Adhyaya 90

Verse 1

युधिष्ठिरेणाश्वमेधसमापनानन्तरं राज्ञां यथोचितं संमानपूर्वकं स्वस्वदेशान्प्रति प्रस्थापनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। श्रपयित्वा पशूनन्यान्विधिवद्द्विजसत्तमाः। तं तुरङ्गं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातयः।।

yudhiṣṭhireṇāśvamedhasamāpanānantaraṃ rājñāṃ yathocitaṃ saṃmānapūrvakaṃ svasvadeśānprati prasthāpanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| śrapayitvā paśūnanyānvidhivaddvijasattamāḥ| taṃ turaṅgaṃ yathāśāstramālabhanta dvijātayaḥ||

Verse 2

ततः संज्ञप्य तुरगंक विधिवद्याजकर्षभाः। उपसंवेशयांचक्रुस्ततस्तां द्रुपदात्मजाम्। कलाभिस्तिसृभी राजन्यथाविधि मनस्विनीम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि नवतितमोऽध्यायः।। 90 ।।

tataḥ saṃjñapya turagaṃka vidhivadyājakarṣabhāḥ| upasaṃveśayāṃcakrustatastāṃ drupadātmajām| kalābhistisṛbhī rājanyathāvidhi manasvinīm|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ|| 90 ||

Verse 3

उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं द्विजातयः। श्रपयामासुरव्यग्रा विधिवद्भरतर्षभ।।

uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijātayaḥ| śrapayāmāsuravyagrā vidhivadbharatarṣabha||

Verse 4

तं वपाधूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजैः। उपाजिघ्रद्यथासास्त्रं सर्वपापापहं तदा।।

taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaiḥ| upājighradyathāsāstraṃ sarvapāpāpahaṃ tadā||

Verse 5

शिष्टान्यङ्गानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप। तान्यग्रौ जुहुवुर्धीराः समस्ताः षोडशर्त्विजः।। संज्ञप्य हिंसित्वा तुरगम्। तस्य समीपे तिसृभिः कलाभिः कलनाभिः मन्त्रद्रव्यश्रद्दाख्याभिरुपेतां द्रौपदीं उपसंवेशयां चक्रुः।।

śiṣṭānyaṅgāni yānyāsaṃstasyāśvasya narādhipa| tānyagrau juhuvurdhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ|| saṃjñapya hiṃsitvā turagam| tasya samīpe tisṛbhiḥ kalābhiḥ kalanābhiḥ mantradravyaśraddākhyābhirupetāṃ draupadīṃ upasaṃveśayāṃ cakruḥ||

Verse 6

संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं यज्ञं शक्रतेजसः। व्यासः सशिष्यो भगवान्वर्धयामास तं नृपम्।। अङ्गानि हृदयजिह्वावक्षआदीनी।।

saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñastaṃ yajñaṃ śakratejasaḥ| vyāsaḥ saśiṣyo bhagavānvardhayāmāsa taṃ nṛpam|| aṅgāni hṛdayajihvāvakṣaādīnī||

Verse 7

ततो युधिष्ठिरः प्रादात्सदस्येभ्यो यथाविधि। कोटीः सहस्रं निष्काणां व्यासाय तु वसुंधराम्।। संस्थाप्य समाप्य।।

tato yudhiṣṭhiraḥ prādātsadasyebhyo yathāvidhi| koṭīḥ sahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām|| saṃsthāpya samāpya||

Verse 8

प्रतिगृह्य धरां राजन्व्यासः सत्यवतीसुतः। अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

pratigṛhya dharāṃ rājanvyāsaḥ satyavatīsutaḥ| abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 9

वसुधा भवतस्त्वेषां संन्यस्ता राजसत्तम। निष्क्रयो दीयतां मह्यं ब्राह्मणा हि धनार्थिना।।

vasudhā bhavatastveṣāṃ saṃnyastā rājasattama| niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinā||

Verse 10

युधिष्ठिरस्तु तान्विप्रान्प्रत्युवाच महामनाः। भ्रातृभिः सहितो धीमान्मध्ये राज्ञां महात्मनाम्।।

yudhiṣṭhirastu tānviprānpratyuvāca mahāmanāḥ| bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānmadhye rājñāṃ mahātmanām||

Verse 11

अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा स्मृता। अर्जुनेन जिता चेयमृत्विग्भ्यः प्रापिता मया।।

aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā| arjunena jitā ceyamṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā||

Verse 12

वनं प्रवेक्ष्ये विप्राग्र्या विभजध्वं महीमिमाम्। चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्होत्रप्रमाणतः।।

vanaṃ pravekṣye viprāgryā vibhajadhvaṃ mahīmimām| caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ||

Verse 13

नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मस्वं द्विजसत्तमाः।। इदं नित्यं मनो विप्रा भ्रातॄणां चैव मे सदा।।

nāhamādātumicchāmi brahmasvaṃ dvijasattamāḥ|| idaṃ nityaṃ mano viprā bhrātṝṇāṃ caiva me sadā||

Verse 14

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु भ्रातरो द्रौपदी च सा। एवमेतदिति प्राहुस्तदभूद्रोमहर्षणम्।।

ityuktavati tasmiṃstu bhrātaro draupadī ca sā| evametaditi prāhustadabhūdromaharṣaṇam||

Verse 15

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्साधुसाध्विति भारत। तथैव द्विजसङ्घानां शंसतां विबभौ स्वनः।।

tato'ntarikṣe vāgāsītsādhusādhviti bhārata| tathaiva dvijasaṅghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ||

Verse 16

द्वैपायनस्तथा कृष्णः पुनरेव युधिष्ठिरम्। प्रोवाच मध्ये विप्राणामिदं सम्पूजयन्मुनिः।।

dvaipāyanastathā kṛṣṇaḥ punareva yudhiṣṭhiram| provāca madhye viprāṇāmidaṃ sampūjayanmuniḥ||

Verse 17

दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रतिददाम्यहम्। हिरण्यं दीयतामेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो धराऽस्तु ते।।

dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmyaham| hiraṇyaṃ dīyatāmebhyo brāhmaṇebhyo dharā'stu te||

Verse 18

ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धर्मराजं युधिष्ठिरम्। यथाऽऽह भगवान्व्यासस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि।।

tato'bravīdvāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| yathā''ha bhagavānvyāsastathā tvaṃ kartumarhasi||

Verse 19

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठः प्रीतात्मा भ्रातृभिः सह। कोटिं कोटिं गवां प्रादाद्दक्षिणां त्रिगुणीकृताम्।।

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha| koṭiṃ koṭiṃ gavāṃ prādāddakṣiṇāṃ triguṇīkṛtām||

Verse 20

न करिष्यति तल्लोके कश्चिदन्यो नराधिपः। यत्कृतं कुरुराजेन मरुत्तस्यानुकुर्वता।।

na kariṣyati talloke kaścidanyo narādhipaḥ| yatkṛtaṃ kururājena maruttasyānukurvatā||

Verse 21

प्रतिगृह्य तु तद्द्रव्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः। ऋत्विग्भ्यः प्रददौ विद्वांश्चतुर्धा व्यभजंश्च ते।।

pratigṛhya tu taddravyaṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃścaturdhā vyabhajaṃśca te||

Verse 22

धरण्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिष्ठिरः। दूतपापो जितस्वर्गो मुमुदे भ्रातृभिः सह।।

dharaṇyā niṣkrayaṃ dattvā taddhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ| dūtapāpo jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 23

ऋत्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तथा। व्यभजन्त द्विजातिभ्यो यथोत्साहं यथासुखम्।।

ṛtvijastamaparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tathā| vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathāsukham||

Verse 24

यज्ञवाटे च यत्किञ्चिद्धिरण्यं सवि भूषणम्। तोरणानि च यूपांश्च घटान्पात्रीस्तथेष्टकाः। युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद्व्यभजन्द्विजाः।।

yajñavāṭe ca yatkiñciddhiraṇyaṃ savi bhūṣaṇam| toraṇāni ca yūpāṃśca ghaṭānpātrīstatheṣṭakāḥ| yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tadvyabhajandvijāḥ||

Verse 25

अनन्तरं द्विजातिभ्यः क्षत्रिया जह्रिरे वसु। तथा विट्शूद्रसङ्घाश्च तथाऽन्ये म्लेच्छजातयः। कालेन महता जह्रुस्तत्सुवर्णं ततस्ततः।। तुशब्दश्चार्थे। तेन सर्वेभ्यो वसुधरां ददावित्यर्थः।।

anantaraṃ dvijātibhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu| tathā viṭśūdrasaṅghāśca tathā'nye mlecchajātayaḥ| kālena mahatā jahrustatsuvarṇaṃ tatastataḥ|| tuśabdaścārthe| tena sarvebhyo vasudharāṃ dadāvityarthaḥ||

Verse 26

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुरालयान्। तर्पिता वसुना तेन धर्मिराजेन धीमिता।।

tataste brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmurālayān| tarpitā vasunā tena dharmirājena dhīmitā||

Verse 27

स्वमंशं भगवान्व्यासः कुन्त्यै पादाभिवादितः। प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युतिः।।

svamaṃśaṃ bhagavānvyāsaḥ kuntyai pādābhivāditaḥ| pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ||

Verse 28

श्वशुरात्प्रीतिदायं तं प्राप्य सा प्रीतमानसा। चकार पुण्यकं तेन सुमहत्सङ्घशः पृथा।।

śvaśurātprītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā| cakāra puṇyakaṃ tena sumahatsaṅghaśaḥ pṛthā||

Verse 29

गत्वा त्ववभृथं राजा विपाप्मा भ्रातृभिः सह। सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रस्त्रिदशैरिव।।

gatvā tvavabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha| sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendrastridaśairiva||

Verse 30

पाण्‍डवाश्च महीपालैः समेतैरभिसंवृताः। अशोभन्त महाराज ग्रहस्तारागणैरिव।।

pāṇ‍ḍavāśca mahīpālaiḥ sametairabhisaṃvṛtāḥ| aśobhanta mahārāja grahastārāgaṇairiva||

Verse 31

राजभ्योपि ततः प्रादाद्रत्नानि विविधानि च। गजानश्वानलङ्कारान्त्रियो वासांसि काञ्चनम्।।

rājabhyopi tataḥ prādādratnāni vividhāni ca| gajānaśvānalaṅkārāntriyo vāsāṃsi kāñcanam||

Verse 32

तद्धनौघमपर्यन्तं पार्थः पार्थिवमण्डले। विसृजञ्शुशुभे राजन्यथा वैश्रवणस्तथा।।

taddhanaughamaparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale| visṛjañśuśubhe rājanyathā vaiśravaṇastathā||

Verse 33

आनीय च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम्। प्रदाय विपुलं वित्तं गृहात्प्रास्थापयनत्तदा।।

ānīya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam| pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhātprāsthāpayanattadā||

Verse 34

दुःशलायाश्च तं पौत्रं बालकं भरतर्षभ। स्वराज्येऽथ पितुर्धामान्स्वसुः प्रीत्या न्वयेशयत्।।

duḥśalāyāśca taṃ pautraṃ bālakaṃ bharatarṣabha| svarājye'tha piturdhāmānsvasuḥ prītyā nvayeśayat||

Verse 35

नृपतींश्चैव तान्सर्वान्सुविभक्तान्सुपूजितान्। प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिष्ठिरः।।

nṛpatīṃścaiva tānsarvānsuvibhaktānsupūjitān| prasthāpayāmāsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 36

गोविन्दं च महात्मानं बलदेवं महाबलम्। तथाऽन्यान्वृष्णिवीरांश्च प्रद्युम्नाद्यान्सहस्रशः।।

govindaṃ ca mahātmānaṃ baladevaṃ mahābalam| tathā'nyānvṛṣṇivīrāṃśca pradyumnādyānsahasraśaḥ||

Verse 37

पूजयित्वा महाराज यथाविधि महाद्युतिः। भ्रातृभिः सहितो राजा प्रास्थापरयदरिंदमः।।

pūjayitvā mahārāja yathāvidhi mahādyutiḥ| bhrātṛbhiḥ sahito rājā prāsthāparayadariṃdamaḥ||

Verse 38

एवं बभूव यज्ञः स धर्मिराजस्य धीमतः। बह्वन्नधनरत्नौघः सुरामैरेयसागरः।। अनन्तरं द्विजातिभ्यः विप्रेषु गृहीत्वा निवृत्तेषु शिष्टात् क्षत्रियादयो गहीतवन्त इत्यर्थः।।

evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmirājasya dhīmataḥ| bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ|| anantaraṃ dvijātibhyaḥ vipreṣu gṛhītvā nivṛtteṣu śiṣṭāt kṣatriyādayo gahītavanta ityarthaḥ||

Verse 39

सर्पिःपङ्का ह्रदा यत्र बभूवुश्चान्नपर्वताः। रसालकर्दमा नद्यो बभूवुर्भरतर्षभ।।

sarpiḥpaṅkā hradā yatra babhūvuścānnaparvatāḥ| rasālakardamā nadyo babhūvurbharatarṣabha||

Verse 40

भक्ष्यखाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतां तथा। पशूनां वध्यतां चैव नान्तं ददृशिरे जनाः।। मैरेयं वृक्षजं मद्यम्।।

bhakṣyakhāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatāṃ tathā| paśūnāṃ vadhyatāṃ caiva nāntaṃ dadṛśire janāḥ|| maireyaṃ vṛkṣajaṃ madyam||

Verse 41

मत्तप्रमत्तमुदितं सुप्रीतयुवतीजनम्। मृदङ्गशङ्खनादैस्च मनोरममभूत्तदा।

mattapramattamuditaṃ suprītayuvatījanam| mṛdaṅgaśaṅkhanādaisca manoramamabhūttadā|

Verse 42

दीयतां भुज्यतां चापि तत्र शब्दो महानभूत्। दीयतां दीयतां चेति दिवारात्रमवारितम्।।

dīyatāṃ bhujyatāṃ cāpi tatra śabdo mahānabhūt| dīyatāṃ dīyatāṃ ceti divārātramavāritam||

Verse 43

तं महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम्। कथयन्ति स्म पुरुषा नानादेशनिवासिनः।।

taṃ mahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam| kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ||

Verse 44

वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नै रसैस्तथा। विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थः प्राविशत्पुरम्।।

varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnai rasaistathā| vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśatpuram||