Adhyaya 94

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति पशुहिंसां विनैव ध्यानदानादिभिरेव यज्ञफलसंसिद्धौ दृष्टान्ततयाऽगस्त्ययज्ञप्रकारकथनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। धर्मागतेन त्यागेन भगवन्सर्वमस्ति चेत्। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि भाषितुम्।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati paśuhiṃsāṃ vinaiva dhyānadānādibhireva yajñaphalasaṃsiddhau dṛṣṭāntatayā'gastyayajñaprakārakathanam|| 1 || janamejaya uvāca| dharmāgatena tyāgena bhagavansarvamasti cet| etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi bhāṣitum||

Verse 2

तस्योञ्छवृत्तेर्यद्वृत्तं सक्तुदाने फलं महत्। कथितं तु मम ब्रह्मंस्तथ्यमेतदसंशयम्।।

tasyoñchavṛtteryadvṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat| kathitaṃ tu mama brahmaṃstathyametadasaṃśayam||

Verse 3

कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमो भवेत्। एतदर्हसि मे वक्तुं निखिलेन द्विजर्षभ।।

kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet| etadarhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अगस्त्यस्य महायज्ञे पुरावृत्तमरिंदम।।

vaiśampāyana uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| agastyasya mahāyajñe purāvṛttamariṃdama||

Verse 5

पुराऽगस्त्यो महातेजा दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्। प्रविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः।।

purā'gastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm| praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ||

Verse 6

तत्राग्निकल्पा होतार आसन्सत्रे महात्मनः। मूलाहाराः फलाहाराश्चाश्मकुट्टा मरीचिपाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वि चतुर्नवतितमोऽध्यायः।। 94 ।।

tatrāgnikalpā hotāra āsansatre mahātmanaḥ| mūlāhārāḥ phalāhārāścāśmakuṭṭā marīcipāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvi caturnavatitamo'dhyāyaḥ|| 94 ||

Verse 7

परिपृष्टिका वैघसिकाः प्रसङ्ख्यानास्तथैव च। यतयो भिक्षवश्चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः।। मरीचिपाश्चन्द्रमरीचिपानमातृप्ताः।।

paripṛṣṭikā vaighasikāḥ prasaṅkhyānāstathaiva ca| yatayo bhikṣavaścātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ|| marīcipāścandramarīcipānamātṛptāḥ||

Verse 8

सर्वे प्रत्यक्षधर्माणो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। दमे स्थिताश्च सर्वे ते हिंसादंभविवर्जिताः।।

sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ| dame sthitāśca sarve te hiṃsādaṃbhavivarjitāḥ||

Verse 9

वृत्ते शुद्धे स्थिता नित्यमिन्द्रियैश्चाप्यबाधिताः। उपातिष्ठन्त तं यज्ञं यजन्तस्ते महर्षयः।।

vṛtte śuddhe sthitā nityamindriyaiścāpyabādhitāḥ| upātiṣṭhanta taṃ yajñaṃ yajantaste maharṣayaḥ||

Verse 10

यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम्। तस्मिन्सत्रे तु यद्वृत्तं यद्योग्यं च तदाऽभवत्।।

yathāśaktyā bhagavatā tadannaṃ samupārjitam| tasminsatre tu yadvṛttaṃ yadyogyaṃ ca tadā'bhavat||

Verse 11

तथा ह्यनेकैर्मुनिभिर्महान्तः क्रतवः कृताः। एवंविधे त्वगस्त्यस्य वर्तमाने तथाऽध्वरे। न ववर्ष सहस्राक्षस्तदा भरतसत्तम।।

tathā hyanekairmunibhirmahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ| evaṃvidhe tvagastyasya vartamāne tathā'dhvare| na vavarṣa sahasrākṣastadā bharatasattama||

Verse 12

ततः कर्मान्तरे राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः। कथेयमभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम्।।

tataḥ karmāntare rājannagastyasya mahātmanaḥ| katheyamabhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām||

Verse 13

अगस्त्यो यजमानोसौ ददात्यन्नं विमत्सरः। न च वर्षति पर्जन्यः कथमन्नं भविष्यति।।

agastyo yajamānosau dadātyannaṃ vimatsaraḥ| na ca varṣati parjanyaḥ kathamannaṃ bhaviṣyati||

Verse 14

सत्रं चेदं महद्विप्रा मुनेर्द्वादशवार्षिकम्। न वर्षिष्यति देवश्च वर्षाण्येतानि द्वादश।।

satraṃ cedaṃ mahadviprā munerdvādaśavārṣikam| na varṣiṣyati devaśca varṣāṇyetāni dvādaśa||

Verse 15

एतद्भवन्तः संचिन्त्य महर्षेरस्य धीमतः। अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुमर्हन्त्यनुग्रहम्।।

etadbhavantaḥ saṃcintya maharṣerasya dhīmataḥ| agastyasyātitapasaḥ kartumarhantyanugraham||

Verse 16

इत्येवमुक्ते वचने ततोऽगस्त्यः प्रतापवान्। प्रोवाच वाक्यं स तदा प्रसाद्य शिरसा मुनीन्।।

ityevamukte vacane tato'gastyaḥ pratāpavān| provāca vākyaṃ sa tadā prasādya śirasā munīn||

Verse 17

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः। चिन्तायज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः।। परिपृष्टं चेदेव गृह्णन्ति नान्यथा मे परिपृष्टिकाः। प्रसंख्यानास्तत्कालमात्रसंग्रहाः।।

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ| cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhireṣa sanātanaḥ|| paripṛṣṭaṃ cedeva gṛhṇanti nānyathā me paripṛṣṭikāḥ| prasaṃkhyānāstatkālamātrasaṃgrahāḥ||

Verse 18

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः। स्पर्शयज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः।। चिन्तायज्ञं मानसं यज्ञम्। संकल्पमात्रेणैव देवानृषीश्च तर्पयिष्यामीत्यर्थ।।

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ| sparśayajñaṃ kariṣyāmi vidhireṣa sanātanaḥ|| cintāyajñaṃ mānasaṃ yajñam| saṃkalpamātreṇaiva devānṛṣīśca tarpayiṣyāmītyartha||

Verse 19

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः। व्यायामेनाहरिष्यामि यज्ञानेतान्यतव्रतः।। स्पर्शयज्ञं उपाहृतद्रव्यस्य व्ययमकृत्वा तत्स्पर्शेनैव तांस्तर्पयिष्यामि। एवं दृष्टियज्ञोपि ज्ञेयः।।

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ| vyāyāmenāhariṣyāmi yajñānetānyatavrataḥ|| sparśayajñaṃ upāhṛtadravyasya vyayamakṛtvā tatsparśenaiva tāṃstarpayiṣyāmi| evaṃ dṛṣṭiyajñopi jñeyaḥ||

Verse 20

बीजयज्ञो मयाऽयं वै बहुवर्षसमाचितः। बीजैर्हितं करिष्यामि नात्र विघ्नो भविष्यति।।

bījayajño mayā'yaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ| bījairhitaṃ kariṣyāmi nātra vighno bhaviṣyati||

Verse 21

नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथञ्चन। वर्षिष्यतीह वा देवो नवा वर्षं भविष्यति।।

nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathañcana| varṣiṣyatīha vā devo navā varṣaṃ bhaviṣyati||

Verse 22

अथवाऽभ्यर्थनामिन्द्रो न करिष्यति कामतः। स्वयमिन्द्रो भविष्यामि जीवयिष्यामि च प्रजाः।।

athavā'bhyarthanāmindro na kariṣyati kāmataḥ| svayamindro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ||

Verse 23

यो यदाहारजातश्च स तथैव भविष्यति। विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनरतीव हि।।

yo yadāhārajātaśca sa tathaiva bhaviṣyati| viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punaratīva hi||

Verse 24

अद्येह स्वर्णमभ्येतु यच्चान्यद्वसु दुर्लभम्। त्रिषु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागम्यतां स्वयम्।।

adyeha svarṇamabhyetu yaccānyadvasu durlabham| triṣu lokeṣu yaccāsti tadihāgamyatāṃ svayam||

Verse 25

दिव्याश्चाप्सरसां सङ्घा गन्धर्वाश्च सकिन्नराः। विश्वावसुश्च ये चान्ये तेऽप्युपासन्तु मे मखम्।।

divyāścāpsarasāṃ saṅghā gandharvāśca sakinnarāḥ| viśvāvasuśca ye cānye te'pyupāsantu me makham||

Verse 26

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च यत्किंचिद्वसु विद्यते। सर्वं तदिह यज्ञेषु स्वयमेवोपतिष्ठतु।।

uttarebhyaḥ kurubhyaśca yatkiṃcidvasu vidyate| sarvaṃ tadiha yajñeṣu svayamevopatiṣṭhatu||

Verse 27

स्वर्गः स्वर्गसदश्चैवक धर्मश्च स्वयमेव तु। इत्युक्ते सर्वमेवैतदभवत्तपसा मुनेः। तस्य दीप्ताग्निमहसस्त्वगस्त्यस्यातितेजसः।।

svargaḥ svargasadaścaivaka dharmaśca svayameva tu| ityukte sarvamevaitadabhavattapasā muneḥ| tasya dīptāgnimahasastvagastyasyātitejasaḥ||

Verse 28

ततस्ते मुनयो हृष्टा ददृशुस्तपसो बलम्। विस्मिता वचनं प्राहुरिदं सर्वे महार्थवत्।।

tataste munayo hṛṣṭā dadṛśustapaso balam| vismitā vacanaṃ prāhuridaṃ sarve mahārthavat||

Verse 29

प्रीताः स्म तव वाक्येन न त्विच्छामस्तपोवनम्। तैरेव यज्ञैस्तुष्टाः स्य न्यायेनेच्छामहे वयम्।। व्यायामेन शरीरक्लेशेन। ध्येयात्मना हरिष्यामि हति झ.पाठः।।

prītāḥ sma tava vākyena na tvicchāmastapovanam| taireva yajñaistuṣṭāḥ sya nyāyenecchāmahe vayam|| vyāyāmena śarīrakleśena| dhyeyātmanā hariṣyāmi hati jha.pāṭhaḥ||

Verse 30

यज्ञं दीक्षां तथा होमान्यच्चान्यन्मृगयामहे। तयोस्संधर्षितैर्यज्ञैर्नान्यतो मृगयामहे।।

yajñaṃ dīkṣāṃ tathā homānyaccānyanmṛgayāmahe| tayossaṃdharṣitairyajñairnānyato mṛgayāmahe||

Verse 31

न्यायेनोपार्जिताहाराः स्वकर्माभिरता वयम्। वेदांश्च ब्रह्मचर्येण न्यायतः प्रार्थयामहे।।

nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmābhiratā vayam| vedāṃśca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe||

Verse 32

न्यायेनोत्तरकालं च गृहेभ्यो निःसृता वयम्। धर्मदृष्टैर्विधिद्वारैस्तपस्तप्स्यामहे वयम्।।

nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam| dharmadṛṣṭairvidhidvāraistapastapsyāmahe vayam||

Verse 33

भवतः सम्यगिष्टा तु बुद्धिर्हिसाविवर्जिता। एतामहिंसा यज्ञेषु ब्रूयास्त्वं सततं प्रभो।।

bhavataḥ samyagiṣṭā tu buddhirhisāvivarjitā| etāmahiṃsā yajñeṣu brūyāstvaṃ satataṃ prabho||

Verse 34

प्रीतास्ततो भविष्यामो वयं तु द्विजसत्तम। विसर्जिताः समाप्तौ च सत्रादस्माद्व्रजामहे।।

prītāstato bhaviṣyāmo vayaṃ tu dvijasattama| visarjitāḥ samāptau ca satrādasmādvrajāmahe||

Verse 35

तथा कथयतां तेषां देवराजः पुरंदरः। ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपोबलम्।।

tathā kathayatāṃ teṣāṃ devarājaḥ puraṃdaraḥ| vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam||

Verse 36

आसमाप्तेश्च यज्ञस्य तस्यामितपराक्रमः। निकामवर्षी पर्जन्यो बभूव जनमेजय।।

āsamāpteśca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ| nikāmavarṣī parjanyo babhūva janamejaya||

Verse 37

प्रसादयामास च तमगस्त्यं त्रिदशेश्वरः। स्वयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम्।।

prasādayāmāsa ca tamagastyaṃ tridaśeśvaraḥ| svayamabhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim||

Verse 38

ततो यज्ञसमाप्तौ तान्विससर्ज महामुनीन्। अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि।।

tato yajñasamāptau tānvisasarja mahāmunīn| agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi||