Adhyaya 100

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति सुकृतिदुष्कृतिजनप्राप्यवैवस्वतपुरमार्गादिप्रतिपादनपूर्वकं तेषां तद्गमनप्रकारानुवर्णनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। देवदेवेश दैत्यघ्नि परं कौतूहलं हि मे। एतत्कथय सर्वज्ञ त्वद्भक्तस्य च केशव। मानुषस्य च लोकस्य धर्मलोकस्य चान्तरम्।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati sukṛtiduṣkṛtijanaprāpyavaivasvatapuramārgādipratipādanapūrvakaṃ teṣāṃ tadgamanaprakārānuvarṇanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| devadeveśa daityaghni paraṃ kautūhalaṃ hi me| etatkathaya sarvajña tvadbhaktasya ca keśava| mānuṣasya ca lokasya dharmalokasya cāntaram||

Verse 2

कीदृशं किंप्रमाणं वा किमधिष्ठानमेव च। तरन्ति मानुषा देव केनोपायेन माधव।।

kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kimadhiṣṭhānameva ca| taranti mānuṣā deva kenopāyena mādhava||

Verse 3

त्वगस्थिमांसनिर्मुक्ते पञ्चभूतविवर्जिते। कथयस्व महादेव सुखदुःखमशेषतः।।

tvagasthimāṃsanirmukte pañcabhūtavivarjite| kathayasva mahādeva sukhaduḥkhamaśeṣataḥ||

Verse 4

जीवस्य कर्मलोकेषु कर्मभिस्तु शुभाशुभैः। अनुबद्धस्य तैः पाशैर्नीयमानस्य दारुणैः।।

jīvasya karmalokeṣu karmabhistu śubhāśubhaiḥ| anubaddhasya taiḥ pāśairnīyamānasya dāruṇaiḥ||

Verse 5

मृत्युदूतैर्दुराधर्षैर्घोरैर्घोरपरक्रमैः। वध्यस्याक्षिप्यमाणस्य विद्रुतस्य यमाज्ञया।।

mṛtyudūtairdurādharṣairghorairghoraparakramaiḥ| vadhyasyākṣipyamāṇasya vidrutasya yamājñayā||

Verse 6

पुण्यपापकृदातिष्ठेत्सुखदुःखमशेषतः। यमदूतैर्द्रुराधर्षैर्नीयते वा कथं पुनः। किं वा तत्र गता देव कर्म कुर्वन्ति मानवाः।।

puṇyapāpakṛdātiṣṭhetsukhaduḥkhamaśeṣataḥ| yamadūtairdrurādharṣairnīyate vā kathaṃ punaḥ| kiṃ vā tatra gatā deva karma kurvanti mānavāḥ||

Verse 7

कथं धर्मपरा यान्ति देवताद्विजपूजकाः। कतं वा पापकर्माणो यान्ति प्रेतपुरं नराः।।

kathaṃ dharmaparā yānti devatādvijapūjakāḥ| kataṃ vā pāpakarmāṇo yānti pretapuraṃ narāḥ||

Verse 8

किं रूपं किं प्रमाणं वा वर्णः को वाऽस्य केशव। जीवस्य गच्छतो नित्यं यमलोकं ब्रवीहि मे।।

kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā varṇaḥ ko vā'sya keśava| jīvasya gacchato nityaṃ yamalokaṃ bravīhi me||

Verse 9

भगवानुवाच। शृणु राजन्यथावृतं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। तत्तेऽहं कथयिष्यामि मद्भक्तस्य नरेश्वर।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanyathāvṛtaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| tatte'haṃ kathayiṣyāmi madbhaktasya nareśvara||

Verse 10

षडशीतिसहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर। मानुष्यस्य च लोकस्य यमलोकस्य चान्तरम्।।

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira| mānuṣyasya ca lokasya yamalokasya cāntaram||

Verse 11

न तत्र वृक्षच्छाया वा न तटाकं सरोपि वा। न वाप्यो दीर्घिका वाऽपि न कूपो वा युधिष्ठिर।।

na tatra vṛkṣacchāyā vā na taṭākaṃ saropi vā| na vāpyo dīrghikā vā'pi na kūpo vā yudhiṣṭhira||

Verse 12

न मण्टपं सभा वाऽपि न प्रपा न निकेतनम्। न पर्वतो नदी वाऽपि न भूमेर्विवरं क्वचित्।।

na maṇṭapaṃ sabhā vā'pi na prapā na niketanam| na parvato nadī vā'pi na bhūmervivaraṃ kvacit||

Verse 13

न ग्रामो नाश्रमो वाऽपि नोद्यानं वा वनानि च। न किंचिदाश्रयस्थानं पथि तस्मिन्युधिष्ठिर।।

na grāmo nāśramo vā'pi nodyānaṃ vā vanāni ca| na kiṃcidāśrayasthānaṃ pathi tasminyudhiṣṭhira||

Verse 14

जन्तोर्हि प्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम्। कारणैस्त्यक्तदेहस्य प्राणैः कण्ठगतैः पुनः।।

jantorhi prāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam| kāraṇaistyaktadehasya prāṇaiḥ kaṇṭhagataiḥ punaḥ||

Verse 15

शरीराच्चाल्यते जीवो ह्यवशो मातरिश्वना। निर्गतो वायुभूतस्तु षट्कोशात्तु कलेवरात्।।

śarīrāccālyate jīvo hyavaśo mātariśvanā| nirgato vāyubhūtastu ṣaṭkośāttu kalevarāt||

Verse 16

शरीरमन्यत्तद्रूपं तद्वर्णं तत्प्रमाणतः। अदृश्यं तत्प्रविष्टस्तु सोप्यदृष्टोऽथ केनचित्।।

śarīramanyattadrūpaṃ tadvarṇaṃ tatpramāṇataḥ| adṛśyaṃ tatpraviṣṭastu sopyadṛṣṭo'tha kenacit||

Verse 17

सोन्तरात्मा देहवतामष्टाङ्गो यस्तु संचरेत्। छेदनाद्भेदनाद्दाहात्ताडनाद्वा न नश्यति।

sontarātmā dehavatāmaṣṭāṅgo yastu saṃcaret| chedanādbhedanāddāhāttāḍanādvā na naśyati|

Verse 18

नाना रूपधरैर्घौरैः प्रचण्डेश्चण्डसाधनैः। नीयमानो दुराधर्षैर्यमदूतैर्यमाज्ञया।।

nānā rūpadharairghauraiḥ pracaṇḍeścaṇḍasādhanaiḥ| nīyamāno durādharṣairyamadūtairyamājñayā||

Verse 19

पुत्रदारमयैः पाशैः संनिरूद्धोऽवशो बलात्। स्वकर्मभिश्चानुगतः कृतैः सुकृतदुष्कृतैः।।

putradāramayaiḥ pāśaiḥ saṃnirūddho'vaśo balāt| svakarmabhiścānugataḥ kṛtaiḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ||

Verse 20

आक्रन्दमानः करुणं बन्धुभिर्दुःखपीडितैः। त्यक्त्वा बन्धुजनं सर्वं निरपेक्षस्तु गच्छति।।

ākrandamānaḥ karuṇaṃ bandhubhirduḥkhapīḍitaiḥ| tyaktvā bandhujanaṃ sarvaṃ nirapekṣastu gacchati||

Verse 21

मातृभिः पितृभिश्चैव भ्रातृभिर्मातुलैस्तथा। दारैः पुत्रैर्वयस्यैश्च रुदद्भिस्त्यज्यते पुनः।।

mātṛbhiḥ pitṛbhiścaiva bhrātṛbhirmātulaistathā| dāraiḥ putrairvayasyaiśca rudadbhistyajyate punaḥ||

Verse 22

अदृश्यमानस्तैर्दीनैरश्रुपूर्णमुखेक्षणैः। स्वशरीरं परित्यज्य वायुभूतस्तु गच्छति।।

adṛśyamānastairdīnairaśrupūrṇamukhekṣaṇaiḥ| svaśarīraṃ parityajya vāyubhūtastu gacchati||

Verse 23

अन्धकारमपारं तं महाघेरं तमोवृतम्। दुःखान्तं दुष्प्रतारं च दुर्गमं पापकर्मणाम्।।

andhakāramapāraṃ taṃ mahāgheraṃ tamovṛtam| duḥkhāntaṃ duṣpratāraṃ ca durgamaṃ pāpakarmaṇām||

Verse 24

दुःसहायं दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम्। दुरापमतिदुःखं च पापिष्ठानां नरोत्तम।।

duḥsahāyaṃ durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam| durāpamatiduḥkhaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ narottama||

Verse 25

ऋषिभिः कथ्यमानं तत्पारंपर्येण पार्थिव। त्रासं जनचति प्रायः श्रूयमाणं कथास्वपि।।

ṛṣibhiḥ kathyamānaṃ tatpāraṃparyeṇa pārthiva| trāsaṃ janacati prāyaḥ śrūyamāṇaṃ kathāsvapi||

Verse 26

अवश्यं चैव गन्तव्यं तदध्वानं युधिष्ठिर। प्राप्तकालेन संत्यज्य बन्धून्भोगान्धनानि च।।

avaśyaṃ caiva gantavyaṃ tadadhvānaṃ yudhiṣṭhira| prāptakālena saṃtyajya bandhūnbhogāndhanāni ca||

Verse 27

जरायुजैरण्डजैश्च स्वेदजैरुद्भिदैस्तथा। जङ्गमैः स्थिरसंज्ञैश्च गन्तव्यं यमसादनम्।।

jarāyujairaṇḍajaiśca svedajairudbhidaistathā| jaṅgamaiḥ sthirasaṃjñaiśca gantavyaṃ yamasādanam||

Verse 28

देवासुरैर्मनुष्याद्यैर्वैवस्वतवशानुगैः। स्त्रीपुंनपुंसकैश्चापि पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः।।

devāsurairmanuṣyādyairvaivasvatavaśānugaiḥ| strīpuṃnapuṃsakaiścāpi pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ||

Verse 29

मध्यमैर्युवभिर्वाऽपि बालैर्वृद्धैस्तथैव च। जातमात्रैश्च गर्भस्थैर्गन्तव्यः स महापथः।।

madhyamairyuvabhirvā'pi bālairvṛddhaistathaiva ca| jātamātraiśca garbhasthairgantavyaḥ sa mahāpathaḥ||

Verse 30

पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा सन्ध्याकालेऽथवा पुनः। प्रदोषे वाऽर्धरात्रे वा प्रत्युषे वाऽप्युपस्थिते।।

pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā sandhyākāle'thavā punaḥ| pradoṣe vā'rdharātre vā pratyuṣe vā'pyupasthite||

Verse 31

प्रवासस्थैर्वनस्थैर्वा पर्वतस्थैर्जले स्थितैः। क्षेत्रस्थैर्वा नभःस्थेर्वा गृहमध्यगतैरपि।।

pravāsasthairvanasthairvā parvatasthairjale sthitaiḥ| kṣetrasthairvā nabhaḥsthervā gṛhamadhyagatairapi||

Verse 32

भुञ्जद्भिर्वा पिबद्भिर्वा खादद्भिर्वा नरोत्तम। आसीनैर्वा स्थितैर्वापि शयनीयगतैरपि। जाग्रद्भिर्वा प्रसुप्तैर्वा गन्तव्यः स महापथः।।

bhuñjadbhirvā pibadbhirvā khādadbhirvā narottama| āsīnairvā sthitairvāpi śayanīyagatairapi| jāgradbhirvā prasuptairvā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ||

Verse 33

मृत्युदूतैर्दुराधर्षैः प्रचण्डैश्चण्डसासनैः। आक्षिप्यमाणा ह्यवशाः प्रयान्ति यमसादनम्।।

mṛtyudūtairdurādharṣaiḥ pracaṇḍaiścaṇḍasāsanaiḥ| ākṣipyamāṇā hyavaśāḥ prayānti yamasādanam||

Verse 34

क्वचिद्भीतैः क्वचिन्मत्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित्क्वचित्। क्रन्दद्भिर्वेदनार्तैस्तु गन्तव्यं यमसादनम्।।

kvacidbhītaiḥ kvacinmattaiḥ praskhaladbhiḥ kvacitkvacit| krandadbhirvedanārtaistu gantavyaṃ yamasādanam||

Verse 35

निर्भर्त्स्यमानैरुद्विग्रैर्विधूतैर्भयविह्वलैः। तुद्यमानशरीरैश्च गन्तव्यं तर्जितैस्तथा।।

nirbhartsyamānairudvigrairvidhūtairbhayavihvalaiḥ| tudyamānaśarīraiśca gantavyaṃ tarjitaistathā||

Verse 36

कण्टकाकीर्णमार्गेण तप्तवालुकपांसुना। दह्यमानैस्तु गन्तव्यं नरैर्दानविवर्जितैः।।

kaṇṭakākīrṇamārgeṇa taptavālukapāṃsunā| dahyamānaistu gantavyaṃ narairdānavivarjitaiḥ||

Verse 37

काष्ठोपलशिलाघातैर्दण्डोल्मुककशाङ्कुशैः। हन्यमानैर्यमपुरं गन्तव्यं धर्मवर्जितैः।।

kāṣṭhopalaśilāghātairdaṇḍolmukakaśāṅkuśaiḥ| hanyamānairyamapuraṃ gantavyaṃ dharmavarjitaiḥ||

Verse 38

मेदःशोणितपूयाद्यैर्वक्त्रैर्गात्रैश्च सव्रणैः। दग्धक्षतजकीर्णैश्च गन्तव्यं जीवघातकैः।।

medaḥśoṇitapūyādyairvaktrairgātraiśca savraṇaiḥ| dagdhakṣatajakīrṇaiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ||

Verse 39

वेदनार्तैस्च कूजद्भिर्विक्रोशद्भिश्च विस्वरम्। वेदनार्तैः पतद्भिश्च गन्तव्यं जीवघातकैः।।

vedanārtaisca kūjadbhirvikrośadbhiśca visvaram| vedanārtaiḥ patadbhiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ||

Verse 40

भग्रपादोरुहस्तङ्गैर्भग्रजङ्घाशिरोधरैः। छिन्नकर्णोष्ठनासैश्च गन्तव्यं जीवघातकैः।।

bhagrapādoruhastaṅgairbhagrajaṅghāśirodharaiḥ| chinnakarṇoṣṭhanāsaiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ||

Verse 41

शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च शङ्कुतोमरसायकैः। तुद्यमानैस्तु शूलाग्रैर्गन्तव्यं जीवघातकैः।।

śaktibhirbhiṇḍipālaiśca śaṅkutomarasāyakaiḥ| tudyamānaistu śūlāgrairgantavyaṃ jīvaghātakaiḥ||

Verse 42

श्वभिर्व्याघ्रैर्वृकैः काकैर्भक्ष्यमाणाः समन्ततः। तुद्यमानाश्च गच्छन्ति राक्षसैर्मांसघातिभिः।।

śvabhirvyāghrairvṛkaiḥ kākairbhakṣyamāṇāḥ samantataḥ| tudyamānāśca gacchanti rākṣasairmāṃsaghātibhiḥ||

Verse 43

महिषैश्च मृगैश्चापि सूकरैः पृषतैस्तथा। भक्ष्यमाणैस्तदध्वानं गन्तव्यं मांसखादिभिः।।

mahiṣaiśca mṛgaiścāpi sūkaraiḥ pṛṣataistathā| bhakṣyamāṇaistadadhvānaṃ gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ||

Verse 44

सूचीसुतीक्ष्णतुण्डाभिर्मक्षिकाभिः समन्ततः। तुद्यमानैश्च गन्तव्यं पापिष्ठैर्बालघातकैः।।

sūcīsutīkṣṇatuṇḍābhirmakṣikābhiḥ samantataḥ| tudyamānaiśca gantavyaṃ pāpiṣṭhairbālaghātakaiḥ||

Verse 45

विस्रब्धं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा घ्रन्ति ये नराः। शस्त्रैर्निर्भिद्यमानैश्च गन्तव्यं यमसादनम्।।

visrabdhaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā ghranti ye narāḥ| śastrairnirbhidyamānaiśca gantavyaṃ yamasādanam||

Verse 46

खादयन्ति च ये जीवान्दुःखमापादयन्ति च। राक्षसैश्च श्वभिश्चैव भक्ष्यमाणा व्रजन्ति च।।

khādayanti ca ye jīvānduḥkhamāpādayanti ca| rākṣasaiśca śvabhiścaiva bhakṣyamāṇā vrajanti ca||

Verse 47

ये हरन्ति च वस्त्राणि शय्यां प्रावरणानि च। ते यान्ति विद्रुता नग्नाः पिशाचा इव तत्पथं।।

ye haranti ca vastrāṇi śayyāṃ prāvaraṇāni ca| te yānti vidrutā nagnāḥ piśācā iva tatpathaṃ||

Verse 48

गाश्च धान्यं हिरण्यं वा बलात्क्षेत्रं गृहं तथा। ये हरन्ति दुरात्मानः परस्वं पापकारिणः।।

gāśca dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā balātkṣetraṃ gṛhaṃ tathā| ye haranti durātmānaḥ parasvaṃ pāpakāriṇaḥ||

Verse 49

पाषाणैरुल्मुकैर्दण्डैः काष्ठघातैश्च चर्झरैः। हन्यमानैः क्षताकीर्णैर्नन्तव्यं तैर्यमालयम्।।

pāṣāṇairulmukairdaṇḍaiḥ kāṣṭhaghātaiśca carjharaiḥ| hanyamānaiḥ kṣatākīrṇairnantavyaṃ tairyamālayam||

Verse 50

ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः। आक्रोशन्तीह ये नित्यं प्रहरन्ति च ये द्विजान्।।

brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ| ākrośantīha ye nityaṃ praharanti ca ye dvijān||

Verse 51

शुष्ककण्ठा निबद्धास्ते छिन्नजिह्वाक्षिनासिकाः। पूयशोणितदुर्गन्धा भक्ष्यमाणाश्च जंबुकैः।।

śuṣkakaṇṭhā nibaddhāste chinnajihvākṣināsikāḥ| pūyaśoṇitadurgandhā bhakṣyamāṇāśca jaṃbukaiḥ||

Verse 52

चण्डालैर्भीषणैश्चण्डैस्तुद्यमानाः समन्ततः। क्रोशन्तः करुणं घोरं गच्छन्ति यमासादनम्।।

caṇḍālairbhīṣaṇaiścaṇḍaistudyamānāḥ samantataḥ| krośantaḥ karuṇaṃ ghoraṃ gacchanti yamāsādanam||

Verse 53

तत्र चापि गताः पापा विष्ठाकूपेष्वनेकशः। जीवन्तो वर्षकोटीस्तु क्लिश्यन्ते वेदनात्ततः।।

tatra cāpi gatāḥ pāpā viṣṭhākūpeṣvanekaśaḥ| jīvanto varṣakoṭīstu kliśyante vedanāttataḥ||

Verse 54

ततश्च मुक्ताः कालेन लोके चास्मिन्नराधमाः। विष्ठाक्रिमित्वं गच्छन्ति जन्मकोटिशतं नृप।।

tataśca muktāḥ kālena loke cāsminnarādhamāḥ| viṣṭhākrimitvaṃ gacchanti janmakoṭiśataṃ nṛpa||

Verse 55

विद्यमानधनैर्यैस्तु लोभडंभानृतान्वितैः। श्रोत्रियेभ्यो न दत्तानि दानानि कुरुपुङ्गव।।

vidyamānadhanairyaistu lobhaḍaṃbhānṛtānvitaiḥ| śrotriyebhyo na dattāni dānāni kurupuṅgava||

Verse 56

ग्रीवापाशनिबद्धास्ते हन्यमानाश्च राक्षसैः। क्षुत्पिपासाश्रमार्तास्तु यान्ति प्रेतपुरं नराः।।

grīvāpāśanibaddhāste hanyamānāśca rākṣasaiḥ| kṣutpipāsāśramārtāstu yānti pretapuraṃ narāḥ||

Verse 57

अदत्तदाना गच्छन्ति शुष्ककण्ठास्यतालुकाः। अन्नं पानीयसहितं प्रार्थयन्तः पुनःपुनः।।

adattadānā gacchanti śuṣkakaṇṭhāsyatālukāḥ| annaṃ pānīyasahitaṃ prārthayantaḥ punaḥpunaḥ||

Verse 58

स्वामिन्बुभक्षातृष्णार्ता गन्तुं नैवाद्य शक्नुमः। ममान्नं दीयतां स्वामिन्पानीयं दीयतां मम। इति ब्रुवन्तस्तैर्दूतैः प्राप्यन्ते वै यमालयम्।।

svāminbubhakṣātṛṣṇārtā gantuṃ naivādya śaknumaḥ| mamānnaṃ dīyatāṃ svāminpānīyaṃ dīyatāṃ mama| iti bruvantastairdūtaiḥ prāpyante vai yamālayam||

Verse 59

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोः पपात भुवि पाण्डवः। निस्संज्ञो भयसंत्रस्तो मूर्छया समभिप्लुतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ| nissaṃjño bhayasaṃtrasto mūrchayā samabhiplutaḥ||

Verse 60

ततो लब्ध्वा शनैः संज्ञां समाश्वस्तोच्युतेन सः। नेत्रे प्रक्षाल्य तोयेन भूयः केशवमब्रवीत्।।

tato labdhvā śanaiḥ saṃjñāṃ samāśvastocyutena saḥ| netre prakṣālya toyena bhūyaḥ keśavamabravīt||

Verse 61

भीतोस्म्यहं महादेव श्रुत्वा मार्गस्य विस्तरम्। केनोपायेन तं मार्गं तरन्ति पुरुषाः सुखम्।।

bhītosmyahaṃ mahādeva śrutvā mārgasya vistaram| kenopāyena taṃ mārgaṃ taranti puruṣāḥ sukham||

Verse 62

भगवानुवाच। इह ये धार्मिका लोके जीवगातविवर्जिताः। गुरुशुश्रूषणे युक्ता देवब्राह्मणपूजकाः।।

bhagavānuvāca| iha ye dhārmikā loke jīvagātavivarjitāḥ| guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ||

Verse 63

अस्मान्मानुष्यलोकात्ते समार्याः सहबान्धवाः। यमध्वानं तु गच्छन्ति यथावत्तं निबोध मे।।

asmānmānuṣyalokātte samāryāḥ sahabāndhavāḥ| yamadhvānaṃ tu gacchanti yathāvattaṃ nibodha me||

Verse 64

ब्राह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पाण्डव। ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्ते सुखं यान्ति तत्फलम्।।

brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pāṇḍava| ye prayacchanti viprebhyaste sukhaṃ yānti tatphalam||

Verse 65

अन्नं ये च प्रयच्छन्ति ब्राह्मणेभ्यः सुसंस्कृतम्। क्षोत्रियेभ्यो विशेषेण प्रीत्या परमया युताः।।

annaṃ ye ca prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃskṛtam| kṣotriyebhyo viśeṣeṇa prītyā paramayā yutāḥ||

Verse 66

ते विमानैर्महात्मानो यान्ति चित्रैर्यमालयम्। सेव्यमाना वरस्त्रीभिरप्सरोभिर्महापथम्।।

te vimānairmahātmāno yānti citrairyamālayam| sevyamānā varastrībhirapsarobhirmahāpatham||

Verse 67

ये च नित्यं प्रभाषन्ते सत्यं निष्कल्मषं वचः। ते च यान्त्यमलाभ्राभैर्विमानैर्वृषयोजितैः।।

ye ca nityaṃ prabhāṣante satyaṃ niṣkalmaṣaṃ vacaḥ| te ca yāntyamalābhrābhairvimānairvṛṣayojitaiḥ||

Verse 68

कपिलाद्यानि पुण्यानि गोप्रदानानि ये नराः। ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः।।

kapilādyāni puṇyāni gopradānāni ye narāḥ| brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti śrotriyebhyo viśeṣataḥ||

Verse 69

ते यान्त्यमलवर्णाभैर्विमानैर्वृषयोजितैः। वैवस्वतपुरं प्राप्य ह्यप्सरोभिर्निषेविताः।।

te yāntyamalavarṇābhairvimānairvṛṣayojitaiḥ| vaivasvatapuraṃ prāpya hyapsarobhirniṣevitāḥ||

Verse 70

उपानहौ च च्छत्रं च शयनान्यासनानि च। विप्रेभ्यो ये प्रयच्छन्ति वस्त्राण्याभरणानि च।।

upānahau ca cchatraṃ ca śayanānyāsanāni ca| viprebhyo ye prayacchanti vastrāṇyābharaṇāni ca||

Verse 71

ते यान्त्यश्वैर्वृषैर्वाऽपि कुञ्जरैरप्यलङ्कृताः। धर्मराजपुरं रम्यं सौवर्णच्छत्रशोभिताः।।

te yāntyaśvairvṛṣairvā'pi kuñjarairapyalaṅkṛtāḥ| dharmarājapuraṃ ramyaṃ sauvarṇacchatraśobhitāḥ||

Verse 72

ये च भक्ष्याणि दास्यन्ति भोज्यं पेयं तथैव च। स्निग्धान्नान्यापि विप्रेभ्यः श्रद्धया परया युताः।।

ye ca bhakṣyāṇi dāsyanti bhojyaṃ peyaṃ tathaiva ca| snigdhānnānyāpi viprebhyaḥ śraddhayā parayā yutāḥ||

Verse 73

ते यान्ति काञ्चनार्यानैः सुखं वैवस्वतालयम्। वरस्त्रीभिर्यथाकामं सेव्यमानाः सहस्रशः।।

te yānti kāñcanāryānaiḥ sukhaṃ vaivasvatālayam| varastrībhiryathākāmaṃ sevyamānāḥ sahasraśaḥ||

Verse 74

ये च क्षीरं प्रयच्छन्ति घृतं दधि गुडं मधु। ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नेन श्रद्दधानाः सुसंस्कृताः।।

ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu| brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śraddadhānāḥ susaṃskṛtāḥ||

Verse 75

चक्रवाकप्रयुक्तैस्तु यानै रुक्ममयैः शुभैः। यान्ति गन्धर्ववादित्रैः सेव्यमाना यमालयम्।।

cakravākaprayuktaistu yānai rukmamayaiḥ śubhaiḥ| yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam||

Verse 76

ये फलानि प्रयच्छन्ति पुष्पाणि सुरभीणि च। हंसयुक्तैर्विमानैस्तु यान्ति धर्मपुरं नराः।।

ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca| haṃsayuktairvimānaistu yānti dharmapuraṃ narāḥ||

Verse 77

ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो विचित्रान्नं घृताप्लुतम्। ते व्रजनत्यमलाभ्राभैर्विमानैर्वायुवेगिभिः। पुरं तत्प्रेतनाथस्य नानाजनसमाकुलम्।

ye prayacchanti viprebhyo vicitrānnaṃ ghṛtāplutam| te vrajanatyamalābhrābhairvimānairvāyuvegibhiḥ| puraṃ tatpretanāthasya nānājanasamākulam|

Verse 78

पानीयं ये प्रयच्छन्ति सर्वभूतप्रजीवनम्। ते सुतृप्ताः सुखं यान्ति भवनैर्हंसचोदितैः।।

pānīyaṃ ye prayacchanti sarvabhūtaprajīvanam| te sutṛptāḥ sukhaṃ yānti bhavanairhaṃsacoditaiḥ||

Verse 79

ये तिलं तिलधेनुं वा धृतधेनुमथापि च। श्रोत्रियेभ्यः प्रयच्छन्ति सौम्यभावसमन्विताः।।

ye tilaṃ tiladhenuṃ vā dhṛtadhenumathāpi ca| śrotriyebhyaḥ prayacchanti saumyabhāvasamanvitāḥ||

Verse 80

सूर्यमण्डलसंकाशैर्यानैस्ते यान्ति निर्मलैः। गीयमानैस्तु गन्धर्वैर्वैवस्वतपुरं नृप।।

sūryamaṇḍalasaṃkāśairyānaiste yānti nirmalaiḥ| gīyamānaistu gandharvairvaivasvatapuraṃ nṛpa||

Verse 81

येषां वाप्यश्च कूपाश्च तटाकानि सरांसि च। दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सजलाश्च जलाशयाः।।

yeṣāṃ vāpyaśca kūpāśca taṭākāni sarāṃsi ca| dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca sajalāśca jalāśayāḥ||

Verse 82

यानैस्ते यान्ति चन्द्राभैर्दिव्यघण्टानिनादितैः। चामरैस्तालवृन्तैश्च वीज्यमाना महाप्रभाः। नित्यतृप्ता महात्मानो गच्छन्ति यमसादनम्।।

yānaiste yānti candrābhairdivyaghaṇṭānināditaiḥ| cāmaraistālavṛntaiśca vījyamānā mahāprabhāḥ| nityatṛptā mahātmāno gacchanti yamasādanam||

Verse 83

येषां देवगृहाणीह चित्राण्यायतनानि च। मनोहराणि कान्तानि दर्शनीयानि भान्ति च।।

yeṣāṃ devagṛhāṇīha citrāṇyāyatanāni ca| manoharāṇi kāntāni darśanīyāni bhānti ca||

Verse 84

ते व्रजन्त्यमलाभ्राभैर्विमानैर्वायुवेगिभिः। पुरं तत्प्रेतनाथस्य नानाजनपदाकुलम्।।

te vrajantyamalābhrābhairvimānairvāyuvegibhiḥ| puraṃ tatpretanāthasya nānājanapadākulam||

Verse 85

वैवस्वतं च पश्यन्ति सुखचित्तं सुखस्थितम्। यमेन पूजिता यान्ति देवसालोक्यतां ततः।।

vaivasvataṃ ca paśyanti sukhacittaṃ sukhasthitam| yamena pūjitā yānti devasālokyatāṃ tataḥ||

Verse 86

देवानुद्दिश्य लोकेषु प्रपासु करकोद्धृतम्। शीतलं सलिलं रम्यं तृषितेभ्यो दिशन्ति ये। ते तु तृप्ति परां यान्ति प्राप्य सौख्यं महापथम्।।

devānuddiśya lokeṣu prapāsu karakoddhṛtam| śītalaṃ salilaṃ ramyaṃ tṛṣitebhyo diśanti ye| te tu tṛpti parāṃ yānti prāpya saukhyaṃ mahāpatham||

Verse 87

काष्ठपादुकदा यान्ति तदध्वानं सुखं नराः। सौवर्णमणिपीठे तु पादं कृत्वा स्थोत्तमे।।

kāṣṭhapādukadā yānti tadadhvānaṃ sukhaṃ narāḥ| sauvarṇamaṇipīṭhe tu pādaṃ kṛtvā sthottame||

Verse 88

आरामान्वृक्षषण्डांश्च रोपयन्ति च ये नराः। संवर्धयन्ति चाव्यग्रं फलपुष्पोपशोभितम्।।

ārāmānvṛkṣaṣaṇḍāṃśca ropayanti ca ye narāḥ| saṃvardhayanti cāvyagraṃ phalapuṣpopaśobhitam||

Verse 89

वृक्षच्छायासु रम्यासु शीतलासु स्वलङ्कृताः। यान्ति ते वाहनैर्दिव्यैः पूज्यमाना मुहुर्मुहुः।

vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṅkṛtāḥ| yānti te vāhanairdivyaiḥ pūjyamānā muhurmuhuḥ|

Verse 90

सेव्यमानाः सुरूपाभिरुत्तमाभिः प्रयत्नतः। स्त्रीभिः कनकवर्णाभिर्यथाकामं यथासुखम्।।

sevyamānāḥ surūpābhiruttamābhiḥ prayatnataḥ| strībhiḥ kanakavarṇābhiryathākāmaṃ yathāsukham||

Verse 91

अश्वयानं तु गोयानं हस्तियानमथापि च। ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो विमानैः कनकोपमैः।।

aśvayānaṃ tu goyānaṃ hastiyānamathāpi ca| ye prayacchanti viprebhyo vimānaiḥ kanakopamaiḥ||

Verse 92

सुवर्णं रजतं वाऽपि विद्रुमं मौक्तिकं तथा। ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति विमानैः कनकोज्ज्वलैः। ते व्रजन्ति वरस्त्रीभिः सेव्यमाना यथासुखम्।।

suvarṇaṃ rajataṃ vā'pi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā| ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kanakojjvalaiḥ| te vrajanti varastrībhiḥ sevyamānā yathāsukham||

Verse 93

भूमिदा यान्ति तं लोकं सर्वकामैः सुतर्पिताः। उदितादित्यसंकाशैर्विमानैर्वृषयोजितैः।।

bhūmidā yānti taṃ lokaṃ sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ| uditādityasaṃkāśairvimānairvṛṣayojitaiḥ||

Verse 94

कन्यां ये च प्रयच्छन्ति विप्राय श्रोत्रियाय च। दिव्यकन्यावृता यान्ति विमानैस्ते यमालयम्।।

kanyāṃ ye ca prayacchanti viprāya śrotriyāya ca| divyakanyāvṛtā yānti vimānaiste yamālayam||

Verse 95

सुगन्धान्गन्धसंयोगान्पुष्पाणि सुरभीणि च। प्रयच्छन्ति द्विजाग्रेभ्यो भक्तया परमया युताः।।

sugandhāngandhasaṃyogānpuṣpāṇi surabhīṇi ca| prayacchanti dvijāgrebhyo bhaktayā paramayā yutāḥ||

Verse 96

सुगन्धाः धर्मपुरं यानैर्विचित्रैरप्यलङ्कृताः।। यान्ति धर्मपुरं यानैर्विचित्रैरप्यलङ्कृताः।।

sugandhāḥ dharmapuraṃ yānairvicitrairapyalaṅkṛtāḥ|| yānti dharmapuraṃ yānairvicitrairapyalaṅkṛtāḥ||

Verse 97

दीपया यान्ति यानैश्च द्योतयन्तो दिशो दश। आदित्यसदृशाकारैर्दीप्यमाना इवाग्नयः।।

dīpayā yānti yānaiśca dyotayanto diśo daśa| ādityasadṛśākārairdīpyamānā ivāgnayaḥ||

Verse 98

गृहावसथदातारो गृहैः काञ्चनवेदिकैः। व्रजन्ति बालसूर्याभैर्धर्मराजपुरं नराः।।

gṛhāvasathadātāro gṛhaiḥ kāñcanavedikaiḥ| vrajanti bālasūryābhairdharmarājapuraṃ narāḥ||

Verse 99

जलभाजनदातारः कुण्डिकाकरकप्रदाः। पूज्यमाना वरस्त्रीभिर्यान्ति तृप्ता महागजैः।।

jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ| pūjyamānā varastrībhiryānti tṛptā mahāgajaiḥ||

Verse 100

पादाभ्यङ्गं शिरोभ्यह्गं पानं पादोदकं तथा। ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्ते यान्त्यश्वैर्यमालयम्।।

pādābhyaṅgaṃ śirobhyahgaṃ pānaṃ pādodakaṃ tathā| ye prayacchanti viprebhyaste yāntyaśvairyamālayam||

Verse 101

विश्रामायन्ति ये विप्राञ्श्रान्तानध्वनि कर्शितान्। चक्रवाकप्रयुक्तेन यान्ति यानेन तेऽपि च।।

viśrāmāyanti ye viprāñśrāntānadhvani karśitān| cakravākaprayuktena yānti yānena te'pi ca||

Verse 102

स्वागतेन च यो विप्रान्पूजयेदासनेन च। स गच्छति तदध्वानं सुखं परमनिर्वृतः।।

svāgatena ca yo viprānpūjayedāsanena ca| sa gacchati tadadhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ||

Verse 103

नमो ब्रह्मण्यदेवेति यो मां दृष्ट्वाऽभिवादयेत्। व्रतीवं प्रयतो नित्यं स सुखं तत्पदं व्रजेत्।।

namo brahmaṇyadeveti yo māṃ dṛṣṭvā'bhivādayet| vratīvaṃ prayato nityaṃ sa sukhaṃ tatpadaṃ vrajet||

Verse 104

नमः सर्वसहाभ्यश्चेत्यभिख्याय दिनेदिने। नमस्करोति नित्यं गां स सुखं याति तत्पथं।।

namaḥ sarvasahābhyaścetyabhikhyāya dinedine| namaskaroti nityaṃ gāṃ sa sukhaṃ yāti tatpathaṃ||

Verse 105

नमोस्तु प्रियदत्तायेत्येवंवादी दिनेदिने। भूमिमाक्रमते प्रातः सयनादुत्थितश्च यः।।

namostu priyadattāyetyevaṃvādī dinedine| bhūmimākramate prātaḥ sayanādutthitaśca yaḥ||

Verse 106

सर्वकामैः स तृप्तात्मा सर्वभूषणभूषितः। याति यानेन दिव्येन सुकं वैवस्वतालयम्।।

sarvakāmaiḥ sa tṛptātmā sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ| yāti yānena divyena sukaṃ vaivasvatālayam||

Verse 107

अनत्तराशिनो ये तु डंभानृतविवर्जिताः। तेऽपि सारसयुक्तेन यान्ति यानेन वै सुखम्।।

anattarāśino ye tu ḍaṃbhānṛtavivarjitāḥ| te'pi sārasayuktena yānti yānena vai sukham||

Verse 108

ये चाप्येकेन भुक्तेन डंभानृतविवर्जिताः। हंसयुक्तैर्विमानैस्तु सुखं यान्ति यमालयम्।।

ye cāpyekena bhuktena ḍaṃbhānṛtavivarjitāḥ| haṃsayuktairvimānaistu sukhaṃ yānti yamālayam||

Verse 109

चतुर्थेन च भुक्तेन वर्तन्ते ये जितेन्द्रियाः। यान्ति ते धर्मनगरं यानैर्बर्हिणयोजितैः।।

caturthena ca bhuktena vartante ye jitendriyāḥ| yānti te dharmanagaraṃ yānairbarhiṇayojitaiḥ||

Verse 110

तृतीयदिवसेनेह भुञ्जते ये जितेन्द्रियाः। तेऽपि हस्तिरथं यान्ति तत्पथं कनकोज्ज्वलैः।।

tṛtīyadivaseneha bhuñjate ye jitendriyāḥ| te'pi hastirathaṃ yānti tatpathaṃ kanakojjvalaiḥ||

Verse 111

षष्ठान्नकालिको यस्तु वर्षमेकं तु वर्तते। कामक्रोधवनिर्मुक्तः शुचिर्नित्यं जितेन्द्रियः। स याति कुञ्जरस्थैस्तु जयशब्दरवैर्युतः।।

ṣaṣṭhānnakāliko yastu varṣamekaṃ tu vartate| kāmakrodhavanirmuktaḥ śucirnityaṃ jitendriyaḥ| sa yāti kuñjarasthaistu jayaśabdaravairyutaḥ||

Verse 112

पक्षोपवासिनो यान्ति यानैः शार्दूलयोजितैः। धर्मराजपूरं रम्यं दिव्यस्त्रीगणसेवितम्।।

pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ| dharmarājapūraṃ ramyaṃ divyastrīgaṇasevitam||

Verse 113

ये च मासोपवासं वै कुर्वते संयतेन्द्रियाः। तेऽपि सूर्यादयप्रख्यैर्यान्ति यानैर्यमालयम्।।

ye ca māsopavāsaṃ vai kurvate saṃyatendriyāḥ| te'pi sūryādayaprakhyairyānti yānairyamālayam||

Verse 114

अग्निप्रवेशं यश्चापि कुरुते मद्गतात्मना। स यात्यग्निप्रकाशेन विमानेन यमालयम्।।

agnipraveśaṃ yaścāpi kurute madgatātmanā| sa yātyagniprakāśena vimānena yamālayam||

Verse 115

गोकृते स्त्रीकृते चैव हत्वा विप्रकृतेऽपि च। ते यान्त्यमरकन्याभिः सेव्यमाना रविप्रभाः।।

gokṛte strīkṛte caiva hatvā viprakṛte'pi ca| te yāntyamarakanyābhiḥ sevyamānā raviprabhāḥ||

Verse 116

ये च कुर्वन्ति मद्भक्तास्तीर्थयात्रां जितेन्द्रियाः। ते पन्थानं महात्मानो यानैर्यान्ति सुनिर्वृताः।।

ye ca kurvanti madbhaktāstīrthayātrāṃ jitendriyāḥ| te panthānaṃ mahātmāno yānairyānti sunirvṛtāḥ||

Verse 117

ये यजन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। हंससारससंयुक्तैर्यानैस्ते यान्ति तत्पथम्।।

ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ| haṃsasārasasaṃyuktairyānaiste yānti tatpatham||

Verse 118

परपीडामकृत्वैव भृत्यान्बिभ्रति ये नराः। तत्पथं ससुखं यान्ति विमानैः काञ्चनोज्ज्वलैः।।

parapīḍāmakṛtvaiva bhṛtyānbibhrati ye narāḥ| tatpathaṃ sasukhaṃ yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ||

Verse 119

ये समाः सर्वभूतेषु जीवानामभयप्रदाः। क्रोधलोभविनिर्मुक्ता निगृहीतेन्द्रियास्तथा।

ye samāḥ sarvabhūteṣu jīvānāmabhayapradāḥ| krodhalobhavinirmuktā nigṛhītendriyāstathā|

Verse 120

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशैर्विमानैस्ते महाप्रभाः। यान्ति वैवस्वतपुरं देवगन्धर्वसेविताः।।

pūrṇacandrapratīkāśairvimānaiste mahāprabhāḥ| yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ||

Verse 121

ये मामेकान्तभावेन देवं त्र्यंबकमेव वा। पूजयन्ति नमस्यन्ति स्तुवन्ति च दिनेदिने। धर्मराजपुरं यान्ति यानैस्तेऽर्कसमप्रभैः।।

ye māmekāntabhāvena devaṃ tryaṃbakameva vā| pūjayanti namasyanti stuvanti ca dinedine| dharmarājapuraṃ yānti yānaiste'rkasamaprabhaiḥ||

Verse 122

पूजितास्तत्र धर्मेण स्वयं माल्यादिभिः शुभैः। यान्त्येव धर्मलोकं वा रुद्रलोकमथापि वा।।

pūjitāstatra dharmeṇa svayaṃ mālyādibhiḥ śubhaiḥ| yāntyeva dharmalokaṃ vā rudralokamathāpi vā||