Adhyaya 98

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति जन्मदानजीवितानां वैयर्थ्यापादकाधर्मकथनम्।। 1 ।। तथा दानानां सात्विकत्वादिकथनपूर्व तत्तत्फलानां त्रैविध्यादिप्रतिपादनम्।। 2 ।। तथा दानपात्रलक्षणनिरूपणम् ब्राह्मणमहिमानुवर्णनं च।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एवं श्रुत्वा वचस्तस्य धर्मपुत्रोऽच्युतस्य तु। पप्रच्छ पुनरप्यन्यं धर्मं धर्मात्मजो हरिम्।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati janmadānajīvitānāṃ vaiyarthyāpādakādharmakathanam|| 1 || tathā dānānāṃ sātvikatvādikathanapūrva tattatphalānāṃ traividhyādipratipādanam|| 2 || tathā dānapātralakṣaṇanirūpaṇam brāhmaṇamahimānuvarṇanaṃ ca|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ śrutvā vacastasya dharmaputro'cyutasya tu| papraccha punarapyanyaṃ dharmaṃ dharmātmajo harim||

Verse 2

वृथा च कति जन्मानि वृथा दानानि कानि च। वृथा च जीवितं केषां नराणां पुरुषोत्तम।।

vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni kāni ca| vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama||

Verse 3

कीदृशासु ह्यवस्थासु दानं दत्तं जनार्दन। इह लोकेऽनुभवति पुरुषः पुरुषोत्तम।।

kīdṛśāsu hyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana| iha loke'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama||

Verse 4

गर्भस्थः किं समश्नाति किं बाल्ये वाऽपि केशव। यौवनस्थेऽपि किं कृष्ण वार्धके वाऽपि किं भवेत्।।

garbhasthaḥ kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vā'pi keśava| yauvanasthe'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vā'pi kiṃ bhavet||

Verse 5

सात्विकं कीदृशं दानं राजसं कीदृशं भवेत्। तामसं कीदृशं देव तर्पयिष्यति किं प्रभो।।

sātvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet| tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho||

Verse 6

उत्तमं कीदृशं दानं तेषां वा किं फलं भवेत्। किं दानं नयति ह्यूर्ध्वं किं गतिं मध्यमां नयेत्। गतिं जघन्यामथवा देवदेव ब्रवीहि मे।।

uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā kiṃ phalaṃ bhavet| kiṃ dānaṃ nayati hyūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ nayet| gatiṃ jaghanyāmathavā devadeva bravīhi me||

Verse 7

एतदिच्छामि विज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे। त्वदीयं वचनं सत्यं पुण्यं च मधुसूदन।।

etadicchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me| tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। एवं धर्मं प्रयत्नेन पृष्टः पाण्डुसुतेन वै। उवाच वासुदेवोऽथ धर्मान्धर्मात्मजस्य तु।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai| uvāca vāsudevo'tha dharmāndharmātmajasya tu||

Verse 9

भगवानुवाच। शृणु राजन्यथान्यायं वचनं तथ्यमुत्तमम्। कथ्यमानं मया पुण्यं सर्वपापव्यपोहनम्।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanyathānyāyaṃ vacanaṃ tathyamuttamam| kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam||

Verse 10

वृथा च दश जन्मानि चत्वारि च नराधिप। वृथा दानानि पञ्चाशत्पञ्चैव च यथाक्रमम्।।

vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa| vṛthā dānāni pañcāśatpañcaiva ca yathākramam||

Verse 11

वृथा च जीवितं येषां ते च षट् परिकीर्तिताः। अनुक्रमेण वक्ष्यामि तानि सर्वाणि पार्थिव।।

vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ| anukrameṇa vakṣyāmi tāni sarvāṇi pārthiva||

Verse 12

धर्मघ्नानां वृथा जन्म लुब्धानां पापिनां तथा। वृथा पाकं च येऽश्नन्ति परदाररताश्च ये। पाकभेदकरा ये च ये च स्युः सत्यवर्जिताः।।

dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā| vṛthā pākaṃ ca ye'śnanti paradāraratāśca ye| pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ||

Verse 13

मृष्टमश्नाति यश्चैकः क्लिस्यमानैस्तु बान्धवैः। पितरं मातरं चैव उपाध्यायं गुरुं तथा। मातुलं मातुलानीं च यो निहन्याच्छपेत वा।।

mṛṣṭamaśnāti yaścaikaḥ klisyamānaistu bāndhavaiḥ| pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā| mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyācchapeta vā||

Verse 14

ब्राह्मणश्चैव यो भूत्वा सन्ध्योपासनवर्जितः। निस्स्वाहो निस्स्वधश्चैव शूद्राणामन्नभुग्द्विजः।।

brāhmaṇaścaiva yo bhūtvā sandhyopāsanavarjitaḥ| nissvāho nissvadhaścaiva śūdrāṇāmannabhugdvijaḥ||

Verse 15

मम वा शंकरस्याथ ब्रह्मणो वा युधिष्ठिर। अथवा ब्राह्मणानां तु ये न भक्ता नराधमाः। वृथाजन्मान्यथैतेषां पापिनां विद्धि डव।।

mama vā śaṃkarasyātha brahmaṇo vā yudhiṣṭhira| athavā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ| vṛthājanmānyathaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi ḍava||

Verse 16

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तमवामानेन वाऽपि यत्। डंभार्थमपि यद्दत्तं यत्पाषण्डिहृतं नृप।।

aśraddhayā'pi yaddattamavāmānena vā'pi yat| ḍaṃbhārthamapi yaddattaṃ yatpāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa||

Verse 17

शूद्राचाराय यद्दत्तं यद्दत्त्वा चानुकीर्तितम्। रोषयुक्तं तु यद्दत्तं यद्दत्तमनुशोचितम्।।

śūdrācārāya yaddattaṃ yaddattvā cānukīrtitam| roṣayuktaṃ tu yaddattaṃ yaddattamanuśocitam||

Verse 18

डंभार्जितं च यद्दत्तं यच्च वाऽप्यनृतार्जितम्। ब्राह्मणस्वं च यद्दत्तं चौर्येणाप्यार्जितं च यत्।।

ḍaṃbhārjitaṃ ca yaddattaṃ yacca vā'pyanṛtārjitam| brāhmaṇasvaṃ ca yaddattaṃ cauryeṇāpyārjitaṃ ca yat||

Verse 19

अभिशास्ताहृतं यत्तु यद्दत्तं पतिते द्विजे। निर्ब्रह्माभिहृतं यत्तु यद्दत्तं सर्वयाचकैः।।

abhiśāstāhṛtaṃ yattu yaddattaṃ patite dvije| nirbrahmābhihṛtaṃ yattu yaddattaṃ sarvayācakaiḥ||

Verse 20

व्राप्यैस्तु यद्धृतं दानमारूढपतितैश्च यत्। यद्दत्तं स्वैरिणीभर्तुः श्वशुराननुवर्तिने।।

vrāpyaistu yaddhṛtaṃ dānamārūḍhapatitaiśca yat| yaddattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurānanuvartine||

Verse 21

यद्ग्रामयाचकहृतं यत्कृतघ्नहृतं तथा। उपपातकिने दत्तं देवविक्रयिणे च यत्।।

yadgrāmayācakahṛtaṃ yatkṛtaghnahṛtaṃ tathā| upapātakine dattaṃ devavikrayiṇe ca yat||

Verse 22

स्त्रीजिताय च यद्दत्तं यद्दत्तं राजसेविने। गणकाय च यद्दत्तं यच्च कारणिकाय च।।

strījitāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ rājasevine| gaṇakāya ca yaddattaṃ yacca kāraṇikāya ca||

Verse 23

वृषलीपतये दत्तं यद्दत्तं शस्त्रजीविने। भृतकाय च यद्दत्तं व्यालग्राहिहृतं च यत्।।

vṛṣalīpataye dattaṃ yaddattaṃ śastrajīvine| bhṛtakāya ca yaddattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat||

Verse 24

पुरोहिताय यद्दत्तं चिकित्सकहृतं च यत्। यद्वणिंक्कर्मिणे दत्तं क्षुद्रमन्त्रोपजीविने।।

purohitāya yaddattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat| yadvaṇiṃkkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine||

Verse 25

यच्छूद्रजीविने दत्तं यच्च देवलकाय च। देवद्रव्याशिने यच्च यद्दत्तं चित्रकर्मिणे।।

yacchūdrajīvine dattaṃ yacca devalakāya ca| devadravyāśine yacca yaddattaṃ citrakarmiṇe||

Verse 26

रङ्गोपजीविने दत्तं यच्च मांसोपजीविने। सेवकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं ब्राह्मणब्रुवे।।

raṅgopajīvine dattaṃ yacca māṃsopajīvine| sevakāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ brāhmaṇabruve||

Verse 27

अदेशिने च यद्दत्तं दत्तं वार्धुषिकाय च। यदनाचारिणे दत्तं यत्तु दत्तमनग्रये।।

adeśine ca yaddattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca| yadanācāriṇe dattaṃ yattu dattamanagraye||

Verse 28

असन्ध्योपासिने दत्तं यच्छूद्रग्रामवासिने। यन्मिथ्यालिङ्गिने दत्तं दत्तं सर्वाशिने च यत्।।

asandhyopāsine dattaṃ yacchūdragrāmavāsine| yanmithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat||

Verse 29

नास्तिकाया च यद्दत्तं धर्मविक्रयिणे च यत्। वराकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं कूटसाक्षिणे।।

nāstikāyā ca yaddattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat| varākāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ kūṭasākṣiṇe||

Verse 30

ग्रामकूटाय यद्दत्तं दानं पार्तिवपुङ्गव। वृथा भवति तत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा।।

grāmakūṭāya yaddattaṃ dānaṃ pārtivapuṅgava| vṛthā bhavati tatsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 31

विप्राणामधरा एते लोलुपा ब्राह्मणाधमाः। नात्मानं तारयन्त्येते न दातारं युधिष्ठिर।।

viprāṇāmadharā ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ| nātmānaṃ tārayantyete na dātāraṃ yudhiṣṭhira||

Verse 32

एतेभ्यो दत्तमात्राणि दानानि सुबहून्यपि। वृथा भवन्ति राजेन्द्र भस्मन्याज्याहुतिर्यथा।।

etebhyo dattamātrāṇi dānāni subahūnyapi| vṛthā bhavanti rājendra bhasmanyājyāhutiryathā||

Verse 33

एतेषु यत्फलं किंचिद्भविष्यति कथंचन। राक्षसाश्च पिशाचाश्च तद्विलुंपन्ति हर्षिताः।।

eteṣu yatphalaṃ kiṃcidbhaviṣyati kathaṃcana| rākṣasāśca piśācāśca tadviluṃpanti harṣitāḥ||

Verse 34

वृथा ह्येतानि दत्तानि कथितानि समासतः। जीवितं तु वृथा येषां चच्छृणुष्व युधिष्ठिर।।

vṛthā hyetāni dattāni kathitāni samāsataḥ| jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ cacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira||

Verse 35

ये मां न प्रतिपद्यन्ते शङ्करं वा नराधमाः। ब्रैह्मणान्वा महीदेवान्वृथा जीवन्ति ते नराः।।

ye māṃ na pratipadyante śaṅkaraṃ vā narādhamāḥ| braihmaṇānvā mahīdevānvṛthā jīvanti te narāḥ||

Verse 36

हेतुशास्त्रेषु ये सक्ताः कुदृष्टिपथमाश्रिताः। देवान्निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः।।

hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipathamāśritāḥ| devānnindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ||

Verse 37

कुशलैः कृतशास्त्राणि पठित्वा ये नराधमाः। विप्रान्निन्दन्ति यज्ञांश्च वृथा जीवन्ति ते नराः।।

kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ| viprānnindanti yajñāṃśca vṛthā jīvanti te narāḥ||

Verse 38

ये दुर्गां वा कुमारं वा वायुमग्निं जलं रविम्। पितरं मातरं चैव गुरुमिन्द्रं निशाकरम्। मूढा निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः।।

ye durgāṃ vā kumāraṃ vā vāyumagniṃ jalaṃ ravim| pitaraṃ mātaraṃ caiva gurumindraṃ niśākaram| mūḍhā nindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ||

Verse 39

विद्यमाने धने यस्तु दानधर्मविवर्जितः। मृष्टमश्नाति यश्चैको वृथा जीवति सोपि च।।

vidyamāne dhane yastu dānadharmavivarjitaḥ| mṛṣṭamaśnāti yaścaiko vṛthā jīvati sopi ca||

Verse 40

वृथा जीवितमाख्यातं दानकालं ब्रवीमि ते।।

vṛthā jīvitamākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te||

Verse 41

तमोनिविष्टचित्तेन दत्तं दानं तु यद्भवेत्। तदस्य फलमश्नाति नरो गर्भगतो नृप।।

tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yadbhavet| tadasya phalamaśnāti naro garbhagato nṛpa||

Verse 42

ईर्ष्यामत्सरसंयुक्तो डंभार्थं चार्थकारणात्। ददाति दानं यो मर्त्यो बालभावे तदश्नुते।।

īrṣyāmatsarasaṃyukto ḍaṃbhārthaṃ cārthakāraṇāt| dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tadaśnute||

Verse 43

भोक्तं भोगमशक्तस्तु व्याधिभिः पीडितो भृशम्। ददाति दानं यो मर्त्यो वृद्धभावे तदश्नुते।।

bhoktaṃ bhogamaśaktastu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam| dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tadaśnute||

Verse 44

श्रद्धायुक्तः शुचिः स्नातः प्रसन्नेन्द्रियमानसः। ददाति दानं यो मर्त्यो यौवने स तदश्नुते।।

śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ| dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tadaśnute||

Verse 45

स्वयं नीत्वा तु यद्दानं भक्त्या पात्रे प्रदीयते। तत्सार्वकालिकं विद्धि दानमामरणान्तिकम्।।

svayaṃ nītvā tu yaddānaṃ bhaktyā pātre pradīyate| tatsārvakālikaṃ viddhi dānamāmaraṇāntikam||

Verse 46

राजसं सात्विकं चापि तामसं च युधिष्ठिर। दानं दानफलं चैव गतिं च त्रिविधां शृणु।।

rājasaṃ sātvikaṃ cāpi tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira| dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu||

Verse 47

दानं दातव्यमित्येव मतिं कृत्वा द्विजाय वै। उपकारवियुक्ताय यद्दत्तं तद्धि सात्विकम्।।

dānaṃ dātavyamityeva matiṃ kṛtvā dvijāya vai| upakāraviyuktāya yaddattaṃ taddhi sātvikam||

Verse 48

श्रोत्रियाय दरिद्राय बहुभृत्याय पाण्डव। दीयते यत्प्रहृष्टेन तत्सात्विकमुदाहृतम्।।

śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava| dīyate yatprahṛṣṭena tatsātvikamudāhṛtam||

Verse 49

वेदाक्षरविहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे। समृद्धाय च यद्दत्तं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।

vedākṣaravihīnāya yattu pūrvopakāriṇe| samṛddhāya ca yaddattaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam||

Verse 50

संबन्धिने च यद्दत्तं प्रमत्ताय च पाण्डव। फलार्थिभिरपात्राय तद्दानं राजसं स्मृतम्।।

saṃbandhine ca yaddattaṃ pramattāya ca pāṇḍava| phalārthibhirapātrāya taddānaṃ rājasaṃ smṛtam||

Verse 51

वैश्वदेवविहीनाय दानमश्रोत्रियाय च। दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम्।।

vaiśvadevavihīnāya dānamaśrotriyāya ca| dīyate taskarāyāpi taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam||

Verse 52

सरोषमवधूतं च क्लेशयुक्तमवज्ञया। सेवकाय च यद्दतं तत्तामसमुदाहृतम्।।

saroṣamavadhūtaṃ ca kleśayuktamavajñayā| sevakāya ca yaddataṃ tattāmasamudāhṛtam||

Verse 53

देवाः पितृगणाश्चैव मुनयश्चाग्नयस्तथा। सात्विकं दानमश्नन्ति तुष्यन्ति च नरेश्वर।।

devāḥ pitṛgaṇāścaiva munayaścāgnayastathā| sātvikaṃ dānamaśnanti tuṣyanti ca nareśvara||

Verse 54

दानवा दैत्यसङ्गाश्च ग्रहा यक्षाः सराक्षसाः। राजसं दानमश्नन्ति वर्जितं पितृदैवतैः।।

dānavā daityasaṅgāśca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ| rājasaṃ dānamaśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ||

Verse 55

पिशाचाः प्रेतसङ्घाश्च कश्मला ये मलीमसाः। तामसं दानमश्नन्ति गतिं च त्रिविधां शृणु।।

piśācāḥ pretasaṅghāśca kaśmalā ye malīmasāḥ| tāmasaṃ dānamaśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu||

Verse 56

सात्विकानां तु दानानामुत्तमं फलमश्नुते। मध्यमं राजसानां तु तामसानां तु पश्चिमम्।।

sātvikānāṃ tu dānānāmuttamaṃ phalamaśnute| madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam||

Verse 57

अभिगम्योपनीतानां दानानामुत्तमं फलम्। मध्यमं तु समाहूय जघन्यं याचते फलम्।।

abhigamyopanītānāṃ dānānāmuttamaṃ phalam| madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam||

Verse 58

अयाचितप्रदाता यः स याति गतिमुत्तमाम्। समाहूय तु यो दद्यान्मध्यमां स गतिं व्रजेत्। याचितो यश्च वै दद्याज्जघन्यां स गतिं व्रजेत्।।

ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatimuttamām| samāhūya tu yo dadyānmadhyamāṃ sa gatiṃ vrajet| yācito yaśca vai dadyājjaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet||

Verse 59

उत्तमा दैविकी ज्ञेया मध्यमा मानुषी गतिः। गतिर्जघन्या तिर्यक्षु गतिरेषा त्रिधा स्मृता।।

uttamā daivikī jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ| gatirjaghanyā tiryakṣu gatireṣā tridhā smṛtā||

Verse 60

पात्रभूतेषु विप्रेषु संस्थितेष्वाहिताग्निषु। यत्तु निक्षिप्यते दानमक्षयं संप्रकीर्तितम्।।

pātrabhūteṣu vipreṣu saṃsthiteṣvāhitāgniṣu| yattu nikṣipyate dānamakṣayaṃ saṃprakīrtitam||

Verse 61

श्रोत्रियाणां दरिद्राणां भरणं कुरु पार्थिव। समृद्धानां द्विजातीनां कुर्यास्तेषां तु रक्षणम्।।

śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva| samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāsteṣāṃ tu rakṣaṇam||

Verse 62

दरिद्रान्वित्तहीनांश्च प्रदानैः सुष्ठु पूजय। आतुरस्यैषधैः कार्यं नीरुजस्य किमौषधैः।।

daridrānvittahīnāṃśca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya| āturasyaiṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kimauṣadhaiḥ||

Verse 63

पापं प्रतिग्रहीतारं प्रदातुरपगच्छति। प्रतिग्रहीतुर्यत्पुण्यं प्रदातारमुपैति तत्। तस्माद्दानं सदा कार्यं परत्र हितमिच्छता।।

pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradāturapagacchati| pratigrahīturyatpuṇyaṃ pradātāramupaiti tat| tasmāddānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitamicchatā||

Verse 64

वेदविद्यावदातेषु सदा शूद्रान्नवर्जिषु। प्रयत्नेन विधातव्यो महादानमयो निधिः।।

vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu| prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ||

Verse 65

येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सहस्रस्येव लम्भनम्। भुक्तशेषस्य भक्तस्य तान्निमन्त्रय पाण्डव।।

yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam| bhuktaśeṣasya bhaktasya tānnimantraya pāṇḍava||

Verse 66

आमन्त्र्य तु निराशानि न कर्तव्यानि भारत। कुलानि सुदरिद्राणि तेषामाशा हता भवेत्।।

āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata| kulāni sudaridrāṇi teṣāmāśā hatā bhavet||

Verse 67

मद्भक्ता ये नरश्रेष्ठ मद्गता मत्परायणाः। मद्याजिनो मन्नियमास्तान्प्रयत्नेन पूजयेत्।।

madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ| madyājino manniyamāstānprayatnena pūjayet||

Verse 68

तेषां तु पावनायाहं नित्यमेव युधिष्ठिर। उभे सन्ध्येऽधितिष्ठामि ह्यस्कन्नं तद्व्रतं मम।।

teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityameva yudhiṣṭhira| ubhe sandhye'dhitiṣṭhāmi hyaskannaṃ tadvrataṃ mama||

Verse 69

तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं मद्भक्तैर्वीतकल्मषैः। सन्ध्याकाले तु जप्तव्यं सततं चात्मशुद्धये।।

tasmādaṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktairvītakalmaṣaiḥ| sandhyākāle tu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye||

Verse 70

अन्येषामपि विप्राणां किल्बिषं हि विनश्यति। उभे सन्ध्येप्युपासीत तस्माद्विप्रो विशुद्धये।

anyeṣāmapi viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi vinaśyati| ubhe sandhyepyupāsīta tasmādvipro viśuddhaye|

Verse 71

दैवे श्राद्धेपि विप्रः स नियोक्तव्योऽजुगुप्सया। जुगुप्सितस्तु यः श्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्।।

daive śrāddhepi vipraḥ sa niyoktavyo'jugupsayā| jugupsitastu yaḥ śrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam||

Verse 72

भारतं मानवो धर्मो वेदाः साङ्गाश्चिकित्सितम्। आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः।।

bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāścikitsitam| ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ||

Verse 73

न ब्राह्मणान्परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित्। महान्भवेत्परीवादो ब्राह्मणानां परीक्षणे।।

na brāhmaṇānparīkṣeta daive karmaṇi dharmavit| mahānbhavetparīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe||

Verse 74

ब्राह्मणानां परीवादं यः कुर्यात्स नराधमः। रासभानां शुनां योनिं गच्छेत्पुरुषदूषकः।।

brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryātsa narādhamaḥ| rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchetpuruṣadūṣakaḥ||

Verse 75

श्वत्वं प्राप्नोति निन्दित्वा परीवादात्खरो भवेत्। कृमिर्भवत्यभिभवात्कीटो भवति मत्सरात्।।

śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādātkharo bhavet| kṛmirbhavatyabhibhavātkīṭo bhavati matsarāt||

Verse 76

दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा प्राकृता वा सुसंस्कृताः। ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः।।

durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ| brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ||

Verse 77

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम्। नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन।।

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam| nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana||

Verse 78

एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम्। तस्मादेतत्प्रयत्नेन नावमन्येत बुद्धिमान्।।

etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam| tasmādetatprayatnena nāvamanyeta buddhimān||

Verse 79

यथा सर्वास्ववस्थासु पावको दैवतं महत्। तथा सर्वास्ववस्थासु ब्राह्मणो दैवतं महत्।।

yathā sarvāsvavasthāsu pāvako daivataṃ mahat| tathā sarvāsvavasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat||

Verse 80

व्यङ्गाः काणाश्च कुब्जाश्च वामनाङ्गास्तथैव च। सर्वे दैवे नियोक्तव्या व्यामिश्रा वेदपारगैः।।

vyaṅgāḥ kāṇāśca kubjāśca vāmanāṅgāstathaiva ca| sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ||

Verse 81

मन्युं नोत्पादयेत्तेषां न चारिष्टं समाचरेत्। मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शश्त्रपाणयः।।

manyuṃ notpādayetteṣāṃ na cāriṣṭaṃ samācaret| manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śaśtrapāṇayaḥ||

Verse 82

मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्। ब्राह्मणो हि महद्दैवं जातिमात्रेण जायते।।

manyunā ghnanti te śatrūnvajreṇendra ivāsurān| brāhmaṇo hi mahaddaivaṃ jātimātreṇa jāyate||

Verse 83

ब्राह्मणः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये। किं पुनर्ये च कौन्तेय सन्ध्यां नित्यमुपासते।।

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye| kiṃ punarye ca kaunteya sandhyāṃ nityamupāsate||

Verse 84

यस्यास्येन समश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः। कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः।।

yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ| kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ||

Verse 85

उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती। स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

utpattireva viprasya mūrtidharmasya śāśvatī| sa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate||

Verse 86

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च। आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः। तस्मात्ते नावमन्तव्या मद्भक्ता हि द्विजाः सदा।।

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca| ānṛśaṃsyādbrāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ| tasmātte nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā||

Verse 87

आरण्यकोपनिषदि ये तु पश्यन्ति मां द्विजाः। निगूढं निष्कलावस्थं तान्प्रयत्नेन पूजय।।

āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ| nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tānprayatnena pūjaya||

Verse 88

स्वगृहे वा प्रवासे वा दिवारात्रमथापि वा। श्रद्धया ब्राह्मणाः पूज्या मद्भक्ता ये च पाण्डव।।

svagṛhe vā pravāse vā divārātramathāpi vā| śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava||

Verse 89

नास्ति विप्रसमं दैवं नास्ति विप्रसमो गुरुः। नास्ति विप्रात्परो बन्धुर्नास्ति विप्रात्परो निधिः। नास्ति विप्रात्परं तीर्थं न पुण्यं ब्राह्मणात्परम्।

nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ| nāsti viprātparo bandhurnāsti viprātparo nidhiḥ| nāsti viprātparaṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇātparam|

Verse 90

न पवित्रं परं विप्रान्न द्विजात्पावनं परम्। नास्ति विप्राप्तरो धर्मो नास्ति विप्रात्परा गतिः।।

na pavitraṃ paraṃ viprānna dvijātpāvanaṃ param| nāsti viprāptaro dharmo nāsti viprātparā gatiḥ||

Verse 91

पापकर्मसमाक्षिप्तं पतन्तं नरके नरम्। त्रायते पात्रमप्येकं पात्रभूते तु तद्द्विजे।।

pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram| trāyate pātramapyekaṃ pātrabhūte tu taddvije||

Verse 92

बालाहिताग्नयो ये च शान्ताः शूद्रान्नवर्जिताः। मामर्चयन्ति तद्भक्तास्तेभ्यो दत्तमिहाक्षयम्।।

bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ| māmarcayanti tadbhaktāstebhyo dattamihākṣayam||

Verse 93

प्रदानैः पूजितो विप्रो वन्दितो वापि संस्कृतः। सम्भाषितो वा दृष्टो वा मद्भक्तो दिवमुन्नयेत्।।

pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃskṛtaḥ| sambhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divamunnayet||

Verse 94

ये पठन्ति नमस्यन्ति ध्यायन्ति पुरुषास्तु माम्। स तान्स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च नरः पापैः प्रमुच्यते।।

ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣāstu mām| sa tānspṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca naraḥ pāpaiḥ pramucyate||

Verse 95

मद्भक्ता मद्गतप्राणा मद्गीता मत्परायणाः। बीजयोनिविशुद्धा यै श्रोत्रियाः संयतेन्द्रियाः। शूद्रान्नविरता नित्यं ते पुनन्तीह दर्शनात्।।

madbhaktā madgataprāṇā madgītā matparāyaṇāḥ| bījayoniviśuddhā yai śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ| śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt||

Verse 96

स्वंय नीत्वा विशेषेण दानं तेषां गृहेष्वथ। निवापयेत्तु यद्भक्त्या तद्दानं कोटिसंमितम्।।

svaṃya nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣvatha| nivāpayettu yadbhaktyā taddānaṃ koṭisaṃmitam||

Verse 97

जाग्रतः स्वपतो वापि प्रवासेषु गृहेष्वथ। हृदये न प्रणश्यामि यस्य विप्रस्य भावतः।।

jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣvatha| hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ||

Verse 98

स पूजितो वा दृष्टो वा स्पृष्टो वापि द्विजोत्तमः। सम्भाषितो वा राजेन्द्र पुनात्येव नरं सदा।।

sa pūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ| sambhāṣito vā rājendra punātyeva naraṃ sadā||

Verse 99

एवं सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पाण्डव। मद्भक्तेभ्यः प्रदत्तानि स्वर्गमार्गप्रदानि वै।।

evaṃ sarvāsvavasthāsu sarvadānāni pāṇḍava| madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai||