Adhyaya 93

Verse 1

जनमेजयेन नकुलेन यज्ञनिन्दाकारणं पृष्टेन वैशंपायनेन तंप्रति सत्यदानतपोभिरेव स्वर्गादिसिद्धौ पशुहिंसाहेतुयज्ञस्य नातिप्रशस्ततरत्वमिति नकुलाभिप्रायवर्णनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसका महर्षयः। शान्तिव्यवस्थिता विप्राः शमे दम इति प्रभो।।

janamejayena nakulena yajñanindākāraṇaṃ pṛṣṭena vaiśaṃpāyanena taṃprati satyadānatapobhireva svargādisiddhau paśuhiṃsāhetuyajñasya nātipraśastataratvamiti nakulābhiprāyavarṇanam|| 1 || janamejaya uvāca| yajñe saktā nṛpatayastapaḥsakā maharṣayaḥ| śāntivyavasthitā viprāḥ śame dama iti prabho||

Verse 2

तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किञ्चिदिह दृश्यते। इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतदसंशयम्।।

tasmādyajñaphalaistulyaṃ na kiñcidiha dṛśyate| iti me vartate buddhistathā caitadasaṃśayam||

Verse 3

यज्ञैरिष्ट्वा तु बहवो राजानो द्विजसत्तमाः। इह कीर्ति परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमितो गताः।।

yajñairiṣṭvā tu bahavo rājāno dvijasattamāḥ| iha kīrti parāṃ prāpya pretya svargamito gatāḥ||

Verse 4

देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। देवराज्यं महातेजाःक प्राप्तवानखिलं विभुः।।

devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ| devarājyaṃ mahātejāḥka prāptavānakhilaṃ vibhuḥ||

Verse 5

अतो युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः। सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च।।

ato yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ| sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca||

Verse 6

अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम्। अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः।।

atha kasmātsa nakulo garhayāmāsa taṃ kratum| aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñastasya mahātmanaḥ||

Verse 7

वैशम्पायन उवाच। यज्ञस्य विधिमग्र्यं वै फलं चापि नराधिप। गदतः शृणु मे राजन्यथावदिह भारत।।

vaiśampāyana uvāca| yajñasya vidhimagryaṃ vai phalaṃ cāpi narādhipa| gadataḥ śṛṇu me rājanyathāvadiha bhārata||

Verse 8

पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः। ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि।।

purā śakrasya yajataḥ sarva ūcurmaharṣayaḥ| ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi||

Verse 9

हूयमाने तथा वह्नौ होत्रा गुणसमन्विते। देवष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु।।

hūyamāne tathā vahnau hotrā guṇasamanvite| devaṣvāhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu||

Verse 10

सुप्रतीतैस्तथा विप्रैः स्वागमैः सुस्वरैर्नृप। अश्रान्तैश्चापि लघुभिरध्वर्युवृषभैस्तथा।।

supratītaistathā vipraiḥ svāgamaiḥ susvarairnṛpa| aśrāntaiścāpi laghubhiradhvaryuvṛṣabhaistathā||

Verse 11

आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ। महर्षयो महाराज बभूवुः कृपयाऽन्विताः।।

ālambhasamaye tasmingṛhīteṣu paśuṣvatha| maharṣayo mahārāja babhūvuḥ kṛpayā'nvitāḥ||

Verse 12

ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः। ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः।।

tato dīnānpaśūndṛṣṭvā ṛṣayaste tapodhanāḥ| ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ||

Verse 13

अपरिज्ञानमेतत्ते महान्तं धर्ममिच्छतः। सन्ति यज्ञे बहुगुणा विधिदृष्टाः पुरंदर।। ।। इती श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः।। 93 ।।

aparijñānametatte mahāntaṃ dharmamicchataḥ| santi yajñe bahuguṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara|| || itī śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi trinavatitamo'dhyāyaḥ|| 93 ||

Verse 14

धर्मोपघातकस्त्वेष समारंभस्तव प्रभो। नायं धर्मकृतो यज्ञो न हिंसा धर्म उच्यते।।

dharmopaghātakastveṣa samāraṃbhastava prabho| nāyaṃ dharmakṛto yajño na hiṃsā dharma ucyate||

Verse 15

आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि चेच्छसि। विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत्।।

āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi cecchasi| vidhidṛṣṭena yajñena dharmaste sumahānbhavet||

Verse 16

यज्ञं बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितेः। एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्तयानोसि गम्यते।। नहि यज्ञे पशुगणाः इति झ.पाठः।।

yajñaṃ bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣiteḥ| eṣa dharmo mahāñśakra cintayānosi gamyate|| nahi yajñe paśugaṇāḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 17

शतक्रतुस्तु तद्वाक्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशं गतः।।

śatakratustu tadvākyamṛṣibhistattvadarśibhiḥ| uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśaṃ gataḥ||

Verse 18

तेषां विवादः सुमहाञ्शक्रयज्ञे तपस्विनाम्। जङ्गमैः स्थावरैर्वाऽपि यष्टव्यमिति भारत।।

teṣāṃ vivādaḥ sumahāñśakrayajñe tapasvinām| jaṅgamaiḥ sthāvarairvā'pi yaṣṭavyamiti bhārata||

Verse 19

ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः। अभिसंधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम्।।

te tu khinnā vivādena ṛṣayastattvadarśinaḥ| abhisaṃdhāya śakreṇa papracchurnṛpatiṃ vasum||

Verse 20

धर्मसंशयमापन्नान्सत्यं ब्रूहि महामते। महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपसत्तम। यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथो बीजैरजैरिति।। त्रिवर्षपरमोषितैः पुराणैः।।

dharmasaṃśayamāpannānsatyaṃ brūhi mahāmate| mahābhāga kathaṃ yajñeṣvāgamo nṛpasattama| yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatho bījairajairiti|| trivarṣaparamoṣitaiḥ purāṇaiḥ||

Verse 21

तच्छ्रुत्वा तु वसुस्तेषामविचार्य बलाबलम्। यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति प्रोवाच पार्थिवः।।

tacchrutvā tu vasusteṣāmavicārya balābalam| yathopanītairyaṣṭavyamiti provāca pārthivaḥ||

Verse 22

एवमुक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम्। उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनामीश्वरः प्रभुः।।

evamuktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam| uktveha vitathaṃ rājaṃścedīnāmīśvaraḥ prabhuḥ||

Verse 23

तस्मान्नि वाच्यं ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशये। प्रजापतिमपाहाय स्वयंभुवमृते प्रभुम्।।

tasmānni vācyaṃ hyekena bahujñenāpi saṃśaye| prajāpatimapāhāya svayaṃbhuvamṛte prabhum||

Verse 24

तेन दत्तानि दानानि पापेनाशुद्धबुद्धिना। तानि सर्वाण्यनादृत्य नश्यन्ति विपुलान्यपि।।

tena dattāni dānāni pāpenāśuddhabuddhinā| tāni sarvāṇyanādṛtya naśyanti vipulānyapi||

Verse 25

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः। दानेन कीर्तिर्भवति न प्रेत्येह च दुर्मतेः।।

tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ| dānena kīrtirbhavati na pretyeha ca durmateḥ||

Verse 26

अन्यायोपगतं द्रव्यमभीक्ष्णं यो ह्यपण्डितः। धर्माभिकाङ्क्षी त्यजति न स धर्मफलं लभेत्।।

anyāyopagataṃ dravyamabhīkṣṇaṃ yo hyapaṇḍitaḥ| dharmābhikāṅkṣī tyajati na sa dharmaphalaṃ labhet||

Verse 27

धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारणम्।।

dharmavaitaṃsiko yastu pāpātmā puruṣādhamaḥ| dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakāraṇam||

Verse 28

पापेन कर्मणा विप्रो धनं प्राप्य निरङ्कुशः। रागमोहान्वितः सोन्ते कलुषां गतिमश्नुते।।

pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ prāpya niraṅkuśaḥ| rāgamohānvitaḥ sonte kaluṣāṃ gatimaśnute||

Verse 29

अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशं गतः। यज्ञं करोति भूतानि पापेनाशुद्धबुद्धिना।।

api saṃcayabuddhirhi lobhamohavaśaṃ gataḥ| yajñaṃ karoti bhūtāni pāpenāśuddhabuddhinā||

Verse 30

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्यो हि दद्याद्यजेत वा। न तस्य स फलं प्रेत्य भुंक्ते पापधनागमात्।।

evaṃ labdhvā dhanaṃ mohādyo hi dadyādyajeta vā| na tasya sa phalaṃ pretya bhuṃkte pāpadhanāgamāt||

Verse 31

उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः। दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धार्मिकाः।।

uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ| dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svaryānti dhārmikāḥ||

Verse 32

एष धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा। ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा।।

eṣa dharmo mahāyogo dānaṃ bhūtadayā tathā| brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośo dhṛtiḥ kṣamā||

Verse 33

सनातनस्य धर्मस्य फलमेतत्सनातनम्। श्रूयन्ते हि पुरावृत्ता विश्वामित्रादयो नृपाः।।

sanātanasya dharmasya phalametatsanātanam| śrūyante hi purāvṛttā viśvāmitrādayo nṛpāḥ||

Verse 34

विश्वामित्रोसितश्चैवं जनसश्च महीपतिः। कक्षसेनार्ष्टिसेनौ च सिन्धुद्वीपश्च पार्थिवः।।

viśvāmitrositaścaivaṃ janasaśca mahīpatiḥ| kakṣasenārṣṭisenau ca sindhudvīpaśca pārthivaḥ||

Verse 35

एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः। नृपाः सत्यैश्च दानैश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः।।

ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ| nṛpāḥ satyaiśca dānaiśca nyāyalabdhaistapodhanāḥ||

Verse 36

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास्तपः। दानधर्माग्निना शुद्धास्ते स्वर्गं यान्ति भारत।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritāstapaḥ| dānadharmāgninā śuddhāste svargaṃ yānti bhārata||