपं हि तेष्वेवमर्चितेष्वर्चितोऽस्म्यहम्।।

ye kecitsāgarāntāyāṃ pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ| mama rūpaṃ hi teṣvevamarciteṣvarcito'smyaham||

Verse 46

बहवस्तु न जानन्ति नरा ज्ञानबहिष्कृताः। यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले।।

bahavastu na jānanti narā jñānabahiṣkṛtāḥ| yadahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale||

Verse 47

अवमन्यन्ति ये विप्रान्स्वधर्मान्पातयन्ति ते। प्रेषणैः प्रेषयन्ते च शुश्रूषां कारयन्ति च।।

avamanyanti ye viprānsvadharmānpātayanti te| preṣaṇaiḥ preṣayante ca śuśrūṣāṃ kārayanti ca||

Verse 48

मृतांश्चात्र परत्रेमान्यमदूता महाबलाः। निकृन्तन्ति यथाकामं सूत्रमार्गेण शिल्पिनः।।

mṛtāṃścātra paratremānyamadūtā mahābalāḥ| nikṛntanti yathākāmaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ||

Verse 49

आक्रोशपरिवादाभ्यां ये रमन्ते द्विजातिषु। तान्मृतान्यमलोकस्थान्निपात्य पृथिवीतले।।

ākrośaparivādābhyāṃ ye ramante dvijātiṣu| tānmṛtānyamalokasthānnipātya pṛthivītale||

Verse 50

आक्रम्योरसि पादेन क्रूरः संरक्तलोचनः। अग्निवर्णैस्तु संदंशैर्यमो जिह्वां समुद्धरेत्।।

ākramyorasi pādena krūraḥ saṃraktalocanaḥ| agnivarṇaistu saṃdaṃśairyamo jihvāṃ samuddharet||

Verse 51

ये च विप्रान्निरीक्षन्ते पापाः पापेन चक्षुषा। अब्रह्मण्याः श्रुतेर्बाह्या नित्यं ब्रह्मद्विषो नराः।।

ye ca viprānnirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā| abrahmaṇyāḥ śruterbāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ||

Verse 52

तेषां घोरा महाकाया वक्रतुण्डा महाबलाः। उद्धरन्ति मुहूर्तेन स्वगाश्चक्षुर्यमाज्ञया।।

teṣāṃ ghorā mahākāyā vakratuṇḍā mahābalāḥ| uddharanti muhūrtena svagāścakṣuryamājñayā||

Verse 53

यः प्रहारं द्विजेन्द्राय दद्यात्कुर्याच्च शोणितम्। अस्थिभङ्गं च यः कुर्यात्प्राणैर्वा विप्रयोजयेत्। सोनुपूर्व्येण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्।।

yaḥ prahāraṃ dvijendrāya dadyātkuryācca śoṇitam| asthibhaṅgaṃ ca yaḥ kuryātprāṇairvā viprayojayet| sonupūrvyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim||

Verse 54

शूलमारोप्यते पश्चाज्ज्वलने परिपच्यते। बहुवर्षसहस्राणि पच्यमानस्त्ववाक्छिराः। नावमुच्येत दुर्मेदा न तस्य क्षीयते गतिः।।

śūlamāropyate paścājjvalane paripacyate| bahuvarṣasahasrāṇi pacyamānastvavākchirāḥ| nāvamucyeta durmedā na tasya kṣīyate gatiḥ||

Verse 55

ब्राह्मणान्वा विचार्यैव व्रजन्तै वधकाङ्क्षया। शतर्वषसहस्राणि तामिस्रे परिपच्यते।।

brāhmaṇānvā vicāryaiva vrajantai vadhakāṅkṣayā| śatarvaṣasahasrāṇi tāmisre paripacyate||

Verse 56

उत्पाद्य शोणितं गात्रात्संरंभमतिपूर्वकम्। सपर्ययेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्।।

utpādya śoṇitaṃ gātrātsaṃraṃbhamatipūrvakam| saparyayeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim||

Verse 57

तस्मान्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गतिमीरयेत्। न ब्रूयात्परुषां वाणीं न चैवैनानतिक्रमेत्।।

tasmānnākuśalaṃ brūyānna śuṣkāṃ gatimīrayet| na brūyātparuṣāṃ vāṇīṃ na caivainānatikramet||

Verse 58

ये विप्राञ्श्लक्ष्णया वाचा पूजयन्ति नरोत्तमाः। अर्चितश्च स्तुतश्चैव तैर्भवामि न संशयः।।

ye viprāñślakṣṇayā vācā pūjayanti narottamāḥ| arcitaśca stutaścaiva tairbhavāmi na saṃśayaḥ||

Verse 59

तर्जयन्ति च ये विप्रान्क्रोशयन्ति च भारत। आक्रुष्टस्तर्जितश्चाहं तैर्भवामि न संशयः।।

tarjayanti ca ye viprānkrośayanti ca bhārata| ākruṣṭastarjitaścāhaṃ tairbhavāmi na saṃśayaḥ||

Verse 60

यश्चन्दनैश्चागरुधूपदीपै- रभ्यर्चयेत्काष्ठमयीं ममार्चाम्। तेनार्चितो नैव भवामि सम्य- ग्विप्रार्चनादस्मि समर्चितोऽहम्।।

yaścandanaiścāgarudhūpadīpai- rabhyarcayetkāṣṭhamayīṃ mamārcām| tenārcito naiva bhavāmi samya- gviprārcanādasmi samarcito'ham||

Verse 61

विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहं विप्रप्रसादादसुराञ्जयामि। विप्रप्रसादाच्च सदक्षिणोऽहं विप्रप्रसादादजितोऽहमस्मि।।

vipraprasādāddharaṇīdharo'haṃ vipraprasādādasurāñjayāmi| vipraprasādācca sadakṣiṇo'haṃ vipraprasādādajito'hamasmi||