Adhyaya 97

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति चातुर्वर्ण्यधर्मनिरूपणम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। एवमात्मोद्भवं सर्वं यगदुद्दिश्य केशवः। धर्मान्धर्मात्मजस्याथ पुण्यानकथयत्प्रभुः।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati cāturvarṇyadharmanirūpaṇam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| evamātmodbhavaṃ sarvaṃ yagaduddiśya keśavaḥ| dharmāndharmātmajasyātha puṇyānakathayatprabhuḥ||

Verse 2

शृणु पाण्डव तत्वेन पवित्रं पापनाशनम्। कथ्यमानं मया पुण्यं धर्मशास्त्रफलं महत्।।

śṛṇu pāṇḍava tatvena pavitraṃ pāpanāśanam| kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ dharmaśāstraphalaṃ mahat||

Verse 3

यः शृणोति शुचिर्भूत्वा एकचित्तस्तपोयुतः। स्वर्ग्यं यशस्यामायुष्यं धर्मं ज्ञेयं युधिष्ठिर।।

yaḥ śṛṇoti śucirbhūtvā ekacittastapoyutaḥ| svargyaṃ yaśasyāmāyuṣyaṃ dharmaṃ jñeyaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 4

श्रद्दधानस्य तस्येह यत्पापं पूर्वसंचितम्। विनश्यत्याशु तत्सर्वं मद्भक्तस्य विशेषतः।।

śraddadhānasya tasyeha yatpāpaṃ pūrvasaṃcitam| vinaśyatyāśu tatsarvaṃ madbhaktasya viśeṣataḥ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। एवं श्रुत्वा वचः पुण्यं सत्यं केशवभाषितम्। प्रहृष्टमनसो भूत्वा चिन्तयन्तोऽद्भुतं परम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ śrutvā vacaḥ puṇyaṃ satyaṃ keśavabhāṣitam| prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto'dbhutaṃ param||

Verse 6

देवब्रह्मर्षयः सर्वे गन्धर्वाप्सरसस्तथा। भूता यक्षग्रहाश्चैव गुह्यका भुजगास्तथा।।

devabrahmarṣayaḥ sarve gandharvāpsarasastathā| bhūtā yakṣagrahāścaiva guhyakā bhujagāstathā||

Verse 7

वालखिल्या महात्मानो योगिनस्तत्वदर्शिनः। तथा भागवताश्चापि पञ्चकालमुपासकाः।।

vālakhilyā mahātmāno yoginastatvadarśinaḥ| tathā bhāgavatāścāpi pañcakālamupāsakāḥ||

Verse 8

कौतूहलसमाविष्टाः प्रहृष्टैन्द्रियमानसाः। श्रोतुकामाः परं धर्मं वैष्णवं धर्मशासनम्। हृदि कर्तुं च तद्वाक्यं प्रणेमुः शिरसा नताः।।

kautūhalasamāviṣṭāḥ prahṛṣṭaindriyamānasāḥ| śrotukāmāḥ paraṃ dharmaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam| hṛdi kartuṃ ca tadvākyaṃ praṇemuḥ śirasā natāḥ||

Verse 9

ततस्तान्वासुदेवेन दृष्टान्दिव्येन चक्षुषा। विमुक्तपापानालोक्य प्रणम्य शिरसा हरिम्। पप्रच्छ केशवं धर्मं धर्मपुत्रः प्रतापवान्।।

tatastānvāsudevena dṛṣṭāndivyena cakṣuṣā| vimuktapāpānālokya praṇamya śirasā harim| papraccha keśavaṃ dharmaṃ dharmaputraḥ pratāpavān||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। कीदृशी ब्राह्मणस्याथ क्षत्रियस्यापि कीदृशी। वैश्यस्य कीदृशी देव गतिः शूद्रस्य कीदृशी।।

yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśī brāhmaṇasyātha kṣatriyasyāpi kīdṛśī| vaiśyasya kīdṛśī deva gatiḥ śūdrasya kīdṛśī||

Verse 11

कथं बध्येत पाशेन ब्राह्मणस्तु यमालये। क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा शूद्रो वा बध्यते कथम्। एतत्कर्मफलं ब्रूहि लोकनाथ नमोस्तु ते।।

kathaṃ badhyeta pāśena brāhmaṇastu yamālaye| kṣatriyo vātha vaiśyo vā śūdro vā badhyate katham| etatkarmaphalaṃ brūhi lokanātha namostu te||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। पृष्टोऽथ केशवो ह्येवं धर्मपुत्रेण धीमता। उवाच संसारगतिं चातुर्वर्ण्यस्य कर्मजाम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pṛṣṭo'tha keśavo hyevaṃ dharmaputreṇa dhīmatā| uvāca saṃsāragatiṃ cāturvarṇyasya karmajām||

Verse 13

भगवानुवाच। शृणु वर्णक्रमेणैव धर्मं धर्मभृतां वर। नास्ति किंचिन्नरश्रेष्ठ ब्राह्मणस्य तु दुष्कृतम्।।

bhagavānuvāca| śṛṇu varṇakrameṇaiva dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara| nāsti kiṃcinnaraśreṣṭha brāhmaṇasya tu duṣkṛtam||

Verse 14

शिखांयज्ञोपवीता ये सन्ध्यां ये चाप्युपासते। यैश्च पूर्णाहुतिः प्राप्ता विधिवज्जुह्वते च ये।।

śikhāṃyajñopavītā ye sandhyāṃ ye cāpyupāsate| yaiśca pūrṇāhutiḥ prāptā vidhivajjuhvate ca ye||

Verse 15

वैश्वदेवं च ये चक्रुः पूजयन्त्यतिथींश्च ये। नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च जपयज्ञपराश्च ये।।

vaiśvadevaṃ ca ye cakruḥ pūjayantyatithīṃśca ye| nityaṃ svādhyāyaśīlāśca japayajñaparāśca ye||

Verse 16

सायंप्रातर्हुताशाश्च शूद्रभोजनवर्जिताः। डंभानृतविमुक्ताश्च स्वदारनिरताश्च ये। पञ्चयज्ञपरा ये च येऽग्निहोत्रमुपासते।।

sāyaṃprātarhutāśāśca śūdrabhojanavarjitāḥ| ḍaṃbhānṛtavimuktāśca svadāraniratāśca ye| pañcayajñaparā ye ca ye'gnihotramupāsate||

Verse 17

दहन्ति दुष्कृतं येषां हूयमानास्त्रयोऽग्नयः। नष्टदुष्कृतकर्माणो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते।।

dahanti duṣkṛtaṃ yeṣāṃ hūyamānāstrayo'gnayaḥ| naṣṭaduṣkṛtakarmāṇo brahmalokaṃ vrajanti te||

Verse 18

ब्रह्मलोके पुनः कामं गन्धर्वैर्ब्रह्मगायकैः। उद्गीयमानाः प्रयतैः पूज्यमानाः स्वयंभुवा। ब्रह्मिलोके प्रमोदन्ते यावदाभूतसंप्लुवम्।।

brahmaloke punaḥ kāmaṃ gandharvairbrahmagāyakaiḥ| udgīyamānāḥ prayataiḥ pūjyamānāḥ svayaṃbhuvā| brahmiloke pramodante yāvadābhūtasaṃpluvam||

Verse 19

क्षत्रियोपि स्थितो राज्ये स्वधर्मपरिपालकः। सम्यक्प्रजाः पालयिता षड्भागनिरतः सदा।।

kṣatriyopi sthito rājye svadharmaparipālakaḥ| samyakprajāḥ pālayitā ṣaḍbhāganirataḥ sadā||

Verse 20

यज्ञदानरतो धीरः स्वदारनिरतः सदा। शास्त्रानुसारी तत्वज्ञः प्रजाकार्यपरायणः।।

yajñadānarato dhīraḥ svadāranirataḥ sadā| śāstrānusārī tatvajñaḥ prajākāryaparāyaṇaḥ||

Verse 21

विप्रेभ्यः कामदो नित्यं भृत्यानां भरणे रतः। सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः। क्षत्रियोप्युत्तमां याति गतिं देवनिषेविताम्।।

viprebhyaḥ kāmado nityaṃ bhṛtyānāṃ bharaṇe rataḥ| satyasandhaḥ śucirnityaṃ lobhaḍaṃbhavivarjitaḥ| kṣatriyopyuttamāṃ yāti gatiṃ devaniṣevitām||

Verse 22

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु गन्धर्वैश्च विशेषतः। सेव्यमानो महातेजाः क्रीडते शक्रपूजितः।।

tatra divyāpsarobhistu gandharvaiśca viśeṣataḥ| sevyamāno mahātejāḥ krīḍate śakrapūjitaḥ||

Verse 23

चतुर्थगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा तत्र देववत्। इह मानुष्यलोके तु चतुर्वेदी द्विजो भवेत्।।

caturthagāni vai triṃśatkrīḍitvā tatra devavat| iha mānuṣyaloke tu caturvedī dvijo bhavet||

Verse 24

कृषिगोपालनिरतो धर्मानवेषणतत्परः। दानधर्मेपि निरतो विप्रशुश्रूषकस्तथा।।

kṛṣigopālanirato dharmānaveṣaṇatatparaḥ| dānadharmepi nirato vipraśuśrūṣakastathā||

Verse 25

सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः। ऋजुः स्वदारनिरतो हिंसाद्रोहविवर्जितः।।

satyasandhaḥ śucirnityaṃ lobhaḍaṃbhavivarjitaḥ| ṛjuḥ svadāranirato hiṃsādrohavivarjitaḥ||

Verse 26

वणिग्धर्मान्नमुञ्चन्वै देवब्राह्मणपूजकः। वैश्यः स्वर्गतिमाप्नोति पूज्यमानोप्सरोगणैः।।

vaṇigdharmānnamuñcanvai devabrāhmaṇapūjakaḥ| vaiśyaḥ svargatimāpnoti pūjyamānopsarogaṇaiḥ||

Verse 27

चतुर्युगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा दश पञ्च च। इह मानुष्यलोके च राजा भवति वीर्यवान्।।

caturyugāni vai triṃśatkrīḍitvā daśa pañca ca| iha mānuṣyaloke ca rājā bhavati vīryavān||

Verse 28

सुवर्णकोट्यः पञ्चाशद्रत्नानां च शतं तथा। हस्त्यश्वरश्वसंयुक्तो महाभोगांश्च सेवते।।

suvarṇakoṭyaḥ pañcāśadratnānāṃ ca śataṃ tathā| hastyaśvaraśvasaṃyukto mahābhogāṃśca sevate||

Verse 29

त्रयाणामपि वर्णानां शुश्रूषानिरतः सदा। विशेषतस्तु विप्राणां दासवद्यस्तु तिष्टति।।

trayāṇāmapi varṇānāṃ śuśrūṣānirataḥ sadā| viśeṣatastu viprāṇāṃ dāsavadyastu tiṣṭati||

Verse 30

अयाचितप्रदाता च सत्यशौचसमन्वितः। गुरुदेवार्चनरतः परदारविवर्जितः।।

ayācitapradātā ca satyaśaucasamanvitaḥ| gurudevārcanarataḥ paradāravivarjitaḥ||

Verse 31

परपीडामकृत्वैव भत्यवर्गं बिभर्ति यः। शूद्रोपि स्वर्गमाप्नोति जीवानामभयप्रदः।।

parapīḍāmakṛtvaiva bhatyavargaṃ bibharti yaḥ| śūdropi svargamāpnoti jīvānāmabhayapradaḥ||

Verse 32

स स्वर्गकलोके क्रीडित्वा वर्षकोटिं महातपाः। इह मानुषलोके तु वैश्यो धनपतिर्भवेत्।।

sa svargakaloke krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ| iha mānuṣaloke tu vaiśyo dhanapatirbhavet||

Verse 33

एवं धर्मात्परं नास्ति महत्संसारमोक्षणम्। न च धर्मात्पर किंचित्पापकर्मव्यपोहनम्।।

evaṃ dharmātparaṃ nāsti mahatsaṃsāramokṣaṇam| na ca dharmātpara kiṃcitpāpakarmavyapohanam||

Verse 34

तस्माद्धर्मः सदा कार्यो मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्। न हि धर्मानुरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम्।।

tasmāddharmaḥ sadā kāryo mānuṣyaṃ prāpya durlabham| na hi dharmānuraktānāṃ loke kiṃcana durlabham||

Verse 35

स्वयंभुविहितो धर्मो यो यस्येह नरेश्वर। स तेन क्षपयेत्पापं सम्यगाचरितेन च ।।

svayaṃbhuvihito dharmo yo yasyeha nareśvara| sa tena kṣapayetpāpaṃ samyagācaritena ca ||

Verse 36

सहजं यद्भदेत्कर्म न तत्त्याज्यं हि केनचित्। स एव तस्य धर्मो हि तेन सिद्धिं स गच्छति।।

sahajaṃ yadbhadetkarma na tattyājyaṃ hi kenacit| sa eva tasya dharmo hi tena siddhiṃ sa gacchati||

Verse 37

विगुणोपि स्वधर्मस्तु पापकर्म व्यपोहति। एवमेव तु धर्मोपि क्षीयते पापवर्धनात्।।

viguṇopi svadharmastu pāpakarma vyapohati| evameva tu dharmopi kṣīyate pāpavardhanāt||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। भगवन्देवदेवेश श्रोतुं कौतूहलं हि मे। शुभस्याप्यशुभस्यापि क्षयवृद्धी यथाक्रमम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhagavandevadeveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me| śubhasyāpyaśubhasyāpi kṣayavṛddhī yathākramam||

Verse 39

भगवानुवाच। शृणु पार्थिव तत्सर्वं धर्मसूक्ष्मं सनातनम्। दुर्विज्ञेयतमं नित्यं यत्र मग्ना महाजनाः।।

bhagavānuvāca| śṛṇu pārthiva tatsarvaṃ dharmasūkṣmaṃ sanātanam| durvijñeyatamaṃ nityaṃ yatra magnā mahājanāḥ||

Verse 40

यथैव शीतमुदकमुष्णेन बहुना वृतम्। भवेत्तु तत्क्षणादुष्णं शीतत्वं च विनश्यति।।

yathaiva śītamudakamuṣṇena bahunā vṛtam| bhavettu tatkṣaṇāduṣṇaṃ śītatvaṃ ca vinaśyati||

Verse 41

यथोष्णं वा भवेदल्पं शीतेन बहुना वृतम्। शीतलं च भवेत्सर्वमुष्णत्वं च विनश्यति।।

yathoṣṇaṃ vā bhavedalpaṃ śītena bahunā vṛtam| śītalaṃ ca bhavetsarvamuṣṇatvaṃ ca vinaśyati||

Verse 42

एवं च यद्भवेद्भूरि सुकृतं वाऽपि दुष्कृतम्। तदल्पं क्षपयेच्छीघ्रं नात्र कार्या विचारणा।।

evaṃ ca yadbhavedbhūri sukṛtaṃ vā'pi duṣkṛtam| tadalpaṃ kṣapayecchīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 43

समत्वे सति राजेन्द्र तयोः सुकृतपापयोः। गूहितस्य भवेद्वृद्धिः कीर्तितस्य भवेत्क्षयः।।

samatve sati rājendra tayoḥ sukṛtapāpayoḥ| gūhitasya bhavedvṛddhiḥ kīrtitasya bhavetkṣayaḥ||

Verse 44

ख्यापनेनानुतापेन प्रायः पापं विनश्यति। तथा कृतस्तु राजेन्द्र धर्मो नश्यति मानद।।

khyāpanenānutāpena prāyaḥ pāpaṃ vinaśyati| tathā kṛtastu rājendra dharmo naśyati mānada||

Verse 45

तावुभौ गूहितौ सम्यग्वृद्धिं यातो न संशयः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न पापं गूहयेद्बुधः।।

tāvubhau gūhitau samyagvṛddhiṃ yāto na saṃśayaḥ| tasmātsarvaprayatnena na pāpaṃ gūhayedbudhaḥ||

Verse 46

तस्मादेतत्प्रयत्नेनि कीर्तयेत्क्षयकारणात्। तस्मात्संकीर्तयेत्पापं नित्यं धर्मं च गूहयेत्।।

tasmādetatprayatneni kīrtayetkṣayakāraṇāt| tasmātsaṃkīrtayetpāpaṃ nityaṃ dharmaṃ ca gūhayet||